وقتی صحبت از سد معبر می‌شود، معمولاً اولین تصویر، بساط دستفروشان در پیاده‌روهای شلوغ تهران است. اما در همین پیاده‌روها، رگال لباس، مانکن، جعبه کالا و تابلوهای تبلیغاتی مغازه‌ها هم دیده می‌شود. هر دو گروه از فضای عمومی برای کسب درآمد استفاده می‌کنند؛ با این تفاوت که یکی مغازه و پروانه کسب دارد و دیگری ممکن است تمام سرمایه‌اش در چند متر بساط خلاصه شده باشد.
حالا پژوهشی که مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران با اجرای دانشگاه تربیت مدرس منتشر کرده، ابعاد تازه‌ای از این اختلاف قدیمی را نشان می‌دهد. در داده‌های عملیاتی بررسی‌شده در این پژوهش، ۴۲۳۰ دستفروش و ۲۸۵۳ مورد سد معبر مربوط به مشاغل وانتی و چرخی ثبت شده است. در کنار این ارقام، از مجموع ۶۱ هزار و ۸۴۱ واحد صنفی موجود در داده‌ها، ۳۶ هزار و ۱۸۳ واحد در دسته واحدهای دارای سد معبر قرار گرفته‌اند.
این آمار مربوط به محدوده‌های ثبت‌شده در داده‌های پژوهش است و نباید آن را برآورد تعداد کل دستفروشان یا واحدهای متخلف تهران دانست. بااین‌حال، یک نکته را روشن می‌کند: مسئله اشغال پیاده‌رو فقط به دستفروشان محدود نیست و فعالیت برخی مغازه‌ها نیز بخشی از همین مسئله است.
این مطالعه با عنوان «تعیین و تحلیل تعارضات مشاغل سیار و بی‌کانون با مشاغل ثابت و صنوف در شهر تهران» در سال ۱۴۰۵ منتشر شده است. پژوهشگران در بخش میدانی، هشت محدوده بازار بزرگ تهران، هفت‌تیر، صادقیه، ونک، کوچه صابونیان، تجریش، خیابان جمهوری و محور انقلاب تا چهارراه ولیعصر را بررسی کرده‌اند. در مجموع نیز ۹۰ پرسشنامه شامل ۴۵ دستفروش و ۴۵ کاسب تکمیل شده است.
یکی از یافته‌های پژوهش، سابقه طولانی دستفروشان است. برخلاف تصور رایج که دستفروشی را فعالیتی موقت می‌داند، ۷۷.۸ درصد دستفروشان بررسی‌شده بیش از هفت سال سابقه فعالیت دارند. ۲۰ درصد بین چهار تا هفت سال و تنها ۲.۲ درصد کمتر از سه سال سابقه داشته‌اند.
میانگین سنی آنان نیز ۴۲.۴ سال است. جوان‌ترین فرد حاضر در نمونه ۳۱ سال و مسن‌ترین ۵۶ سال داشته است. همچنین ۱۵.۶ درصد از پاسخ‌دهندگان دارای مدرک کارشناسی یا بالاتر بوده‌اند.
دستفروشی برای بسیاری از این افراد تنها یک راه درآمدزایی شخصی نیست. از میان ۴۵ دستفروش، ۳۴ نفر، معادل ۷۵.۶ درصد، سرپرست خانوار بوده‌اند. به این ترتیب، هر تصمیمی درباره محل فعالیت یا جمع‌آوری بساط آنان می‌تواند مستقیماً بر معیشت خانواده‌هایشان اثر بگذارد.
پژوهشگران از دستفروشان پرسیده‌اند چرا این شغل را انتخاب کرده‌اند. از میان ۳۸ نفری که به این سؤال پاسخ داده‌اند، ۲۵ نفر، معادل ۶۵.۸ درصد، نداشتن شغل رسمی را دلیل اصلی ورود به دستفروشی دانسته‌اند. تنها ۷.۹ درصد گفته‌اند که درآمد بیشتر نسبت به مشاغل مشابه، انگیزه انتخاب این کار بوده است.
شاید مهم‌ترین بخش پژوهش، پاسخ دستفروشان به پرسشی درباره مشکلاتشان با شهرداری باشد.
۸۰ درصد پاسخ‌دهندگان، نداشتن بیمه و حمایت اجتماعی را مهم‌ترین مشکل خود اعلام کرده‌اند. ۲۰ درصد نیز نداشتن مکان مشخص برای فعالیت را در اولویت قرار داده‌اند.
در پرسش دیگری درباره خواسته‌های دستفروشان از طرح‌های ساماندهی، ۷۲.۴ درصد امنیت شغلی را مهم‌ترین اولویت دانسته‌اند. داشتن مکان ثابت با ۱۷.۲ درصد در رتبه بعدی قرار گرفته است.
این یافته‌ها اهمیت زیادی برای سیاست‌های شهرداری دارد. درحالی‌که بسیاری از برنامه‌های ساماندهی بر تعیین محل استقرار، جمع‌آوری بساط یا انتقال دستفروشان به بازارچه‌ها متمرکز بوده‌اند، دستفروشان حاضر در این پژوهش بیش از هر چیز خواستار امنیت شغلی و حمایت اجتماعی هستند.
بررسی تجربه برخورد با مأموران شهرداری نیز نتایج قابل‌توجهی داشته است. از میان ۴۴ پاسخ معتبر، ۱۶ نفر سابقه برخورد خشن یا قهری را گزارش کرده‌اند. شش نفر نیز گفته‌اند که توقیف یا جمع‌آوری بساط را تجربه کرده‌اند. هر شش نفر از گروهی بوده‌اند که تجربه برخورد خشن داشته‌اند.
با وجود این، نظر دستفروشان درباره عملکرد شهرداری یکدست نیست. ۴۸.۹ درصد رضایت زیاد یا خیلی زیاد داشته‌اند، ۳۳.۳ درصد رضایت کم یا خیلی کم را اعلام کرده‌اند و ۱۷.۸ درصد نیز اقدامات شهرداری را فاقد کار مؤثر دانسته‌اند.
بخش دیگری از پژوهش به رابطه مغازه‌داران و دستفروشان اختصاص دارد. نتایج این بخش با تصویری که گاهی از اختلاف دائمی این دو گروه ارائه می‌شود، تفاوت دارد.
از میان ۴۳ کاسبی که به پرسش مربوط به سابقه درگیری پاسخ داده‌اند، ۶۷.۴ درصد گفته‌اند که تاکنون با دستفروشان درگیری نداشته‌اند. در مقابل، ۳۲.۶ درصد سابقه درگیری و تعارض را تأیید کرده‌اند.
در پرسش مربوط به شدت اختلاف نیز حدود ۶۸ درصد از پاسخ‌های معتبر در گروه «بدون مشکل»، «تعارض کم» یا «تعارض خیلی کم» قرار گرفته است.
البته نداشتن درگیری به معنای نبود رقابت اقتصادی نیست. ۵۳.۴ درصد از کاسبان، تأثیر حضور دستفروشان بر فروش خود را زیاد یا خیلی زیاد ارزیابی کرده‌اند. این عدد بیانگر برداشت کاسبان از میزان تأثیر است و به‌تنهایی کاهش واقعی فروش را اثبات نمی‌کند.
اختلاف‌ها در همه فصل‌های سال نیز یکسان نیست. از میان ۲۴ کاسبی که زمان بروز تعارض را مشخص کرده‌اند، ۲۰ نفر گفته‌اند که اختلاف بیشتر در روزهای پرمشتری مانند پایان سال و ایام نوروز رخ می‌دهد.
درگیری با دستفروشان بر رفتار کاسبان در مراجعه به شهرداری هم اثر دارد. ۶۹.۲ درصد از کاسبانی که سابقه درگیری داشته‌اند، تخلف دستفروشان را گزارش کرده‌اند؛ درحالی‌که این رقم در میان کاسبان بدون سابقه درگیری تنها ۷.۱ درصد بوده است.
پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند که بخشی از تعارضات، بیش از آنکه دائمی باشند، به شرایط محل، ازدحام و زمان‌های اوج خرید وابسته‌اند. این یافته می‌تواند در طراحی برنامه‌های ساماندهی مؤثر باشد؛ زیرا اختلافی که در روزهای شلوغ سال شدت می‌گیرد، الزاماً به راه‌حلی دائمی مانند انتقال دستفروشان نیاز ندارد.
پژوهش در بخش دیگری با استفاده از داده‌های مکانی و ساخت شاخصی ترکیبی، وضعیت ۱۱۸ ناحیه تهران را بررسی کرده است. این شاخص بر اساس مجموعه‌ای از متغیرهای اقتصادی، اجتماعی، محیطی و رقابت بر سر فضا محاسبه شده است.
نتایج نشان می‌دهد تنها پنج ناحیه، معادل ۴.۲ درصد نواحی بررسی‌شده، در گروه بحرانی قرار گرفته‌اند.
در رتبه‌بندی مناطق نیز منطقه ۱۲ با امتیاز ۲۷.۲۴ بالاترین میزان تعارض ترکیبی را داشته است. مناطق ۹ با امتیاز ۲۱.۰۳، منطقه ۱۹ با ۲۰.۴۶ و منطقه ۱۵ با ۱۹.۵۷ در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
در مقابل، منطقه ۲۰ با امتیاز ۱.۸۱ پایین‌ترین میزان تعارض را در این شاخص داشته است.
این رتبه‌بندی به معنای شمار بیشتر درگیری‌های واقعی در مناطق بالای جدول نیست؛ بلکه نشان می‌دهد بر اساس شاخص‌های انتخاب‌شده، احتمال هم‌زمانی و تمرکز مسائل مرتبط با مشاغل سیار، استفاده از معابر و برخی آسیب‌های اجتماعی در کدام نواحی بیشتر است.
بر همین اساس، پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند منابع و نیروهای شهرداری به‌جای توزیع یکسان در مناطق ۲۲گانه، ابتدا به نواحی دارای مشکلات شدیدتر اختصاص یابد.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بخشی از دستفروشان با ساماندهی فعالیت خود مخالفتی ندارند؛ اما درباره شرایط آن حساس‌اند.
۴۰ درصد از دستفروشان گفته‌اند حاضرند در انتخاب محل فعالیت با شهرداری همکاری کنند. ۲۶.۷ درصد نیز پاسخ داده‌اند که همکاری آنان به شرایط و محل پیشنهادی بستگی دارد.
در مجموع، نزدیک به دوسوم پاسخ‌دهندگان آمادگی قطعی یا مشروط برای همکاری نشان داده‌اند.
همچنین ۶۴.۴ درصد از شناسنامه‌دار شدن فعالیت دستفروشی استقبال کرده‌اند. در مقابل، ۳۵.۶ درصد تمایلی به این کار نداشته‌اند.
این تمایل به همکاری لزوماً به معنای پذیرش هر محل پیشنهادی از سوی شهرداری نیست. برای دستفروشی که درآمدش به عبور مشتریان وابسته است، انتقال به بازاری کم‌رفت‌وآمد می‌تواند به معنای از دست دادن بخش مهمی از درآمد باشد.
کاسبان نیز در پاسخ‌های خود بیشتر بر تعیین محل مشخص برای فعالیت دستفروشان، ایجاد غرفه و بازارچه و نظم‌بخشی به پیاده‌روها تأکید کرده‌اند.
بنابراین، هر دو گروه تا اندازه‌ای بر ضرورت مشخص بودن محل فعالیت توافق دارند، اما مسئله اصلی این است که محل جدید چگونه انتخاب شود و چه تضمینی برای ادامه کسب‌وکار دستفروشان وجود داشته باشد.
پژوهشگران در پایان، ۱۰ اقدام اولویت‌دار برای مدیریت تعارضات پیشنهاد کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین پیشنهادها این است که شهرداری پیش از اجرای طرح‌های جمع‌آوری، فضای جایگزین مناسب فراهم کند.
در این پیشنهاد، بر ایجاد بازارهای موقت و شبانه با امکانات اولیه، صدور مجوزهای کم‌هزینه، گفت‌وگوی منظم میان شهرداری و نمایندگان اصناف و دستفروشان و اجرای طرح آزمایشی شش‌ماهه در یکی از نواحی بحرانی تأکید شده است.
پژوهش همچنین خواستار بازنگری در مصوبه سال ۱۳۸۵ شورای شهر درباره ساماندهی دستفروشان شده و پیشنهاد کرده که سیاست‌های جدید، مشارکت دستفروشان و مغازه‌داران را در مدیریت فضاهای شهری جدی‌تر بگیرند.
مسئله تهران فقط پیدا کردن جایی برای بساط دستفروشان نیست؛ پیدا کردن راهی است که هم معیشت آنان حفظ شود، هم حقوق کاسبان نادیده نماند و هم پیاده‌رو برای عبور مردم باقی بماند.
