مسیر جنبش نامتعارف صربستان؛ پیروزی «لیست پاکیزه»
جنبش دانشجویی صربستان پس از دو سال مقاومت، با پیروزی در یک انتخابات تاریخی، پاک‌سازی نهادهای فاسد را در دستور کار دارد.
۲ ساعت پیشکد خبر: 81605
بعد از پیروزی خارق‌العاده جنبش دانشجویی صربستان در انتخابات 25 اکتبر در این کشور، اکثر تحلیلگران و رسانه‌های بین‌المللی آن را غیرمنتظره و نامتعارف خواندند، اما پیروزی در انتخابات نامتعارف نیست. در واقع آنچه نامتعارف است شکل‌گیری یک جنبش مردمی و دانشجویی، پایداری آنها در دو سال مبارزه منسجم علی‌رغم همه سرکوب‌ها و یک استراتژی خلاقانه برای شرکت در انتخابات است. دانشجویان حالا از برد در انتخابات فراتر رفتند و بر پاک‌سازی آنچه نهادهای فاسد و پوسیده می‌خوانند تمرکز کردند.
نزدیک به ۷۰ درصد مردم صربستان در انتخابات پارلمانی به تغییر رأی دادند. میزان مشارکتی تاریخی که از سال ۲۰۰۰ تاکنون سابقه نداشته است. جنبشی مردمی که رهبری آن به‌طور کامل در دست دانشجویان بود، توانست حزب حاکم الکساندر ووچیچ را سرنگون کند. این حزب نزدیک به دو دهه به‌طور نظام‌مند مصونیت از مجازات را به امری عادی در ساختار سیاسی کشور تبدیل کرده بود.
چند روز پیش از نوشتن این گزارش با یکی از فعالان رسانه‌ای در بلگراد صحبت کردم که می‌گفت 14 سال است منتظر چنین لحظه‌ای بوده و دلش می‌خواهد همه جوانان دنیا بتوانند چنین لحظه‌ای از یک پیروزی استراتژیک را تجربه کنند.
دولت حاکم در صربستان سالها برای سرکوب و نابودی جنبش دانشجویی تلاش کرده بود. تاکتیک‌هایی مانند منع تحصیل، ایجاد راهپیمایی‌های آلترناتیو و مصنوعی و جا زدنش به عنوان جنبش دانشجویی که خواستار پایان آشوب است، فرستادن اوباش به عنوان تخریب‌گران تجماعت دانشجویی و تلاش برای ایجاد تصویری خشونت‌آمیز از یک جنبش صلح‌آمیز تنها بخشی از این تاکتیک‌ها است. اما جنبش دانشجویی در صربستان از پا نایستاد و در انتخابات پیش رو به جای نقد همیشگی از نامزدهای فاسد و ناکارآمد و کم‌سواد، خودش متحد شد و لیستی «پاکیزه» و ایجابی از نمایندگان مورد نظر خود را ارائه داد. خلاقیت این لیست در این بود که این احزاب سیاسی نبودند که لیست‌های خود را آماده کرده بودند و همراهی دانشجویان را گرفتند. بلکه جنبش دانشجویی توانست خودش راه‌برنده لیست خودش باشد و نامزدها را متعهد کند که به اهداف لیست و ضوابط آن پایدار باشد. داشتن تجربه مرتبط، مدارک دانشگاهی مناسب و اصل، پاک بودن سابقه مالی از فساد، همراهی با گروه‌های مردمی و ... تنها بخشی از شاخصه‌های این لیست بودند که تمامی افراد تعیین شده در لیست، باید ثابت می‌کردند دارای معیارهای دانشجویان برای حضور در لیست هستند.
دانشجویان درخواست خود را «عدالت آنی» می‌خوانند. در واقع به نظر آنها، عدالت باید همین امروز و برای زندگی همین امروز آنها متحقق شود.
«اسلوبودان تومیچ» یکی از تحلیلگرانی است که به آینده فهرست دانشجویان خوش‌بین است. این دانشمند علوم سیاسی، از آغاز شکل‌گیری جنبش دانشجویی تحولات آن را دنبال کرده است. او در مصاحبه‌ای به گاردین گفت: «این تغییری فوق‌العاده است. در هیچ جای دیگری از جهان نمونه‌ای مشابه این اتفاق پیدا نکرده‌ام.»
او توضیح داد: «نمایندگان مجلس متعهد شده‌اند که برنامه تدوین‌شده از سوی فهرست دانشجویان را دنبال کنند و این تعهد را امضا کرده‌اند. بنابراین، دست‌کم روی کاغذ، فضای چندانی برای عدول از مسیر تعیین‌شده وجود ندارد.» نمایندگان دانشجویان گفتند برکناری مقام‌های فاسد در دستور کار بعدی آنها است.
گاردین همچنین از جشن پیروزی مردم در کنار دانشجویان گزارشی تهیه کرده است. در پارک پیشگامان بلگراد، درست روبه‌روی ساختمان مجلس ملی، جمعیت گرد هم آمده بودند. زنی پلاکاردی را بالای سر گرفته بود که روی آن نوشته شده بود: «عشق برای مردم و صربستان پیروز شد». اعضای فهرست دانشجویان که خود را «جنبش دموکراسی مستقیم» می‌خوانند، زیر درختان جمع شده بودند و در برابر انبوه میکروفن‌های رسانه‌ها سخن می‌گفتند.
نامزدهای این فهرست، اکنون اولویت خود را به‌روشنی مشخص کرده بودند: پاک‌سازی نهادهای فاسدی که طی ۱۴ سال حکومت الکساندر ووچیچ، رهبر پوپولیست صربستان، و حزب پیشرو صربستان (SNS)، بیش از پیش زندگی مردم این کشور را تحت تأثیر قرار داده بودند. آنها خواستار برکناری شماری از مقام‌های ارشد نهادهای انتظامی و امنیتی شدند. از جمله رؤسای پلیس جنایی، ژاندارمری شبه‌نظامی و واحد مبارزه با تروریسم.
«سوتلانا استانارویچ»، نامزد فهرست دانشجویان، زمانی که مقام‌های یادشده را به نقض قانون متهم کرد، با تشویق حاضران روبه‌رو شد. او همچنین خواستار استعفای رئیس سازمان اطلاعات داخلی صربستان شد و او را متهم کرد که این سازمان را به «سرویس امنیتی حزب، نه سرویس امنیتی دولت» تبدیل کرده است.
درخواست دیگری که با استقبال روبه‌رو شد، «بازگشایی یا تسریع روند رسیدگی به پرونده‌های» مرتبط با فاجعه‌ای بود که جرقه آغاز جنبش اعتراضی دانشجویان را زد. روز یکشنبه دومین سالگرد فروریختن سایبان ایستگاه راه‌آهن شهر نووی‌ساد، دومین شهر بزرگ صربستان، خواهد بود. در این حادثه ۱۶ نفر جان باختند. این ایستگاه پیش‌تر بازسازی شده بود، اما تاکنون هیچ‌کس در ارتباط با این حادثه محکوم نشده است.
«ایوا مارکوویچ»، یکی از نامزدهای فهرست دانشجویان و فعال حوزه بوم‌شناسی سیاسی که ابتکار مدنی «حق بر آب» را بنیان گذاشته است، به گاردین گفت: «مردم سال‌هاست، بلکه دهه‌هاست که به‌شدت سرخورده و خشمگین‌اند. ما این مقطع را فرصتی می‌دانیم تا همه کسانی که صادقانه و با اعتبار در نهادهای عمومی فعالیت کرده‌اند، بتوانند وظایفشان را انجام دهند. دیگر تحت فشار سیاسی نیستند و ما از آنها می‌خواهیم کارشان را انجام دهند؛ یعنی دادستان‌ها به تعقیب قضایی متخلفان بپردازند و پلیس تحقیقات لازم را انجام دهد.»
مقامات سیاسی و تحلیلگران پیش از این ابراز نگرانی کرده بودند و با تمسخر دانشجویان گفته بودند لیست آنها دارای تجربه مدیریتی نیست و نمی‌تواند کشور را اداره کند. اما دانشجویان در لیست خود موسسین ابتکارهای مدنی و نهادهای اجتماعی و سیاسی را قرار دادند و مطمئن شدند که اتفاقا تجربه میدانی و دانشگاهی در کنار هم لازمه تایید صلاحیت نمایندگان برای حضور در لیست آنها است. این جنبش یک حزب سیاسی متعارف نیست. نه سلسله‌مراتب سازمانی دارد و نه رهبر مشخصی. دانشجویان فهرست نامزدها را انتخاب کرده‌اند، اما پس از ادای سوگند نمایندگی، کنترل مستقیمی بر افرادی که به مجلس راه یافته‌اند نخواهند داشت.
مارکوویچ معتقد است نباید از اهمیت تعهد مشترکی که دانشجویان و نامزدهای پارلمانی آنها به یکدیگر داده‌اند، غافل شد.
او با اشاره به اینکه «این فرایند با انتخابات آغاز نشد»، گفت جلوگیری از آنکه «فردگرایی» اهداف اصلی جنبش را تضعیف کند، یکی از عوامل کلیدی موفقیت آن بوده است. او افزود: «وقتی با عده‌ای در رؤیایی مشترک سهیم می‌شوید، فراموش کردن آن رؤیا بسیار دشوار است. حتی اگر وارد مجلس شده باشید.»
مطالبات دانشجویان البته مشخص است: «افراد شایسته را در جایگاه‌های درست قرار دهید، عدالت قضایی را بی‌درنگ برقرار کنید، نهادها و رسانه‌ها را از قیدوبند آزاد کنید و به دادستانی اجازه دهید مجرمان را بازداشت کند. همه کسانی که می‌خواهند در اصلاحات مشارکت کنند، باید به این مسیر بپیوندند و هر کاری از دستمان برمی‌آید انجام دهیم تا این الگوی درخشان در اروپا به تجربه‌ای پایدار تبدیل شود.»
قرار است انجمن‌ها و مجامع دانشجویی نقش کم‌فعال‌تری بر عهده بگیرند و در مقام «مشاور یا نوعی ناظر» عمل کنند.
یکی از فعالان حاضر در جشن پیروزی زیر درختان به گاردین می‌گوید: «همه‌چیز درست خواهد شد.» او معتقد است که اگرچه فهرست دانشجویان «به‌نوعی یک آزمایش سیاسی» است، نمایندگانی که به‌زودی سوگند یاد خواهند کرد، «توانایی‌ها و نقاط قوت یکدیگر را می‌شناسند و می‌توانند تشخیص دهند چه کسی برای برعهده گرفتن مسئولیت‌های مشخص در دولت جدید مناسب‌تر است.»
یکی از خوانندگان ایرلندی یک گروه پانک راک صربستانی در این برنامه اجرا داشته است. او در سخنرانی خود برای تجمع مردمی و دانشجویان می‌گوید: «این آدم‌های فوق‌العاده در فهرست دانشجویان و جنبش دانشجویی، دقیقاً می‌دانند چه باید بکنند. فقط از تجربه شخصی‌ام می‌گویم: این فرصت را خراب نکنید.»
اما «یلنا وویانوویچ»، فعال حقوق بشر صربستانی، در جستاری که برای سازمان «نگهبان مصنویت» نوشته است، ایستادن شجاعانه در برابر مصنوعیت از مجازات را مهم‌ترین استراتژی دانشجویان در صربستان می‌داند.
او اینطور می‌نویسند: «در دوران حکومت ووچیچ، نهادهای دولتی، دستگاه قضایی و رسانه‌های عمومی به‌طور نظام‌مند تحت کنترل و نفوذ قدرت سیاسی قرار گرفتند تا متحدان سیاسی و نخبگان حزب حاکم از پاسخ‌گویی در برابر قانون مصون بمانند.» سازمان ملل متحد نیز پیش از انتخابات درباره محدودتر شدن فضای مدنی در صربستان هشدار داده بود.
چنین روش‌هایی آگاهانه بر ایجاد ناامیدی و انفعال در جامعه تکیه دارند. از همین رو، مقاومت دانشجویان صربستان نمونه‌ای مهم و آموزنده از شجاعت است. این تجربه همچنین یادآوری قدرتمندی از دستاوردهای کنش جمعی به شمار می‌رود؛ چراکه سرنگونی حکومت ووچیچ یک‌شبه اتفاق نیفتاد. این تحول حاصل دو سال سازمان‌دهی مستمر و هماهنگ بود که بر کنش بدون خشونت استوار شده بود.»
به نظر وویانوویچ، فساد، تسخیر نهادها و فقدان پاسخ‌گویی می‌توانند احساس ناتوانی و بی‌قدرتی ایجاد کنند، اما در عین حال قادرند مقاومت جمعی را نیز برانگیزند. جنبش دانشجویی صربستان، با وجود نداشتن حمایت احزاب سیاسی تثبیت‌شده یا رهبران «کاریزماتیک»، بر مواضع خود پافشاری کرد. تصمیم‌ها در مجامع عمومی دانشجویی و سپس در مجامع شهروندی‌ای گرفته می‌شد که خود ساکنان مناطق مختلف سازمان‌دهی می‌کردند. دانشجویان شکل‌های خلاقانه‌ای از مقاومت بدون خشونت را به کار گرفتند؛ از موسیقی و هنر گرفته تا ورزش. این ابتکارها عملاً نسل‌ها و بخش‌های مختلف جامعه، از کشاورزان تا معلمان، را گرد هم آورد و به تداوم و حفظ نیروی جنبش کمک کرد.
به نظر این فعال اجتماعی، تجربه جنبش دانشجویی در صربستان می‌تواند درس‌هایی برای دیگر کشورهای بالکان داشته باشد: «تجربه صربستان پیامی امیدبخش فراتر از مرزهای این کشور دارد: اقتدارگرایی و مصونیت از مجازات در سراسر منطقه اموری اجتناب‌ناپذیر یا برگشت‌ناپذیر نیستند. در شرایطی که نیروهای اقتدارگرا از یکدیگر می‌آموزند و یکدیگر را تقویت می‌کنند، جنبش‌های جوانان‌محور و دموکراتیک نیز باید از مبارزات یکدیگر نیرو، الهام و همبستگی بگیرند. این همبستگی یکی از کلیدهای گسستن چرخه‌های مصونیت از مجازات است.»
