جنگل‌های ناهارخوران در جنوب گرگان، بار دیگر به کانون مناقشه‌ای بر سر آینده توسعه شهری تبدیل شده‌اند؛ این بار با موضوع بلندمرتبه‌سازی و نگرانی از تغییر چهره یکی از شناخته‌شده‌ترین چشم‌اندازهای طبیعی شهر. کارزاری با عنوان «اعتراض به برج‌سازی در مناطق ناهارخوران و صیاد شیرازی؛ جنگل را نمی‌فروشیم!» از ۱۶ مهر ۱۴۰۵ در پلتفرم کارزار آغاز به کار کرده و امضاکنندگان با تصویب طرح بلندمرتبه‌سازی در پهنه‌های تعیین‌شده مخالفند و خواستار توجه مسئولان به پیامدهای محیط‌زیستی و شهری آن شده‌اند.
در متن این کارزار، ناهارخوران و محدوده صیاد شیرازی به‌عنوان بخش‌هایی از کریدورهای تنفسی گرگان معرفی شده‌اند. نویسندگان هشدار می‌دهند بلندمرتبه‌سازی در این پهنه‌ها ممکن است جریان طبیعی هوا و تعدیل دمای شهر را مختل کند، چشم‌انداز جنگل‌های هیرکانی و کوه‌های جنوبی را تغییر دهد و فشار بر منابع آب و شبکه معابر را افزایش دهد.
مناقشه بلندمرتبه‌سازی گرگان در خرداد امسال و پس از موافقت شورای‌عالی شهرسازی و معماری با کلیات طرح وارد مرحله تازه‌ای شد. مبنای سیاست بلندمرتبه‌سازی به مصوبات شورای‌عالی شهرسازی و معماری در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹ بازمی‌گردد؛ سیاستی که با توجه به محدودیت زمین و ضرورت حفاظت از اراضی کشاورزی و جنگلی، تهیه طرح‌های ویژه بلندمرتبه‌سازی را دنبال می‌کند. با این حال، اختلاف اصلی بر سر اصل ساخت ساختمان‌های بلند نیست؛ مسئله مهم‌تر، محل استقرار آنها و ظرفیت محیطی و زیرساختی محدوده‌های پیشنهادی است.
سیدمهدی مهیایی، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری گلستان، در اظهارات منتشرشده از سوی تسنیم، بلندمرتبه‌سازی را طرحی با سابقه ملی دانسته و بر ضرورت اجرای آن در چارچوب ضوابط شهرسازی تأکید کرده است. استدلال مدیریت اجرایی استان این است که محدودیت زمین، ضرورت برنامه‌ریزی برای توسعه را بیشتر می‌کند و بلندمرتبه‌سازی ضابطه‌مند می‌تواند جایگزینی برای گسترش پراکنده شهر باشد.
او در تازه‌ترین اظهاراتش که اواخر مهر ماه در برنا منتشر شد تأکید کرده که طرح بلندمرتبه‌سازی در محدوده قانونی شهر تعریف شده، ارتباطی با عرصه‌های جنگلی ندارد و محدوده ناهارخوران مشمول این طرح نیست. اما این توضیح، پرسش مهمی را پیش می‌کشد: اگر ناهارخوران از محدوده طرح خارج است، پهنه‌هایی که محیط‌زیست درباره آنها هشدار داده دقیقاً کجا قرار دارند؟ آیا نگرانی‌ها متوجه عرصه جنگلی است یا بخش‌هایی از محدوده شهری در محور جنوبی گرگان؟
علاوه بر او، محمد ابراهیم‌پور، رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان گلستان، نیمه شهریور امسال در نشست خبری با خبرنگاران، درباره پیامدهای بلندمرتبه‌سازی در جنوب گرگان و منطقه ناهارخوران هشدار داد. او با تأکید بر تفاوت ظرفیت‌های شهر در مناطق مختلف گفت: «ما نمی‌توانیم برای تمام شهر یک نسخه واحد بپیچیم.»
به گفته ابراهیم‌پور، درحالی‌که ظرفیت‌های اقتصادی شمال شهر تا حدی ساخت‌وساز بلندمرتبه را توجیه می‌کند، شرایط اقتصادی و محیط‌زیستی ناهارخوران و جنوب گرگان ایجاب می‌کند که ارتفاع ساختمان‌ها کنترل شود و ساخت‌وساز به ساختمان‌های اقتصادی با ارتفاع حدود ۶ تا ۸ طبقه محدود بماند. رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان گلستان هشدار داد که ساخت‌وساز در ناهارخوران بدون رعایت ضوابط مهندسی و مدیریت ارتفاع، می‌تواند میراث طبیعی نسل‌های آینده را تهدید کند و مدیریت بحران در این منطقه را دشوار سازد.
سیامک دربیکی، کارشناس شهرسازی که مدت‌ها بر طرح‌های بلندمرتبه‌سازی شهری تمرکز داشته، با انتقاد از روند تصویب طرح بلندمرتبه‌سازی گرگان به «آتیه» می‌گوید این طرح از سال ۱۴۰۱ و در دولت سیزدهم آغاز شد، به‌سرعت در کمیسیون ماده ۵ به تصویب رسید و به شورای عالی شهرسازی و معماری رفت. پس از تغییر دولت و با پیگیری فعالان و منتقدان، طرح وارد رفت‌وبرگشت‌های کارشناسی شد، اما تلاش‌ها برای اجرای آن ادامه یافت.
او می‌گوید با وجود اشکالات متعدد، طرح در کمیته فنی با مخالفت مواجه شد، اما همچنان در شورای عالی پیگیری شد. به گفته دربیکی، مشاور طرح سه پهنه را برای بلندمرتبه‌سازی در نظر گرفته بود؛ یکی در امتداد بلوار ناهارخوران و مسیر منتهی به جنگل، دیگری در محور صیاد شیرازی در غرب گرگان و مجاورت جنگل‌های النگدره و پهنه سوم در شمال شهر، شامل محدوده‌هایی پراکنده و جزیره‌ای «حساسیت دو پهنه نخست، به دلیل مجاورت با عرصه‌های طبیعی و جنگلی، باعث شده است مشکلات پهنه شمال شهر کمتر مورد توجه قرار بگیرد؛ در حالی که هر سه محدوده نیازمند بررسی دقیق کارشناسی هستند.»
این کارشناس شهرسازی با اشاره به جلسه تیرماه شورای عالی معماری و شهرسازی می‌گوید که در آن جلسه، تلاش برای تصویب کلیات طرح ادامه یافت، اما بررسی دو محور ناهارخوران و صیاد شیرازی به بازدید اعضای شورا موکول شد «بازدیدها چندین بار انجام شد، اما از فعالان و مخالفان طرح برای ارائه دیدگاه‌هایشان دعوتی صورت نگرفت. صورت‌جلسات این روند موجود است و می‌توان برای روشن شدن جزئیات تصمیم‌گیری به آنها مراجعه کرد.»
دربیکی یکی از نگرانی‌های اصلی خود را تأثیر بلندمرتبه‌سازی بر محیط طبیعی و جریان هوای شهر می‌داند. به گفته او، دو کریدور مهم جریان باد در گرگان با محدوده‌های ناهارخوران و النگدره ارتباط دارند و انتخاب همین دو محور برای بلندمرتبه‌سازی، ضرورت بررسی پیامدهای اقلیمی و محیطی را افزایش می‌دهد.
او با انتقاد از توجیهات مطرح‌شده برای این طرح می‌گوید ادعاهایی مانند کاهش قیمت مسکن و تقویت گردشگری، بدون مطالعات معتبر و شواهد قابل ارزیابی، نمی‌توانند مبنای کافی برای چنین تصمیمی باشند. به اعتقاد او، مسئله اصلی، سوداگری در ساختمان و تغییراتی است که می‌تواند منظر شهری و منافع حاصل از توسعه را در اختیار گروه‌های محدودی قرار دهد.
دربیکی همچنین از شتاب در پیشبرد طرح، هم‌زمان با آغاز تهیه طرح جامع جدید گرگان، انتقاد می‌کند و می‌پرسد چرا باید بلندمرتبه‌سازی خارج از روند یکپارچه برنامه‌ریزی شهری دنبال شود؛ در حالی که این موضوع می‌تواند در چارچوب طرح جامع و با در نظر گرفتن شرایط شهر بررسی شود.
او هشدار می‌دهد تصویب تغییرات موردی در ضوابط شهرسازی می‌تواند زمینه درخواست‌های مشابه را فراهم کند؛ به‌ویژه آنکه شورای عالی با محدودیت زمان و ظرفیت کارشناسی روبه‌روست و امکان بررسی دقیق همه تغییرات بعدی را ندارد.
این کارشناس شهرسازی تأکید می‌کند مخالفت او به معنای رد مطلق بلندمرتبه‌سازی نیست، بلکه مسئله، ضرورت بازنگری در تعریف و ضوابط آن و توجه به شرایط اقلیمی، طبیعی و ساختاری گرگان است. او معتقد است مقایسه این شهر با دیگر شهرها، بدون توجه به تفاوت‌های محلی، گمراه‌کننده است.
دربیکی با وجود ادامه پیگیری‌ها و رایزنی‌ها برای تصویب طرح، می‌گوید همچنان به امکان تغییر مسیر امیدوار است. از نظر او، مسئله فراتر از ساخت چند ساختمان بلندمرتبه است و به شیوه توزیع منافع توسعه شهری مربوط می‌شود. او هشدار می‌دهد سیاست‌های نادرست در حوزه زمین و مسکن می‌توانند به تشدید فقر و ناعدالتی منجر شوند و تأکید می‌کند هر تصمیمی درباره آینده گرگان باید بر پایه مطالعات علمی، شفافیت و منافع عمومی اتخاذ شود.
ماجرا اما از نگاه قدیر حسن‌زاده، مدیرکل محیط زیست استان گلستان متفاوت است. او به «آتیه» می‌گوید در حال حاضر کار خاصی انجام نگرفته و فعلا فقط استانداری برای گرفتن مجوز در تلاش است «استانداری در تلاش است تا مجوز این کار را بگیرد و برای همین هم طرحش را به شورای عالی معماری و شهرسازی فرستاده. آنجا کمیته‌ای برایش تشکیل شده و قرار است برای بازدید به استان بیایند اما همه باید بدانند که محیط زیست مخالف هرگونه بلندمرتبه‌سازی در محدوده جنوب شهر یعنی در منطقه ناهارخوران و جنگل‌های هیرکانی است.»
او می‌گوید هنوز مشخص نیست که شورای عالی چه مناطقی را برای ساخت و ساز مشخص کند اما اگر در شمال شهر باشد شاید ما با آن مشکلی نداشته باشیم، هرچند در نهایت باید طرح را ببینیم «در شهر گرگان بلندترین ساختمان هشت طبقه است و یک هتل یازده طبقه داریم که ساخت آن تمام نشده. منظر شهر، وضعیت حفاظتی و مهمترین از همه اینها جنگل برای ما از اهمیت زیادی برخوردار است و باید هر طرحی با توجیه دقیق و حفظ این موارد باشد. ما درباره منطقه ناهارخوران به صراحت مخالفت خود را اعلام کرده‌ایم و درباره سایر نقاط هم باید طرحشان را بیاورند. »
مخالفان طرح بلندمرتبه‌سازی، نه تنها در گرگان، بلکه در دیگر شهرهای استان‌های شمالی در ماه‌های گذشته بیش از همیشه نگران جلگه شمالند. آنها نگران آب، خاک، هوا و منظری هستند که برج‌ها از شهرهای شمالی خواهند گرفت و دیگر هرگز بازپس نخواهند داد. در ماه‌های گذشته علاوه بر گرگان، رشت، بندرانزلی و چندین شهر در استان مازندران مجوز چنین ساخت و سازهایی را از آنِ خود کرده و حالا فعالان شهری و محیط زیستی تنها امیدواریشان این است که قانون اجازه نابودی بیشتر استان‌های شمالی را ندهد و استانداران و نمایندگان مجلس، طرح‌هایی که آینده زندگی را مختل می‌کنند تمام کنند.
