حاشیه تهران، وسط شهر است

در امامزاده یحیی، نزدیک به ۷۵ درصد ساختمان‌ها فرسوده یا تخریبی‌اند. در شادآباد، نیمی از ساکنان بررسی‌شده احساس امنیت ندارند و در علائین، برخی کودکان پیش از آنکه دوره مدرسه را تمام کنند، وارد بازار کار می‌شوند. این سه محله تنها بخشی از تصویر محرومیت در تهران‌اند. فرحزاد در شمال شهر و خاک‌سفید در شمال شرق پایتخت هم مشکلات خودشان را دارند؛ یکی با فقر و اشتغال ناپایدار و دیگری با تراکم جمعیت، کمبود خدمات و جابه‌جایی مداوم ساکنان.

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران در پژوهشی با عنوان «طراحی الگوی سیاستی حاشیه‌نشینی شهر تهران و الزامات پیاده‌سازی آن در چارچوب قوانین و وظایف شهرداری تهران» سراغ این پنج محله رفته است. اجرای پژوهش بر عهده معاونت پژوهشی دانشگاه خوارزمی بوده و صلاح‌الدین قادری مدیریت علمی آن را بر عهده داشته است. گزارش نهایی در مرداد ۱۴۰۵ تهیه شده و ۷۹۳ صفحه دارد.

در این مطالعه، وضعیت محله‌های خاک‌سفید، فرحزاد، امامزاده یحیی، شادآباد و علائین با استفاده از اسناد شهری، مطالعات میدانی و مصاحبه با ساکنان، کارشناسان و مدیران بررسی شده است. بخش قابل‌توجهی از گزارش به مشکلاتی اختصاص دارد که سال‌هاست در این محله‌ها باقی مانده‌اند؛ از مالکیت زمین و فرسودگی ساختمان‌ها گرفته تا نبود مدرسه، ضعف خدمات عمومی و بی‌اعتمادی به نهادهای مسئول.

سه‌چهارم خانه‌های امامزاده یحیی فرسوده‌اند

امامزاده یحیی یکی از محله‌های تاریخی تهران است. ۲۹ بنای آن در فهرست آثار ملی ثبت شده و ۱۹۳ بنای دیگر نیز ارزش کالبدی و عملکردی دارند. با این حال، براساس سند توسعه محله که در پژوهش به آن استناد شده، ۷۴.۸ درصد ساختمان‌های این محدوده فرسوده یا تخریبی‌اند و تنها ۱۱.۷ درصد وضعیت قابل قبولی دارند.

در سال‌های گذشته، بخشی از خانه‌های این محله به انبار و کارگاه تبدیل شده‌اند. افزایش انبارداری با خروج خانواده‌های قدیمی همراه بوده و بعضی از کوچه‌ها پس از تعطیلی کارگاه‌ها و مغازه‌ها خلوت می‌شوند. به همین دلیل، در کنار فرسودگی ساختمان‌ها، کاهش جمعیت ساکن و احساس ناامنی در ساعات شب نیز به مشکلات محله اضافه شده است.

در فرحزاد، مسئله بیشتر به وضعیت اقتصادی خانواده‌ها مربوط است. آمار دفتر توسعه محلی در سال ۱۳۹۸ نشان می‌دهد از میان دو هزار و ۶۸ شغل ثبت‌شده، ۴۴.۴ درصد کارگری و ۴۰.۴ درصد مشاغل آزاد بوده‌اند. سهم مشاغل کارمندی فقط ۹.۴ درصد است. درآمد پایین و نداشتن امنیت شغلی، حتی برای بسیاری از خانوارهایی که سرپرست شاغل دارند، مشکل‌ساز شده است.

خاک‌سفید یا گلشن هم از محله‌هایی است که جمعیت متراکم و جابه‌جایی مداوم ساکنان، بر وضعیت خدمات و روابط اجتماعی آن اثر گذاشته است. جمعیت این محله در سرشماری سال ۱۳۹۵، حدود ۵۷ هزار و ۳۰۰ نفر و تراکم آن ۳۶۶ نفر در هکتار بوده است. کمبود خدمات آموزشی، مشکلات مسکن و کاهش پیوندهای محلی از موضوعاتی است که ساکنان و کارشناسان در مصاحبه‌ها مطرح کرده‌اند.

شادآباد؛ بازار آهن در همسایگی خانه‌ها

در شادآباد، بازار آهن فقط یک مرکز تجاری نیست. انبارها، کارگاه‌ها و رفت‌وآمد خودروهای سنگین، بخشی از زندگی روزمره محله شده‌اند. کامیون‌ها در معابر کم‌عرض تردد می‌کنند، بخشی از پیاده‌روها در اشغال فعالیت‌های تجاری است و صدای کارگاه‌ها به خانه‌های اطراف می‌رسد.

در گزارش آمده که ۴۱ درصد بافت مسکونی شادآباد فرسوده است. همچنین براساس داده‌های مورد استناد آن، ۵۰.۴ درصد ساکنان بررسی‌شده احساس امنیت ندارند و ۴۵ درصد، مصرف و خریدوفروش مواد مخدر را از مشکلات مهم محله می‌دانند.

برای شادآباد، انتقال تدریجی بازار آهن با همکاری دستگاه‌های مسئول پیشنهاد شده است؛ اقدامی که به هماهنگی شهرداری با دیگر نهادها نیاز دارد.

در علائین منطقه ۲۰، کمبود امکانات آموزشی بیشتر جلب توجه می‌کند. برآوردهای محلی و مطالعات پیشین نشان می‌دهد ۱۰ تا ۱۵ درصد کودکان و نوجوانان ۷ تا ۱۸ ساله این محله یا هرگز وارد مدرسه نشده‌اند یا تحصیل را نیمه‌کاره رها کرده‌اند.

سرانه فضای آموزشی علائین نیز بین ۰.۲۵ تا ۰.۳۰ مترمربع به ازای هر نفر برآورد شده؛ کمتر از نصف سرانه منطقه ۲۰ که حدود ۰.۶ مترمربع است. فقر خانوارها، اشتغال کودکان، مشکلات ثبت‌نام دانش‌آموزان فاقد مدارک هویتی و کمبود مدرسه در این وضعیت نقش دارند. براساس اسناد مورد استفاده پژوهش، نبود مدرسه دخترانه در مقاطع بالاتر در محدوده علائین نیز رفت‌وآمد دانش‌آموزان به محله‌های اطراف را ضروری کرده است.

بخشی از این آمارها متعلق به سرشماری ۱۳۹۵ و مطالعات سال‌های قبل است و نمی‌توان آنها را آمار قطعی امروز محله‌ها دانست.

نقد مشارکت مردم؛ از طرح «من شهردارم» تا پروژه‌های از پیش تعیین‌شده

اما گزارش تنها به وضعیت ساکنان و ساختمان‌ها نپرداخته است. در بخش بررسی عملکرد مدیریت شهری، کارشناسان از شیوه تصمیم‌گیری در شهرداری و سرنوشت طرح‌های توسعه محله‌ای انتقاد کرده‌اند.

یکی از موضوعات مورد انتقاد، مشارکت مردم در برنامه‌های شهری است. به گفته برخی مصاحبه‌شوندگان، پروژه‌ها گاهی پیش از مراجعه به مردم مشخص شده‌اند و شهروندان فقط اجازه دارند از میان گزینه‌های شهرداری، اولویت خود را انتخاب کنند.

طرح «من شهردارم» نیز در همین بخش نقد شده است. یکی از مصاحبه‌شوندگان، شیوه اجرای این طرح را نمایشی خوانده و گفته است که برای جلب مشارکت مردم از مشوق‌هایی مانند بلیت مترو و سیم‌کارت استفاده می‌شود؛ در حالی که اگر مردم در تصمیم‌گیری سهم واقعی داشته باشند، برای مشارکت به چنین مشوق‌هایی نیاز نیست.

در بخش دیگری از مصاحبه‌ها، تغییر مکرر مدیران و کنار گذاشته شدن برنامه‌های اجتماعی پس از تغییر مدیریت، از مشکلات جدی معرفی شده است. کارشناسان همچنین از غلبه نگاه درآمدی بر برنامه‌های توسعه محله‌ای و مقاومت برخی بخش‌های اجرایی در برابر مشارکت مردم انتقاد کرده‌اند.

این نقدها از آن جهت قابل‌توجه است که سفارش‌دهنده پژوهش، یکی از مراکز مطالعاتی خود شهرداری تهران است.

سه سناریو برای آینده محله‌های محروم

پژوهشگران در پایان سه مسیر برای آینده محله‌های کم‌برخوردار ترسیم کرده‌اند. مسیر نخست ادامه وضع موجود است؛ با همان مشکلات مالکیت، فرسودگی و کمبود خدمات. مسیر دوم اجرای پروژه‌های مقطعی مانند آسفالت معابر، بهبود روشنایی و ساخت فضاهای عمومی است، بدون آنکه تغییر اساسی در وضعیت اقتصادی و اجتماعی محله رخ دهد.

مسیر سوم که در گزارش پیشنهاد شده، اصلاح شیوه اداره این محله‌هاست. در این برنامه، رسیدگی به مشکلات مالکیت، تأمین مدرسه و خدمات عمومی، حمایت از اشتغال ساکنان و مشارکت مردم در تصمیم‌گیری، هم‌زمان با نوسازی ساختمان‌ها دنبال می‌شود.

ایجاد پنجره واحد برای رسیدگی به مشکلات مالکیت، تشکیل صندوق توسعه محلی، اختصاص بودجه پایدار و اجرای آزمایشی برنامه‌ها در سه تا پنج محله از پیشنهادهای این بخش است.

پژوهشگران همچنین پیشنهاد داده‌اند به جای اصطلاح «حاشیه‌نشینی»، از عنوان «سکونتگاه‌های نابسامان شهری» استفاده شود. استدلال آنها این است که حاشیه‌نشینی فقط به موقعیت جغرافیایی محله‌ها مربوط نیست و نباید مشکلات را صرفاً به ساکنان نسبت داد. سیاست‌های شهری، نحوه توزیع امکانات و عملکرد دستگاه‌های مسئول نیز در شکل‌گیری این وضعیت سهم دارند.

این مطالعه درباره پنج محله منتخب است و نتایج آن را نمی‌توان به همه محله‌های تهران تعمیم داد. با این حال، یک پرسش مهم را پیش روی شهرداری می‌گذارد: در محله‌هایی که سال‌ها موضوع طرح‌های نوسازی و ساماندهی بوده‌اند، چرا هنوز بخش زیادی از مشکلات قدیمی باقی مانده است؟