مریم کهنسال نودهی در روزهای اخیر تقریباً هر شب به خیابان ایرانشهر رفته است. ساعت حضور نیروهای کنترلکننده، محل استقرار آنها و جابهجایی گروههای اجتماعی را دنبال کرده تا ببیند هرکدام چگونه برای استفاده از فضای خیابان تلاش میکنند. میگوید آدمها راه خودشان را پیدا میکنند، اما هر بار برای ادامه فعالیت باید انرژی بیشتری صرف کنند.
این پژوهشگر مطالعات شهری و فرهنگی معتقد است آنچه در خیابانهای ایرانشهر و کریمخان شکل گرفته، حاصل چند سال فعالیت گروههایی است که پیشتر جایی برای شیوه زندگی خود در فضای عمومی نداشتند. کهنسال در این گفتوگو از تفاوت طرد اجتماعی و حذف هدفمند، حق استفاده از خیابان، طرحهای ساماندهی و پیامدهای محدودکردن حضور شهروندان میگوید.

چه کسانی از خیابان حذف میشوند و این حذف چگونه اتفاق میافتد؟
حذف گروههای اجتماعی از فضای شهری همیشه به یک شکل اتفاق نمیافتد. باید میان طرد اجتماعی و حذف هدفمند از طریق اعمال قدرت تفاوت قائل شویم. مرز باریکی میان این دو وجود دارد.گاهی یک گروه اجتماعی به دلیل نوع طراحی شهر، برنامهریزی فضاهای شهری یا فعالیتهایی که برای یک فضا تعریف شده، امکان حضور در آن را از دست میدهد. ممکن است از مکان مشخصی رانده شود یا به دلیل تناسبنداشتن نیازهایش با آن فضا، خودش دیگر از آن استفاده نکند. اما در وضعیت دیگری، حذف هدفمند است؛ یعنی به دلایل اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی، امکان حضور گروه مشخصی سلب میشود.
در حالت اول، یعنی طرد اجتماعی ناشی از طراحی، برنامهریزی یا سازوکارهای اقتصاد سیاسی، معمولاً امکان اصلاح از طریق روشهای فنی و مدیریتی وجود دارد. اما در حالت دوم وارد مناسبات قدرت میشویم. باید ببینیم چه نیروهایی پشت تصمیمها قرار دارند، قدرت چگونه اعمال میشود و چه گروههایی بر سر استفاده از فضا با یکدیگر رقابت میکنند. ممکن است گروهی بخواهد استفاده خودش از یک فضا را تثبیت کند و در مقابل، امکان حضور گروه دیگری را از بین ببرد.
این سازوکارها را در برخوردهای اخیر تهران چطور میتوان دید؟ مثلاً در چهارراه ولیعصر، طرحی با عنوان «گذرگاه عابر پیاده» مطرح شده، اما در عمل حضور دستفروشان محدود میشود.
برای بررسی هر مورد باید ببینیم چه کسانی در آن دخالت دارند و این سازوکار چگونه عمل میکند. گاهی میتوان موضوع را در محدوده مدیریت شهری بررسی کرد؛ مثلاً نقش شهرداری منطقه، شورای شهر یا شهرداری تهران را در یک تصمیم مشخص سنجید. اما گاهی مسئله فراتر از مدیریت شهری است و با جریانهای سیاسی و مناسبات گستردهتر قدرت ارتباط دارد.
درباره اتفاقاتی که در چهارراه ولیعصر، اطراف پارک لاله، خیابان ایرانشهر، میدان هفتتیر و فضاهای مشابه رخ میدهد، باید بررسی کنیم که آیا تصمیمها صرفاً در مدیریت شهری گرفته میشوند یا نیروهای سیاسی و نهادهای دیگری هم در آن نقش دارند. ممکن است جریانهای مختلفی در یک موضوع همسو با یکدیگر عمل کنند.
از طرف دیگر، نمونههای شناختهشده زیادی از طرد اجتماعی داریم. بارها درباره حذف گروههای کمدرآمد از بخشهایی از شهر صحبت شده است. کودکان و سالمندان هم به دلیل نامناسببودن طراحی شهری یا نبود فعالیتهای متناسب با نیازهایشان، بهتدریج از بعضی فضاها کنار گذاشته میشوند. درباره زنان و افراد دارای معلولیت نیز با محدودیتهای دیگری مواجه هستیم. این مسائل سالهاست مطرح میشوند. مقاومتها و تلاشهایی هم برای اصلاح آنها شکل گرفته است. اما در وضعیت کنونی، علاوه بر همه این مسائل، باید به موضوع دیگری توجه کنیم؛ تفاوت در فرهنگ زیست گروههای اجتماعی.
این تفاوت در خیابانهایی مانند ایرانشهر و کریمخان چه شکلی پیدا کرده است؟
وقتی از فرهنگ صحبت میکنم، منظورم فرهنگ زیست است؛ یعنی شیوه زندگی روزمره آدمها. گروههای مختلف اجتماعی عادتهای متفاوتی دارند. نوع پوشش، آداب معاشرت، سلیقهها، فعالیتهای اقتصادی و تفریحی و شیوه استفاده آنها از فضای شهری یکسان نیست. همه این گروهها هم باید بتوانند در شهر فضایی برای خودشان داشته باشند یا چنین فضایی را ایجاد کنند.
ما در بسیاری از موارد برای این فرهنگهای زیستی متفاوت، فضای مناسبی پیشبینی نکردهایم. وقتی چنین فضایی وجود ندارد، بعضی گروههای اجتماعی تلاش میکنند خودشان آن را بسازند. نمونه مشخص این اتفاق را در خیابانهایی مانند ایرانشهر و کریمخان میبینیم. در این خیابانها نوعی فرهنگ زیست توسط گروههای اجتماعی مشخص شکل گرفته است. حتی ترجیح میدهم از واژه کلی «مردم» استفاده نکنم، چون درباره گروههایی صحبت میکنیم که نیازها و شیوههای متفاوتی برای زندگی دارند.
این گروهها پیش از این هم در جامعه حضور داشتند، اما شیوه زندگی آنها بروز شهری نداشت؛ یعنی در مقیاس شهر دیده نمیشد. آنها در پاسخ به کمبودی که احساس میکردند، تلاش کردند فضایی برای خودشان ایجاد کنند؛ آن هم با حداقل امکانات و بدون اینکه الزاماً خدماتی از مدیریت شهری دریافت کنند. بخشی از این فعالیتها اقتصادی و مبتنی بر فرهنگ و هنر است. گروههایی کسبوکارهای مستقل و خلاقانه ایجاد کردهاند و گروههایی دیگر از این فضاها برای تفریح، معاشرت و گذران اوقات فراغت استفاده میکنند و کمکم حالوهوای خاصی در خیابان شکل گرفته است. وقتی این حضور گسترش پیدا میکند و به نوعی ابرازگری اجتماعی تبدیل میشود، مقابله با آن آغاز میشود.
به نظر من این مقابله از جنس اعمال قدرت است؛ قدرتی که میخواهد شیوههای متفاوت زندگی را دوباره به چارچوبهای از پیش تعیینشده برگرداند. انگار قرار است همه مطابق با الگوی یک شهروند معمولی زندگی کنند، نه شهروندی که میخواهد متفاوت باشد یا در نوع زندگی و استفاده از فضای شهری خلاقیت داشته باشد. آنچه امروز در این خیابانها میبینیم، مقابله با همین تنوع زیست اجتماعی، فرهنگی و شهری است.
چه کسی تعیین میکند که شهروند معمولی چه کسی است؟ انگار حضور بعضی افراد در خیابان طبیعی تلقی میشود و حضور بعضی دیگر مسئلهساز است.
این موضوع مهمی است. من تجربه حضور در برلین را داشتهام. برلین یکی از شهرهایی است که آزادی فعالیت در فضای عمومی آن بسیار گسترده است. حتی افرادی از کشورهای دیگر به این شهر میروند تا امکان تجربه شیوههای متفاوت زندگی را داشته باشند.اما در همان برلین هم یک عرف عمومی وجود دارد. یعنی در نوع فعالیت، پوشش و شیوه زندگی شهری، رفتارهایی هستند که معمول و متداول محسوب میشوند. پس مسئله این نیست که در چنین شهری هیچ عرف اجتماعی وجود ندارد. مسئله این است که گروههایی با شیوههای زندگی متفاوت هم امکان حضور دارند و صدایشان خاموش نمیشود.
در اینجا یک تفاوت مفهومی هم اهمیت دارد. در بعضی کشورها، مفهوم شهروندی به داشتن تابعیت مربوط میشود. به همین دلیل، در بحث حق استفاده از شهر بر مفهوم «ساکنان شهر» تأکید میکنند؛ یعنی هر کسی که ساکن شهر است، حق استفاده از فضای آن را دارد. حدود این آزادی هم جایی است که حقوق و آزادی دیگران مختل شود.
ممکن است گروهی بخواهد در ساعتهای متفاوت شبانهروز از بخشی از فضای شهری استفاده کند. ممکن است نوع فعالیت، پوشش، ظاهر یا فرهنگ معاشرتش با عرف عمومی تفاوت زیادی داشته باشد. تا زمانی که فعالیت آن گروه مانع استفاده دیگران از فضا نشود، اصل تفاوت نباید مسئله باشد.
اصلاً نیازهای نوجوانان و جوانان با افراد میانسال و سالمندان یکسان نیست. این گروهها به فضاهای متفاوت و فعالیتهای متناسب با نیازهای خودشان احتیاج دارند. همه این آدمها ساکن شهر هستند و حق استفاده از فضای عمومی را دارند، اما قرار نیست همه شبیه یکدیگر باشند. اینجاست که باید درباره عملکرد قدرت صحبت کنیم؛ اینکه قدرت چگونه عمل میکند و چه اقداماتی لازم است تا امکان حضور و آزادی برای فرهنگهای متفاوت زیستی فراهم شود.
با این حال، بعضی شهروندان مدام باید حق حضورشان را ثابت کنند. یک دوره اجازه فعالیت دارند و بعد دوباره با محدودیت مواجه میشوند. چرا این حق تا این اندازه ناپایدار است؟
متأسفانه حاکمیت ما، چه در مقیاس مدیریت شهری و چه در مقیاس اداره جامعه، این حق را بهعنوان یک پیشفرض برای همه گروههای اجتماعی به رسمیت نمیشناسد. در نتیجه شهروندان برای بهدستآوردن یا بازپسگرفتن حقوق اولیه خودشان وارد فرایندی از مقاومت میشوند. این مقاومت ممکن است ابتدا واکنشی باشد؛ یعنی در برابر محدودیتی که ایجاد شده شکل بگیرد، اما بعد به کنشی فعال برای ایجاد فضاها و مطالبه حقوق تبدیل شود.
نکته مهم دیگر این است که در نحوه برخورد با گروههای اجتماعی، نه معیارهای مشخص و یکدستی وجود دارد و نه ضوابطی که همواره به یک شکل اجرا شوند. این وضعیت از یک جهت ممکن است فرصتهایی برای فعالیت ایجاد کند، چون در بعضی فضاها به دلیل همین نبود ضابطه روشن، امکان حضور گروههای متفاوت فراهم میشود. اما از طرف دیگر، برخوردها بهشدت پیشبینیناپذیر میشوند.
این وضعیت دو آسیب مهم دارد. یکی فرسایش گروههای اجتماعی است که ناچارند مدام برای بهدستآوردن ابتداییترین حقوق خودشان انرژی صرف کنند. دوم، جلوگیری از انباشت تجربه است. وقتی یک گروه اجتماعی امکان فعالیت مستمر داشته باشد، تجربه جمع میکند، شیوههای تازهای برای زندگی و فعالیت پیدا میکند و بهتدریج میتواند الگوهای خلاقانهتری بسازد. این تجربهها به تشکیل گروههای اجتماعی، افزایش همبستگی و پویایی جامعه کمک میکنند. وقتی فعالیتها مدام متوقف میشوند یا گروهها مجبورند مکان خودشان را تغییر دهند، امکان استمرار و انباشت تجربه کاهش پیدا میکند.
در میان گروههایی که با این محدودیتها روبهرو هستند، زنان برای حضور در شهر باید بیشتر تلاش کنند؟
بله، حتماً همینطور است. البته مسئله فقط زنان نیست. من فکر میکنم بخش بزرگی از مردم با همین وضعیت روبهرو هستند.حتی میتوان گفت آنچه ما از آن بهعنوان اکثریت جامعه یاد میکنیم، در بسیاری از موارد توسط اقلیتی که قدرت تصمیمگیری دارد محدود میشود. اگر وزن اجتماعی گروههایی را که با حذف و محدودیت مواجهاند بررسی کنیم، ممکن است ببینیم آنها اتفاقاً اکثریت جامعه را تشکیل میدهند.
با این حال، زنان به دلایل مختلف با محدودیتهای بیشتری مواجهاند و برای دستیابی به حقوقشان باید تلاش بیشتری کنند. این محدودیتها فقط به شهر مربوط نیست. زنان در محیط کسبوکار، زندگی شخصی، فضای خانه و بخشهای مختلف جامعه هم با موانع بیشتری روبهرو هستند.
بعد از سال ۱۴۰۱ وضعیت حضور زنان را چطور میبینید؟
بعد از جنبش «زن، زندگی، آزادی» تغییر مهمی در جامعه رخ داده است. نگاه جامعه به زنان، اهمیت حضورشان، دیدهشدنشان، فعالیتشان و حقوقشان به شکل بنیادینی تغییر کرده است. تأکید میکنم که منظورم لزوماً تغییر نگاه ادارهکنندگان جامعه نیست. درباره تغییری حرف میزنم که در خود جامعه اتفاق افتاده است. تصویری که امروز در بخشهای مختلف تهران میبینم، چه در شمال شهر، چه در مرکز و چه در جنوب، نشان میدهد حمایت اجتماعی از زنان افزایش پیدا کرده است. اصولاً معتقدم یک خواسته زمانی امکان تحقق گسترده پیدا میکند که به خواست اجتماعی تبدیل شود.
حقوق زنان امروز بیش از گذشته به یک خواست اجتماعی تبدیل شده است. این اتفاق حاصل تلاشهای طولانی گروههای مختلف زنان و فعالان حقوق زنان است؛ فارغ از اینکه خود این فعالان چه جنسیتی داشته باشند. وقتی جامعه حقی را بیشتر به رسمیت میشناسد، اعمال قدرت برای جلوگیری از آن دشوارتر میشود.
یکی از شیوههای برخورد با گروههای اجتماعی، طرحهای ساماندهی است؛ از کودکان کار تا دستفروشان. آیا ساماندهی به نام دیگری برای حذف تبدیل شده است؟
سالها پیش، شاید هفت، هشت یا ده سال پیش، یادداشتی نوشته بودم که جمله آغازش تقریباً این بود: «هر وقت کلمه ساماندهی را میشنوم، چهار ستون بدنم میلرزد.» با شنیدن این واژه همیشه حساس میشدم که قرار است چه کسانی از فضا حذف شوند یا چه فعالیتهایی محدود شوند. با این حال، فکر میکنم ساماندهی در معنای واقعی خودش میتواند اقدامی ضروری و مثبت باشد. مسئله این است که در ایران، متأسفانه در بسیاری از موارد از این مفهوم با اهداف نادرست استفاده شده و نتیجه آن به طرد گروههای اجتماعی انجامیده است. در طرحهای مربوط به کودکان کار، دستفروشان، کسبوکارهای سیار و بعضی گروههای آسیبپذیر، بارها چنین اتفاقی افتاده است. چون ما توانایی حل ریشهای مسائل را نداریم، تلاش میکنیم نمود بیرونی آنها را از فضای شهری حذف کنیم. برای مثال، درباره کودکان کار و خیابان، مسئله اصلی شرایط اقتصادی و اجتماعیای است که باعث شده کودک ناچار به کار شود. اما وقتی بهجای رسیدگی به آن شرایط، کودک را از خیابان جمعآوری میکنیم، مسئله حل نمیشود. به نظرم این نوع برخوردها کارایی ندارند و در بسیاری از موارد فقط صورتمسئله را پاک میکنند.
در چهارراه ولیعصر دیدهام که گاهی بعضی افراد از میان خود دستفروشان هم در اجرای طرح ساماندهی و انتقال دیگران به بازارچه با شهرداری همکاری میکنند. چرا گروهی از درون همین جامعه با محدودشدن حضور دیگران همراه میشوند؟
به نظرم دو عامل میتواند در این موضوع نقش داشته باشد؛ ناآگاهی و منفعت.گاهی فرد منافع کوتاهمدت خودش را میبیند، اما نمیتواند منافع میانمدت و بلندمدت را تشخیص دهد یا رابطه میان آنها را درک کند. در نتیجه، منفعت کوتاهمدت را در اولویت قرار میدهد. گاهی هم فرد تفاوت میان منفعت شخصی و منفعت جمعی را میداند، اما آگاهانه منفعت شخصی را انتخاب میکند. در مواردی نیز اساساً درک روشنی از این تفاوت وجود ندارد. اما نکته دیگری هم هست که باید به آن توجه کنیم.
ما گاهی بهعنوان روزنامهنگار، پژوهشگر یا کنشگر شهری برای دفاع از حقوق یک گروه اجتماعی فعالیت میکنیم. درباره مشکلات آن گروه تحقیق میکنیم، مطالبهای را مطرح میکنیم و تصورمان این است که داریم از منافع آنها دفاع میکنیم اما ممکن است در جایی متوجه شویم خود آن گروه اجتماعی دقیقاً همان خواستهای را ندارد که ما دنبالش بودهایم.
این موضوع نشان میدهد که باید آگاهی خود گروههای اجتماعی نیز افزایش پیدا کند. این گروهها باید بتوانند موقعیت خودشان را بشناسند، منافعشان را در بازههای زمانی مختلف تشخیص دهند و درباره اولویتهایشان تصمیم بگیرند.
ادامه این حذفها چه پیامدی دارد؟ من وقتی چند روز پیش به ایرانشهر رفتم و تغییرات خیابان را دیدم، واقعاً از نظر روحی حتی جسمی حالم بد شد. این فشارها میتوانند به انباشت خشم و اعتراضهای تازه منجر شوند؟
ما با بحرانهای متعدد داخلی و بینالمللی روبهرو هستیم. در چنین وضعیتی، منطقی نیست که حاکمیت جبهه تازهای از تقابل با بخشی از جامعه ایجاد کند؛ آن هم با گروههایی که در بسیاری از موارد رویکردشان سازنده است. این گروهها میخواهند راهی برای زندگی خودشان پیدا کنند. دنبال امکان ادامه فعالیت، معاشرت، حضور و بقای خودشان در شهر هستند. با وجود همه فشارهایی که تجربه میکنند و به تعبیر دکتر گودرزی میتوان آنها را شهروندان عاصی دانست، هنوز در حال جستوجوی راهحلهایی برای ادامه زندگیاند. حالا تصور کنید در میانه بحرانهای بزرگ، جبهه تقابل را به همین گروهها هم گسترش دهیم. این وضعیت بهسادگی قابل مدیریت نیست.
شهروندان بهصورت روزمره تحت فشار قرار میگیرند. آدمها ممکن است خشمگین، عاصی و فرسوده شوند. این فشارها میتوانند به سلامت جسمی و روانی آنها آسیب بزنند. وقتی این وضعیت ادامه پیدا کند، ممکن است بخشی از جامعه بهتدریج از رفتارهای عقلانی و سازنده فاصله بگیرد. در چنین شرایطی احتمال بروز واکنشهای رادیکال هم وجود دارد.
گاهی خشم فروخورده در مقیاس شهری جمع میشود و ممکن است به اعتراضهای گسترده منجر شود. اما همیشه هم قرار نیست این خشم به شکل اعتراض بیرونی بروز پیدا کند.گاهی به درون فرد برمیگردد و در قالب مشکلات روانی، بیماریهای روانتنی، افسردگی و حتی رفتارهای آسیبزننده به خود ظاهر میشود. نباید تصور کنیم اگر این فشارها به اعتراض اجتماعی تبدیل نشوند، پس مشکلی وجود ندارد. جامعهای که افرادش دچار فرسایش شدید روانی و جسمی میشوند، بهتدریج بخشی از توان انسانی خودش را از دست میدهد. وقتی تعداد زیادی از افراد جامعه سلامت، انگیزه و توان فعالیت خودشان را از دست بدهند، کل جامعه متضرر میشود.
اینجا باید از حاکمیت پرسید که اساساً میخواهد بر چه جامعهای حکومت کند؟ حاکمیت قرار است روابط اجتماعی را تنظیم کند تا جامعه بتواند فعال و پویا باشد. وقتی شهروندان سالم و توانمند نداشته باشید، چگونه میتوانید چنین جامعهای را اداره کنید؟
شما چند شب متوالی به خیابان ایرانشهر رفتهاید. در این رفتوآمدها چه دیدهاید؟
میخواستم ببینم شیوه مواجهه با گروههای اجتماعی چگونه تغییر میکند و در مقابل، این گروهها چه واکنشی نشان میدهند. برایم مهم بود که ببینم نیروهایی که تلاش میکنند بر فضا مسلط شوند، چگونه عمل میکنند؛ چه نقاطی را برای استقرار انتخاب میکنند، در چه ساعتهایی حضور دارند و چگونه موقعیت خودشان را تغییر میدهند. از طرف دیگر واکنش گروههای اجتماعی را هم دنبال میکردم؛ اینکه وقتی در نقطهای با محدودیت مواجه میشوند، چگونه فعالیتشان را ادامه میدهند، به کدام بخش خیابان میروند و چه شیوههای تازهای برای استفاده از فضا پیدا میکنند. آنچه در این مشاهدات برای من اهمیت دارد این است که آدمها راه خودشان را پیدا میکنند.
گروههای اجتماعی در کنار همه تلاشهایی که برای تسلط بر فضا انجام میشود، همچنان سعی میکنند فعالیتشان را ادامه دهند.البته این ادامهدادن آسان نیست. زندگی آنها سختتر و پیچیدهتر میشود و مجبورند انرژی بیشتری برای حفظ همان فعالیتهای معمول خودشان صرف کنند. وقتی امکان مقابله مستقیم با محدودیتها وجود نداشته باشد، گروهها بهتدریج به راهکارهای جایگزین روی میآورند. این راهکارها همیشه یک شکل ندارند. گاهی به شکل مقاومتهای روزمره، جابهجایی و ساختن فضاهای تازه ظاهر میشوند و گاهی هم فشارها چنان افزایش پیدا میکنند که واکنشها از شکلهای متعارف خارج میشوند.
با وجود این فشارها، به آینده حضور گروههای اجتماعی در شهر امیدوارید؟
گروههای اجتماعی بهتدریج تلاش میکنند خودشان فضاهای جایگزین بسازند. این فرایند البته همراه با فشار و فرسایش است. آدمها ممکن است آسیب ببینند، بیمار شوند، دچار اضطراب و افسردگی شوند یا در مقاطعی احساس ناامیدی کنند. اما با وجود همه اینها، در چشمانداز بلندمدت خوشبین هستم. همین فعالیتهایی که امروز در مقیاسهای مختلف انجام میشوند، بخشی از یک جامعه مدنی پویا هستند. همین کاری که شما بهعنوان روزنامهنگار انجام میدهید یا فعالیتهایی که افراد و گروههای دیگر در حوزههای مختلف دارند، میتواند در همین چارچوب تعریف شود. همچنان معتقدم آنچه باعث میشود سرنوشت جامعه ایران با بعضی کشورهای دیگر متفاوت باشد، جامعه مدنی فعال و پویای آن است. نه موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و نه عقلانیت حاکمیت، بهتنهایی نمیتوانند عامل اصلی تابآوری جامعه در برابر بحرانها باشند. من جامعه مدنی قوی را یکی از مهمترین ظرفیتهای کشور برای ادامهدادن و تابآوردن در برابر بحرانها میدانم. برای همین هم تأکید دارم که باید این جامعه مدنی را تقویت کنیم. آدمها برای مقابله با فشارهای بیرونی باید بتوانند به یکدیگر تکیه کنند و جمعهای کوچک و بزرگ بسازند؛ جمعهایی که در آنها فعالیت کنند و تجربههای مشترک داشته باشند. این فعالیتها هم لزوماً نباید شکل یک جنبش سیاسی یا اجتماعی مشخص داشته باشند. گاهی فقط جمعشدن چند نفر برای انجام فعالیتی مشترک یا تجربه شکلی متفاوت از زندگی شهری اهمیت دارد. در برابر این حجم از فشار، یکی از مهمترین راههای ادامهدادن، زیست و فعالیت جمعی است.
