رشت رودخانه‌هایی دارد که می‌توانستند از جاذبه‌های اصلی شهر باشند، اما آلودگی و بوی نامطبوع، بخش‌هایی از حاشیه آنها را به مکان‌هایی کم‌رونق تبدیل کرده است. خانه‌ها و مغازه‌هایی که کسی چندان تمایلی به خریدشان ندارد و زمین‌هایی که ارزش خود را از دست داده‌اند. حالا اگر رودخانه پاک‌سازی شود، اطرافش فضای سبز ایجاد کنند و مسیرهایی برای پیاده‌روی بسازند، چه اتفاقی می‌افتد؟ احتمالاً رستوران‌ها و مغازه‌های تازه‌ای باز می‌شوند، گردشگران بیشتری به آنجا می‌روند و قیمت زمین هم بالا می‌رود. اما تکلیف کسانی که سال‌ها در این محله‌ها زندگی کرده‌اند چه می‌شود؟
کیارش میلانی‌نیا در نشست «کنکاش در معنای محیط‌زیست شهری و نسبت آن با بازآفرینی شهری» که در خانه آفرینش‌های شهری ایران برگزار شد، با همین مثال بحث اعیانی‌سازی سبز را مطرح کرد؛ موضوعی که در سال‌های اخیر به یکی از بحث‌های مهم بازآفرینی شهری تبدیل شده است.
اعیانی‌سازی سبز زمانی اتفاق می‌افتد که ایجاد پارک، احیای رودخانه یا بهبود شرایط محیطی یک محله، قیمت زمین و مسکن را افزایش دهد. این تغییر برای مالکان و سرمایه‌گذاران سودآور است، اما ممکن است مستأجران و خانواده‌های کم‌درآمد دیگر توان پرداخت هزینه زندگی در محله را نداشته باشند.
میلانی‌نیا با وجود پذیرش این پیامدها، معتقد است نباید از ظرفیت اقتصادی چنین پروژه‌هایی چشم پوشید. او پرسید: «مگر همین الان سوداگری مسکن نداریم؟» به گفته او، امروز بسیاری از سرمایه‌گذاران با خرید باغ‌ها، خشک‌کردن درختان و ساخت آپارتمان سود می‌برند. چرا نباید راهی پیدا کرد که سود آنها از بهترشدن محیط شهری به دست بیاید؟
او برای توضیح بیشتر دوباره به رودخانه‌های رشت اشاره کرد. به اعتقادش، سامان‌دهی رودخانه می‌تواند محدوده‌ای را که امروز به دلیل آلودگی رونقی ندارد، به یکی از نقاط پررفت‌وآمد شهر تبدیل کند. در این صورت، ارزش املاک اطراف هم افزایش پیدا خواهد کرد. میلانی‌نیا این تغییر را فرصتی برای سرمایه‌گذاری می‌داند، هرچند تأکید می‌کند که افزایش قیمت زمین به‌تنهایی به معنای منفعت عمومی نیست.
این دیدگاه با انتقاد یکی از حاضران روبه‌رو شد. او پرسید چه تضمینی وجود دارد که با اعلام یک طرح بازآفرینی، گروهی از سرمایه‌گذاران پیش از دیگران زمین‌های اطراف را نخرند و پس از اجرای پروژه، سود اصلی نصیب آنها نشود؟
او منطقه ۲۲ تهران را مثال زد؛ منطقه‌ای که قرار بود قطب سبز پایتخت باشد، اما در کنار ساخت دریاچه، برج‌های مسکونی زیادی هم در آن ساخته شد. پرسش این بود که حاصل این تغییرات برای مردم چه بوده و چه کسانی بیشترین سود را برده‌اند؟
میلانی‌نیا در پاسخ گفت نگرانی درباره سوداگری زمین و پیامدهای اجتماعی اعیانی‌سازی سبز را می‌پذیرد، اما معتقد است در شرایط فعلی شهرهای ایران باید به راه‌های دیگری برای کسب سود از زمین هم فکر کرد. به گفته او، اگر قرار است سرمایه‌گذاری انجام شود، چرا بخشی از آن صرف حفظ درختان و بهبود محیط نشود؟
او در ادامه چند نمونه از بازآفرینی شهری در جهان را مطرح کرد. یکی از آنها پارک الازهر قاهره بود. در این پروژه، قرار بود زمین وسیعی که به محل تخلیه زباله و نخاله تبدیل شده بود، به پارک تبدیل شود. اما طراحان پس از آغاز کار متوجه شدند که ساخت یک پارک بزرگ، مشکلات محله‌های فرسوده اطراف را حل نمی‌کند.
به همین دلیل، مرمت ساختمان‌های تاریخی و احیای فعالیت‌های اقتصادی محله نیز به برنامه اضافه شد. کارگاه‌های نجاری و صنایع دستی شکل گرفت و بخشی از ساکنان برای فعالیت در پروژه آموزش دیدند. در نتیجه، بخشی از هزینه‌های بازآفرینی به اشتغال و اقتصاد همان محله اختصاص پیدا کرد.
میلانی‌نیا تجربه کریدورهای سبز مدلین در کلمبیا را هم مطرح کرد؛ شهری که سال‌ها نامش با قاچاق مواد مخدر و خشونت گره خورده بود. در این پروژه، فضاهای سبز پراکنده به یکدیگر متصل شدند، درختکاری گسترش یافت و بخشی از سطوح آسفالتی جای خود را به پوشش گیاهی داد. به گفته او، کاهش حدود دو درجه‌ای دما در برخی محدوده‌ها از نتایج این طرح بوده است.
بارسلونا نمونه دیگری بود که در این نشست بررسی شد. در بخش‌هایی از این شهر، کارخانه‌ها و انبارهای قدیمی به فضاهای فرهنگی، عمومی و مسکونی تبدیل شدند و مسیرهای پیاده و فضاهای سبز تازه‌ای شکل گرفت. بااین‌حال، افزایش ارزش زمین و مسکن در محله‌های بازآفرینی‌شده، نگرانی‌هایی درباره ادامه سکونت خانواده‌های کم‌درآمد به وجود آورد.
میلانی‌نیا با اشاره به این تجربه‌ها گفت بازآفرینی شهری را نباید فقط با تعداد ساختمان‌ها و پروژه‌های اجراشده سنجید. او از رویکرد مدیریت شهری تهران انتقاد کرد و گفت گاهی بهترین تصمیم برای یک فضای شهری این است که اصلاً به آن دست نزنیم.
او در همین زمینه به ماجرای ساخت مسجد در بوستان قیطریه اشاره کرد و گفت: «مسجد لازم است، اما چرا باید آن را در فضای سبز موجود ساخت؟» به گفته او، تهران فضای باز چندانی برای قدم‌زدن، استراحت و تفریح شهروندان ندارد و نباید همین فضاهای محدود را به ساخت‌وساز اختصاص داد.
این پژوهشگر شهری که تهران را «الگوی توسعه ناپایدار» توصیف کرد، گفت بسیاری از تصمیم‌هایی که در پایتخت گرفته می‌شود، بعدها در شهرهای کوچک‌تر هم تکرار می‌شود. او همچنین از سیاسی‌شدن مدیریت شهری انتقاد کرد و گفت گاهی کارشناسان با زحمت پروژه‌ای را پیش می‌برند، اما تصمیم‌های دیگری مانع اجرای آن می‌شود.
بخش دیگری از نشست به ابتکار مردم در محله‌های کم‌برخوردار تهران اختصاص داشت. میلانی‌نیا تصاویری از خانه‌های کوچک محله‌ای در نزدیکی فرودگاه نشان داد؛ خانه‌هایی پنجاه یا شصت متری که گاهی چند خانواده در آنها زندگی می‌کنند و حتی امکانات اولیه مناسبی ندارند.
بااین‌حال، ساکنان همین خانه‌ها هرجا اندکی خاک پیدا کرده‌اند، درخت یا گیاهی کاشته‌اند. شاخه‌های انگور و گیاهان رونده روی دیوارها و بام‌ها کشیده شده و برای خانه‌ها سایه ایجاد کرده‌اند.
میلانی‌نیا گفت این خانواده‌ها بدون هزینه‌های سنگین، راهی برای بهترکردن شرایط زندگی خود پیدا کرده‌اند. اما ممکن است در یک طرح نوسازی، چند خانه کوچک تخریب شود و آپارتمانی چندطبقه جای آنها را بگیرد. در این صورت تعداد واحدهای مسکونی بیشتر می‌شود، اما معلوم نیست شرایط زندگی مردم هم بهتر شده باشد.
او تأکید کرد که در بازآفرینی شهری باید به رابطه مردم با محله، خاطرات مشترک، فضای سبز و کیفیت زندگی روزمره توجه کرد. به گفته او، شهر فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و خیابان‌ها نیست و نمی‌توان با افزایش تراکم و تعداد واحدهای مسکونی، موفقیت یک پروژه را اعلام کرد.
میلانی‌نیا در بخش دیگری از سخنانش به نقش کنشگران محیط‌زیست اشاره کرد و پیگیری‌های مربوط به ساخت‌وساز در مجاورت باغ گیاه‌شناسی ملی، ضلع جنوبی دانشگاه تهران و بوستان قیطریه را نمونه‌هایی از اثرگذاری اعتراض‌های عمومی دانست. او معتقد است حساسیت مردم نسبت به تخریب باغ‌ها و فضاهای سبز در مقایسه با ده سال گذشته بیشتر شده است.
در این نشست، دو نگاه درباره اعیانی‌سازی سبز مطرح شد؛ میلانی‌نیا بر استفاده از سرمایه‌گذاری برای بهبود محیط شهری تأکید داشت و برخی حاضران نگران بودند که افزایش قیمت زمین، بیش از ساکنان محله به سود مالکان بزرگ و سرمایه‌گذاران تمام شود.
