
سارا برومند، زن 27ساله، که در شهر گلبهار، پیرامون مشهد، زندگی میکرد، دوشنبهشب به خانه برنگشت و جمعه، 8 آبان مشخص شد که همان دوشنبه در منطقهی خلوتی در شهر گلبهار توسط رانندهی یک «تاکسی» زرد کشته شده است. سارا اولین زنی نیست و آخرین زنی هم نخواهد بود که قربانی خشونت شده است؛ چه خشونت رفتاری یک فرد و چه خشونت شهری که در آن ساکن بوده است. به خشونت رفتاری علیه زنان و ریشهها، دلایل و راهحلهای مقابله با آن از هردو منظر روانشناسی و جامعهشناسی تا پیشازاین پرداخته شده و همچنان لازم است پرداخته شود. اما از خشونت شهرهای جدید ساختهشده پیرامون شهرهای بزرگ و کلانشهرها بهمراتب کمتر حرف زده میشود.
طرح احداث شهرهای جدید با برنامهریزی ازقبلسنجیده در اواسط دههی 60 شمسی به تصویب هیئتوزیران رسید. آن روزها جمعیت کشور نرخ رشد بالایی داشت و میزان زیاد مهاجرت از روستاها به شهرها باعث گسترش بیرویهی شهرهای موجود و تبدیل اراضی کشاورزی به مسکونی شده بود. قرار بود شهرهای جدیدی که پیرامون شهرهای بزرگ جانمایی و اجرا میشوند، نقشی حمایتی برای شهر مادر بازی کنند و ضمن جذب سرریز جمعیتی آن، از تخریب اراضی کشاورزی و خاک مرغوب در اثر توسعهی ناموزون و همچنین از بالا رفتن بیرویهی قیمت زمین در شهرهای بزرگ جلوگیری کنند، و زمینهای برای خانهدار شدن اقشار کمدرآمد ایجاد کنند، و رفتوآمد مدام بین این شهرها و مناطق صنعتی پیرامونشان را کاهش دهند.
شهر تعریف شدن این سکونتگاهها که همراه خود امکانهایی را برای استفاده از بودجههای عمومی و الزامهایی را در مورد تأمین ساختمانها و تأسیسات عمومی، خدماتی، اجتماعی و اقتصادی برای ساکنانش دارد، رسیدن به حداقل جمعیت سیهزارنفر است؛ معیاری که برای اکثر شهرهای جدید ایران چیزی حدود سی سال از زمان مطالعه و طراحیشان زمان برده است. علاوهبر این، هیچکدام از این شهرها هویت مستقلی پیدا نکردهاند، نتوانستهاند حس مکان، تعلق خاطر و پایداری سکونت برای ساکنانشان ایجاد کنند، و به علت فقدان اشتغال کافی، اغلب نقش یک شهر خوابگاهی را بازی میکنند؛ شهری که ساکنانانش صبحهای زود از خانه بیرون میزنند تا سر ساعت در شهرهای مادر مشغولبهکار شوند و شبهای دیروقت بعد از کار و شاید فعالیتی جنبی مثل خرید، ورزش، سینما یا دکتر رفتن، برای خواب به خانههایشان برمیگردند. گرچه بعضی از این شهرها، «ساختمان یا زمین» خدمات اولیهای مثل مدرسهی ابتدایی یا درمانگاه را دارند ولی در اغلب موارد، چند دهه طول کشیده تا دامنهی جمعیتی لازم برای بهرهبرداری از این خدمات پوشش داده شود و فرایند ارائهی خدمات بررسی و اجرا شود. تأمین خدمات ردهبالاتر، ازجمله خدمات حملونقل عمومی پایدار مثل مترو یا قطار شهری، هم که بهطریق اولی مشمول تأخیر یا کنسلی است. در اغلب این شهرها اقشار اجتماعی تنوع زیادی ندارند و بخش اصلی آنها را اقشار کمدرآمدی شکل میدهند که یا در تلاش بیوقفه برای نگهداشتن همین امکان حداقلی سکونتاند یا مدام درصدد جابهجایی به محلهای، هرچند کمبرخوردارتر، در شهر مادرند. فضاهای شهری هم در این شهرها حداقلی و بدون در نظر گرفتن معیارهای زیباییشناسانه و معیارهای تأمین امنیت عمومی شکل گرفتهاند و خلوتی فضاهای عمومی بهخصوص در صبحهای زود و شبهای دیروقت، امنیت ساکنان را بیشتر به مخاطره میاندازد.
شهر جدید گلبهار، در 35کیلومتری شمالغرب کلانشهر مشهد، شاهد خوبی برای این مدعا است؛ سکونتگاهی که طراحی و مطالعاتش سال 1366 شروع شده ولی سال 1394، چیزی حدود سی سال بعد، بهعنوان شهر شناخته شده؛ یعنی جمعیتش به سیهزارنفر رسیده است. گرچه هویت پیشبینیشده برای این شهر، شهری با عملکردی فرهنگی، علمی و تحقیقاتی بوده و چند دانشگاه و مؤسسهی آموزش عالی در آن تأسیس شده، اما درعمل اغلب ساکنان این شهر را اقشار کمدرآمدی شکل دادهاند که نتوانستهاند در کلانشهر مشهد جانمایی شوند و ازپس هزینههایش برآیند. امکان اشتغال در این شهر برای تمام ساکنان فراهم نیست و شهر درواقع نقش خوابگاه شهر اصلی را بازی میکند. اما همین نقش را هم نمیتواند درست بازی کند. حملونقل عمومیاش، چه درونشهری و چه برونشهری، بسیار ضعیف و نامطمئن است. چند خط اتوبوسرانی محدود دارد. خط متروش پیشرفت حدود سیدرصدی، مطابق برآیند پیشرفت فیزیکی پروژههای ریلی اجرایی کل شهرهای جدید در ایران، دارد و قطار شهریاش هنوز راه نیفتاده است. این در حالی است که جمعیت این شهر در طول ده سال اخیر بهدلیل رشد ساختوساز و افزایش مهاجرت به پیرامون مشهد درجستوجوی شغل، از 37 هزار به 120 هزار نفر رسیده است؛ یعنی سرعت رشد جمعیتی آن بسیار بیشتر از توسعهی زیرساختها و ارائهی خدماتش است؛ موضوعی که آسیبهای اجتماعی زیادی، ازجمله آنچه بر سر سارا برومند آمده، بهدنبال دارد. این اتفاق مصداقی از خشونتی است که شهرهای جدید به ساکنان خود، و بهطور ویژه به زنان، تحمیل و زندگی را برای آنان سخت و پرمخاطره و در مواردی ناممکن میکنند.
فرایند شهریشدن جامعهی ما و تمرکز اشتغال در شهرهای بزرگ و کلانشهرها، رشد غیرطبیعیای دارد و این موضوع به افزایش بیرویهی جمعیت شهرهای جدید پیرامونی منجر شده است؛ افزایشی که سرعت آن بیشتر از سرعت تأمین زیرساخت و خدمات برای این شهرها است. درست است که این، موضوع پیچیدهای است اما باید توجه داشت که پیچیدگی موضوع نمیتواند توجیهی برای عدم اختصاص امکانات پایه و حداقلی برای زیستپذیرکردن یا زیستپذیر ماندن این شهرهای پیرامونی باشد. واقعیت این است که بودجه و زمانی که در نظام برنامهریزی کلان ما و بهتبع آن در نظام شهری و منطقهایمان میبایست صرف توسعهی خدمات این شهرهای جدید میشده، صرف مسائل دیگر شده و بهجای اولویتهای عملکردی و مرتبط با زیست روزمرهی شهروندان، به اولویتهای استراتژیک در مقیاس ملی اختصاص یافته است. تفاوت رویکردها به توسعه، شیوهی بودجهبندی برای هزینهکرد، عدم رعایت فرایندهای اجرایی و عدم برنامهریزی مشخص پیوسته و متناسب باعث شده که اغلب این شهرهای پیرامونی زیستپذیر نباشند، حداقل امکانات و خدمات پایه برای یک شهر را نداشته باشند، ساکنانشان را بهصورت روزانه در موقعیت دردسر یا خطر قرار دهند، و بهصورت پیوسته خشونتی را بهشان تحمیل کنند.
ضوابط و قوانین نادرست در این زمینه هم نقش پررنگی در این موضوع دارند. عجیب و حتی کمی غیرقابلباور است که تنها معیار سنجش شهرشدن در تقسیمات کشوری در ایران، میزان جمعیت ساکنان یک سکونتگاه است و تازه وقتی سکونتگاهی به حداقل جمعیت سیهزار نفر (حد شهر تلقی شدن) رسید، برای ارتقای امکانات کالبدی و عملکردی در زمینهی حملونقل عمومی، بهداشت، آموزش و امنیت آن برنامهریزی میشود و بودجه اختصاص پیدا میکند. و تجربه نشان داده که برنامهریزی و تخصیص بودجه تازه آغاز راه است و به معنی اجرایی شدن برنامهها و پروژهها در افق کوتاهمدت یا حتی میانمدت نیست؛ کمااینکه نمونهی شهرهایی مثل گلبهار مشهد یا پردیس تهران، باوجوداینکه بهدلیل رشد سریع جمعیتشان در دههی اخیر به شهرستان هم ارتقای مقیاس پیدا کردهاند، همان حداقلهای امکانات کالبدی و عملکردی پایه، ازجملهی امکانات کالبدی تأمینکنندهی امنیت، یعنی روشنایی مناسب شبانهروزی، نداشتن مسیرهای غیرقابل نظارت و کنجهای ناامن، بهرهمندی از زیرساختهای حملونقل عمومی مثل مترو و اتوبوس با رعایت سرانهی ایستگاه، میزان پوشش سطح شهر و طول مدت فعالیت در شبانهروز، را ندارند. و همین کمبودها یکی از دلایلی است که جلوگیری از تکرار حوادث فاجعهبار را ناممکن میکند.
تکرار حوادثی چون قتل زنان در شهرهای جدید، زنگهای پرصدایی است برای نظام برنامهریزی کلان و نظام مدیریت شهری ما که نیازهای پایهی زیست امن و ایمن روزمرهی شهروندان را همسنگ اولویتهای استراتژیک در مقیاس ملی جدی بگیرند. علاوهبر این، حامل پیامی برای برنامهریزان و طراحان شهری است که بر برنامهریزی، طراحی و اجرای شهرهای جدید مطابق با سرانههای استاندارد، بهخصوص در زمینهی حملونقل عمومی، تأمین امنیت، بهداشت و امکان آموزش اصرار داشته باشند و پیگیری احقاق حقوق شهری شهروندان این سکونتگاهها را جزو مسئولیت اجتماعی و حرفهای خود بدانند. اگر شهرهای جدید این استانداردهای حداقلی را نداشته باشد، زندگی در این آنها چیزی جز تجربهی خشونت شهری برای ساکنانشان، بهویژه برای زنان، نخواهد بود و این معنی دیگری جز شکست این سیاست مدیریت و توسعهی شهری ندارد.

