
گلبهار بهتزده است، هر کجا مینشینی، صحبتِ سارا برومند است، ۲۷ ساله و مادر دو کودک که مثل خیل شهروندان گلبهار هر روز صبح به مشهد میرفت سر کار و عصر برمیگشت خانه. آن شبِ آبان، حدود ساعت 9، در ایستگاه میدانِ شلوغ عمران از مینیبوس پیاده شد، ایستگاه آخر بود و سارا ناچار شد با وسیلهای دیگر خودش را به خانه برساند. یک تاکسی زرد که مسیرش به خیابان جمهوری بود، از آینه او را دید، ترمز کرد، دندهعقب گرفت و جلوی پای سارا ایستاد. سارا مثل بیشتر شهروندان، رنگ زرد تاکسی را که دید، سوار شد، به مادرش زنگ زد و گفت در راه خانه است. 10 دقیقه بعد گوشی همراه او خاموش شد، مادر نگران شد و 10 روز همه شهر چشمانتظار خبر از او بود. خبر آمد، قتل به دست راننده تاکسی. قاتل بازداشت شد، اعتراف کرد، برایش کیفرخواست صادر شد و سارا برومند، 27 ساله، مادر دو کودک، به خاک سپرده شد.
گلبهار از آن روز در بهت است، ترس همچنان لابهلای حرفهاشان هست و ازآنروز انگار چیزی عوض شده؛ تاکسیهای زردرنگ حالا کمتر مسافر زن دارند. در منطقهای که تعداد اتوبوسها و گستره ایستگاههای اتوبوس شهری نسبت به جمعیتی که در 10 سال، سهونیم برابر شده بسیار کم است و شهروندان ناچارند چند بار اتوبوس و تاکسی عوض کنند تا به خانه برسند. حالا بعد از قتل سارا برومند، مطالبه عمومی شهروندان گلبهار برای افزایش کمی و کیفی ناوگان حملونقل عمومی پررنگتر شده، مطالبهای حداقلی برای مردمی که خواهان برخورداری برابر از امکانات، خدمات، امنیت و فرصتهای مشارکت در زندگی شهری هستند.
در یک دهه اخیر، آپارتمانها و مجتمعهای مسکونی گلبهار مثل درختچههای یک باغ رشد کردند و پاساژ و مجتمع خرید و سینما در مدتی کوتاه به شهر اضافه شد. آنچه اما از این قافله جا ماند، بدیهیترین نیاز زیستی شهروندانی بود که هر روز به مشهد رفتوآمد داشتند: یک سیستم حملونقل عمومی متناسب با نیازهای شهروندان.
گلبهار با هدف اسکان بخشی از جمعیت مشهد و ایجاد یک کانون جدید جمعیتی در 35 کیلومتری شمالغرب این کلانشهر و در مسیر جاده مشهد - قوچان ساخته شد. مطالعات مکانیابی و طراحی این شهر از سال 1366 شروع شد و طرح جامع آن در تیرماه 1372 به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران رسید. گلبهار در سالهای بعد، بهویژه با اجرای طرح مسکن مهر، توسعه جمعیتی چشمگیری پیدا کرد و جمعیت آن -که بر اساس سرشماری سال 1395 حدود 37 هزار نفر بود- با رشد ساختوساز و مهاجرت روزافزون، امروز و بنا به آمار سایت شهرداری گلبهار به بیش از 120 هزار نفر رسیده است. مشکل شهروندان گلبهار اما هنوز همان است که بود، نه سیستم حملونقل بینشهری متناسب با رشد جمعیت تقویت شد و نه ناوگان حملونقل عمومی درونشهری گسترش چشمگیری یافت. بنابه گزارش منتشرشده از رئیس سازمان حملونقل و ترافیک شهرداری گلبهار در اسفندماه 1403، این شهر تنها 4 خط اتوبوسرانی درونشهری دارد و تعداد ناوگان اتوبوس آن نامشخص است. حتی رئیس شورای شهر گلبهار نیز سال گذشته در مصاحبهای اعلام کرده بود که «ناوگان فعلی، پاسخگوی ارائه خدمات به همشهریان گرامی نیست و نیازمند نوسازی و توسعه ناوگان حملونقل عمومی شهر هستیم.» از طرفی طرح مسیر ریلی گلبهار به مشهد از طریق پروژه قطار شهری مشهد - گلبهار - چناران که از سال 1390 شروع شد، همچنان «در دستور کار قرار دارد» و بنا به گزارش ماه گذشته «تسنیم»، بهرهبرداری از این مسیر ریلی برای پایان سال 1406 هدفگذاری شده است.
«ترس، ترس!». زهرا از ترسی میگوید که دو هفته است به جانش افتاده. «الان دیگه میترسیم سوار تاکسی یا ماشین شخصی بشیم و حتی اگه اتوبوس دیر برسه -که همیشه 35 تا 40 دقیقه در ایستگاه معطلیم- باز هم منتظر اتوبوس میمونیم.» زهرا حدوداً 40 ساله است و در ایستگاه اتوبوس ورودی شهر منتظر ایستاده. خورشید یک ساعت است غروب کرده و او هنوز به خانه نرسیده. شرح قتل سارا برومند را بارها شنیده. «از اتوبوس پیاده شده، به تاکسی زرد اعتماد کرده، بعد هم زنگ زده به مامانش گفته من دارم میام.» زهرا هر روز صبح با اتوبوس از گلبهار به مشهد میرود و عصر با اتوبوس برمیگردد. «مسیر من از مشهد تا گلبهار 45 دقیقهس، اما از ایستگاه اول گلبهار تا خونهم یک ساعت. باید فکری برای اتوبوسهای درونشهری گلبهار بشه، اتوبوس کمه و ما بعد این اتفاق میترسیم سوار ماشین شخصی یا حتی تاکسی بشیم.»
کمی پایینتر از موسسه آموزش عالی سناباد گلبهار، چند دختر جوان روی صندلیهای ایستگاه اتوبوسی نشستهاند. سارا 20 ساله دانشجوی همین دانشگاه است و از روزی که خبر ناپدیدشدن و سپس قتل سارا برومند را شنید، با خودش عهد کرد که فقط سوار اتوبوس شود: «اگه اینجا اتوبوس باشه، کسی مجبور نمیشه تاکسی یا ماشین شخصی سوار بشه. اتوبوسها اما هر یک ساعت میاد، حتی تاکسی هم به اندازه کافی نیست، هرچند حالا دیگه حتی از تاکسی هم میترسیم. شاید اگه اتوبوس بهقدر کافی بود، آن خانم هم ناچار نمیشد سوار تاکسی شود.» وقتی خبر را شنید، «تا سه، چهار روز نمیتونستم از خونه بیام بیرون، به مامان و بابام اصرار کردم باید از گلبهار بریم.» او قبلا اغلب با تاکسیهای اینترنتی مسیر خانه تا دانشگاه را میرفت، «اما با این اتفاق، از اون هم میترسم. حاضرم یک ساعت در سرما و گرما منتظر بمونم ولی با اتوبوس برم.» اما این انتظار برای رسیدن اتوبوس، نه صرفا یک معطلی، که با ترس هم همراه است. «یک دختر جوان در خیابان جمهوری و مهرگان و خیابانهای خلوت، نمیتونه نیمساعت منتظر اتوبوس بمونه.»
شب تازه شروع شده و آنها که از سر کار به خانه میروند، در ایستگاه اتوبوس نزدیک میدان عمران منتظر ایستادهاند، همانجا که سارا برومند سوار تاکسی شد و به قتلگاه رفت. آن سوی میدان یک تاکسی زرد در ایستگاه منتظر مسافر است. راننده حدوداً 50 ساله، از ماشین پیاده شده و چشم میگرداند به مسافرهایی که کمی پایینتر منتظر ایستادهاند. «خانمها از اون روز کمتر سوار تاکسی میشن.» رضا میگوید که آن قتل «سوءاستفاده از رنگ زرد تاکسی بود. خیلی کار زشت و ناپسندی بود و آبروی تاکسیها رو برد.» از سال 1392 در این خط کار میکند و میگوید همه او را میشناسند، بااینحال «دیروز یه خانم اومد اینجا و گفت اگه منو به قتل نمیرسونی سوار بشم. چه جوابی دارم بدم بهشون؟» در شهر چناران زندگی میکند. «با این اتفاقی که افتاد، خانمم میگه دیگه سوار تاکسی چناران نمیشم و میترسم. وقتی خانم من اینو میگه، شما وضعیت رو ببین. از 10 روز پیش تا حالا دخل ما نصف شده، اگه روزی 800 هزار تومان کار میکردم، الان درآمدم رسیده به 400، 500 هزار تومان. چون فقط مردها سوار میشن، خانمها خیلی کم.» رضا از همکارانش شنیده که قاتل، یک راننده تاکسی از شهر مشهد بوده، «مردم به تاکسی زرد اعتماد دارن، وقتی میبینن تاکسی زرد هستی، سوار میشن. کسی توجه نمیکنه که حتما باید آرم تاکسی گلبهار روی ماشینت باشه.»
از رضا درباره فرایند اخذ مجوز تاکسیرانی میپرسم. «اول باید انگشتنگاری بشیم و بعد هم گواهی سوءسابقه و سوءمصرف اعتیاد بدیم.» به نظرتان کافی است؟ «نه، به نظرم باید آزمایشهای دیگه مثل آزمایش بیماریهای اعصاب و روان هم بذارن.» میگوید گرچه گشت تاکسیرانی در سطح شهر وجود دارد، «اما زیاد نیست، یا زیاد گیر نمیده.» رضا معتقد است سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی شهرداری گلبهار باید گشت منظم در سطح شهر برقرار کند «تا مردم اعتمادشون برگرده به تاکسیها.» 15 دقیقه گذشته و هنوز هیچ مسافری سوار تاکسی رضا نشده.
سینا گوشه میدان عمران منتظر دوستش ایستاده. ذهنش در همه آن 11 روز که سارا برومند گم شد و بعد مشخص شد که به قتل رسیده بود، درگیر بود. «این خبر برای همه شوکهکننده بود و ما اعتمادمون به تاکسی زرد کم شد.» به خواهرم هم گفتهم که وقتی سوار تاکسی اینترنتی میشه، همون اول لایو لوکیشن بفرسته.» میگوید اما هزینه تاکسی اینترنتی نیز در گلبهار خیلی بالا رفته «از اول تا آخر گلبهار کلا 5 دقیقه نمیشه، ولی دیروز از مهرگان تا استقلال 110 هزار تومان کرایه بابت تاکسی اینترنتی دادهم.» او که در مشهد دانشجوست و بعدازظهر تا 8 شب هم سر کار میرود، هر روز 5 صبح از خانهاش در گلبهار بیرون میآید و با آخرین اتوبوس مشهد - گلبهار برمیگردد به خانه. هرچند گاهی وقتها ساعت 8:30 شب، اتوبوسی از مشهد به گلبهار نیست و مجبور است با تاکسی اینترنتی برگردد. «شما فکر کن یه خانم وقتی اتوبوس نباشه، چهجوری باید برگرده گلبهار؟».
آیا تاکسی قاتل سارا برومند مربوط به شهر مشهد بود؟ مدیر روابطعمومی سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی شهرداری مشهد، مصطفی هادیزاده در گفتوگو با «آتیه آنلاین»، از این موضوع ابراز بیاطلاعی میکند و میگوید: «اگر حتی او با تاکسی شهر مشهد به گلبهار رفته، سازمان حملونقل عمومی گلبهار باید از فعالیت این تاکسی جلوگیری میکرد، زیرا حوزه نظارت و بازرسی ما صرفا مربوط به شهر مشهد است. طبق قانون هر تاکسی برای خروج از شهر محل فعالیت خود باید مرخصی بگیرد و تنها در این صورت میتواند از شهر خارج شود.» از هادیزاده درباره شروط اخذ مجوز برای فعالیت در ناوگان تاکسیرانی شهر مشهد میپرسم. او مواردی مثل داشتن حداقل 23 سال سن، شرط تأهل، اخذ مجوز از اداره اماکن و ارائه مدارک سوءپیشینه کیفری، ارائه تست عدم مصرف مشروبات الکلی، ارائه تست عدم اعتیاد و ارائه انواعواقسام آزمایشهای سلامت روان را بهعنوان شروط اخذ مجوز برای فعالیت در تاکسیهای مشهد عنوان میکند.
مدیر روابطعمومی سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی شهرداری مشهد قتل سارا برومند به دست یک راننده تاکسی را «جنایتی غیرقابلتوجیه» میخواند و میگوید: «خودروی تاکسی زرد در ذهن مردم، نماد امنیت است و افکار عمومی نیز بههمیندلیل نسبت به قتل سارا برومند حساسیت بیشتری نشان میدهد، چرا که این قتل با سوءاستفاده از تاکسی زرد انجام شده و اعتماد افکار عمومی را جریحهدار کرده است.»
شیرین احمدنیا، دانشیار جامعهشناسی دانشگاه علامهطباطبایی میگوید آنچه پس از چنین جنایتی اهمیت دارد، صرفاً خود واقعه نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی آن و تغییری است که در ادراک شهروندان از امنیت محیط زندگیشان ایجاد میشود. رئیس انجمن جامعهشناسی ایران با بیان اینکه در مورد قتل سارا برومند با پدیدهای مواجهیم که میتوان آن را گسترش اجتماعی احساس ناامنی نامید، اضافه میکند: «وقتی زنی در جریان استفاده از یکی از وسایل حملونقل عمومی به قتل میرسد، سایر زنان ممکن است خود را در موقعیت قربانی تصور کنند. در نتیجه، ترس از یک فرد مشخص به موقعیتهای مشابه تعمیم پیدا میکند و حتی استفاده از تاکسی، که پیشتر بخشی عادی از زندگی روزمره بوده، به تجربهای اضطرابآور تبدیل میشود.»
به باور او پیامد چنین رخدادی ممکن است به محدودترشدن حضور زنان در فضای عمومی منجر شود؛ زنانی که پیشتر آزادانه برای تحصیل، اشتغال، خرید یا دیدارهای اجتماعی رفتوآمد میکردند، ممکن است اکنون سفرهای خود را محدود کنند یا برای جابهجایی به همراهی دیگران وابسته شوند. «بنابراین، قربانی این جنایت فقط یک زن نیست، در سطح اجتماعی، احساس امنیت، آزادی رفتوآمد و حق برخورداری زنان از شهر نیز آسیب میبیند.»
به گفته احمدنیا، در این حادثه، جنسیت قربانی و موقعیتی که جنایت در آن اتفاق افتاده اهمیت ویژهای دارد، چرا که زنان دیگر ممکن است با خود بگویند: «این اتفاق میتوانست برای من یا دخترم هم رخ دهد.» او این همانندسازی را همان فرایندی میخواند که تجربه خشونت علیه یک زن را به نگرانی جمعی زنان تبدیل میکند. در ادامه از شیرین احمدنیا درباره جملهای که یک زن مسافر به رضا، راننده تاکسی مصاحبهشونده این گزارش میپرسم. این جامعهشناس آن جمله را «بسیار معنادار» میخواند و آن را اینگونه توضیح میدهد: «اینکه یک زن پیش از اعلام مقصد خود، از راننده بخواهد او را به قتل نرساند، نشان میدهد که احتمال خشونت تا چه اندازه در ذهن او برجسته شده است. در شرایط عادی، مسافر هنگام سوارشدن به تاکسی به مقصد، کرایه یا مدت سفر فکر میکند، اما در این وضعیت، نخستین دغدغه او زنده رسیدن به مقصد است.» به گفته احمدنیا، این جابهجایی در اولویتهای ذهنی، از منظر جامعهشناسی بسیار مهم است: «باید توجه داشت که ترس زنان از خشونت صرفاً یک مسئله فردی یا روانشناختی نیست. این ترس در بستری از تجربههای اجتماعی شکل میگیرد؛ تجربههایی مانند آزار خیابانی، خشونت جنسیتی، احساس بیپناهی در فضاهای عمومی و ضعف سازوکارهای حمایت و پاسخگویی.» بههمیندلیل، احمدنیا اعتقاد دارد که یک جنایت ممکن است ترسهایی را که پیشتر نیز در جامعه وجود داشته، تشدید و آشکار کند. به گفته این جامعهشناس مسئله اصلی آن است که زنان نباید برای حضور در شهر، ناچار باشند دائماً احتمال قربانیشدن خود را محاسبه کنند: «جامعهای که در آن زنان برای انجام سادهترین فعالیتهای روزمره احساس تهدید میکنند، با مسئلهای جدی در زمینه امنیت اجتماعی مواجه است.»
اما چرا در شهرهایی مثل گلبهار که با فاصله از شهرهای بزرگ ساخته میشود، امکانات رفتوآمد و امنیت در نظر گرفته نشده و فضاهای شهری ناامن و بیدفاع است؟ به باور احمدنیا در بسیاری از طرحهای توسعه شهری، بهویژه شهرهایی که برای جذب جمعیت سرریز کلانشهرها شکل میگیرد، تأمین مسکن و ساخت واحدهای مسکونی بر توسعه متوازن زیرساختهای اجتماعی، حملونقل عمومی، خدمات فرهنگی و امکانات رفاهی تقدم پیدا میکند. در چنین الگویی، ممکن است ابتدا ساختمانها ساخته شود و جمعیت در آنها مستقر شود، اما شبکه حملونقل، فضاهای عمومی امن، خدمات آموزشی و درمانی و امکانات اجتماعی متناسب با نیاز جمعیت توسعه پیدا نکند. مسئله مهم دیگر از نگاه احمدنیا، غیبت نگاه جنسیتمحور در برنامهریزی شهری است: «نیازهای رفتوآمد زنان الزاماً مشابه مردان نیست. بسیاری از زنان علاوه بر رفتوآمد شغلی، مسئولیت جابهجایی کودکان، همراهی سالمندان، خریدهای روزمره و مراجعه به مراکز درمانی را نیز بر عهده دارند؛ بنابراین ممکن است در طول روز چندین سفر کوتاه و متوالی داشته باشند. اگر برنامهریزی حملونقل صرفاً بر سفر مستقیم میان خانه و محل کار متمرکز باشد، بخش مهمی از نیازهای زنان نادیده گرفته میشود.»
شیرین احمدنیا مواردی مثل کمبود اتوبوس، فاصله زیاد ایستگاهها، تاریکی معابر، نبود نظارت مؤثر بر حملونقل، کمبود مسیرهای پیادهروی ایمن و دشواری دسترسی به خدمات اضطراری را جزو مولفههایی میداند که میتواند احساس ناامنی را افزایش دهد. او در ادامه با تاکید بر مفهوم حق به شهر میگوید: «حق به شهر صرفاً بهمعنای داشتن سرپناه نیست، بلکه بهمعنای برخورداری برابر از امکانات، خدمات، امنیت و فرصتهای مشارکت در زندگی شهری است. اگر زنان بهدلیل ترس از خشونت نتوانند آزادانه از فضاهای عمومی استفاده کنند، در واقع از بخشی از حقوق شهروندی خود محروم شدهاند.» احمدنیا از این منظر، اعتقاد دارد که امنیت زنان نباید به توصیههای فردی مانند «تنها بیرون نروید»، یا «شبها از خانه خارج نشوید»، تقلیل پیدا کند. «چنین توصیههایی ممکن است در موقعیتهای خاص جنبه احتیاطی داشته باشد، اما اگر جایگزین سیاستگذاری شود، مسئولیت تأمین امنیت را از نهادهای مسئول به دوش خود زنان منتقل میکند.» به باور او، شهر امن شهری نیست که زنان برای حفظ امنیت خود از حضور در آن صرفنظر کنند؛ شهر امن شهری است که زنان بتوانند بدون ترس و با استقلال در آن زندگی کنند.
رئیس انجمن جامعهشناسی ایران در ادامه به الگوی ساخت شهرهای جدید پیرامون کلانشهرها اشاره و آن را در چارچوب نابرابریهای اقتصادی و فضایی تحلیل میکند. به باور شیرین احمدنیا، بخشی از ساکنان این شهرها بهدلیل هزینه بالای مسکن و زندگی در کلانشهرها، ناگزیر به سکونت در مناطق دورتر میشوند و بهاینترتیب، نابرابری اقتصادی به نوعی نابرابری جغرافیایی نیز تبدیل میشود. او سپس به افرادی که توانایی مالی کمتری دارند، اشاره میکند، همان مردمی که ممکن است برای دسترسی به شغل، آموزش، درمان و خدمات شهری ناچار باشند زمان و هزینه بیشتری صرف کنند. «این وضعیت برای زنان، بهویژه زنان شاغل، زنان سرپرست خانوار، مادران دارای فرزند خردسال، دختران دانشجو، زنان سالمند و زنان دارای معلولیت میتواند دشواریهای مضاعفی ایجاد کند.» احمدنیا نخستین مسئله در زندگی در شهرهایی مثل گلبهار یا پرند و پردیس تهران را «محدودیت در دسترسی به فرصتهای شغلی» میداند. «اگر محل سکونت از مراکز اشتغال فاصله زیادی داشته باشد و حملونقل عمومی کافی، منظم و قابل اعتماد نباشد، زنان ممکن است از پذیرش فرصتهای شغلی یا ادامه فعالیت اقتصادی منصرف شوند.» این جامعهشناس مسئله دوم شهروندان شهرهای پیرامونی را «فقر زمانی» عنوان میکند. بهاینمعناکه، «زنانی که علاوهبر اشتغال، مسئولیت عمده کار خانگی و مراقبت از اعضای خانواده را بر عهده دارند، با رفتوآمدهای طولانی بخش بیشتری از زمان خود را از دست میدهند.»
دانشیار جامعهشناسی دانشگاه علامهطباطبایی در ادامه به احتمال انزوای اجتماعی و وابستگی بیشتر به دیگران برای جابهجایی را از مسائل زندگی شهروندان در شهرهای پیرامونی مثل گلبهار میداند. او شرایط زنی را توصیف میکند که امکان استفاده ایمن و مقرونبهصرفه از حملونقل عمومی را ندارد و ممکن است برای رفتن به محل کار، دانشگاه، درمانگاه یا حتی دیدار دوستان، به همسر یا سایر اعضای خانواده وابسته شود و «این وابستگی میتواند استقلال فردی و قدرت تصمیمگیری او را محدود کند.»
پنجمین مسئله زندگی در شهری مانند گلبهار از نظر شیرین احمدنیا، تشدید نابرابری طبقاتی در تجربه امنیت است. «زنان برخوردارتر ممکن است بتوانند از خودروی شخصی یا خدمات حملونقل گرانتر استفاده کنند، درحالیکه زنان کمدرآمد انتخابهای محدودتری دارند.» ازاینرو رئیس انجمن جامعهشناسی ایران معتقد است امنیت و آزادیِ جابهجایی زنان فقط به جنسیت مربوط نمیشود، بلکه با طبقه اجتماعی، سن، وضعیت اشتغال، معلولیت و موقعیت خانوادگی نیز ارتباط دارد. «این همان چیزی است که در مطالعات اجتماعی از آن با عنوان رویکرد تقاطعی یاد میکنیم؛ یعنی نابرابریهای مختلف میتواند بر یکدیگر اثر بگذارند و تجربه محرومیت را تشدید کند.»
سارای دانشجو، همه خبرها درباره قتل سارا برومند را خوانده است. «میگن این خانم در میدان عمران سوار اون تاکسی شده، از اون روز وقتی از اون مسیر رد میشیم، چشمهامونو میبندیم.» گلبهار ایستگاه اتوبوس کم دارد و ناوگان اتوبوسرانی این شهر نیز با تعدادی بسیار کمتر از سرانه جمعیت این شهر فعالیت میکند. «متاسفانه اینجوری نیست که هر محله یک ایستگاه اتوبوس داشته باشه، مثلا از اینجا فقط تا میدان عمران و خیابان جمهوری ایستگاه داره و اگه کسی خونهش در خیابان کاوه باشه، باید برای عوضکردن خط، اونجا پیاده بشه و باز هم نیمساعت منتظر اتوبوس خط برونسی بمونه.» شب حالا رسیده و خیابانها تاریک است و سارا همچنان در ایستگاه به انتظار اتوبوس نشسته. «بعضی وقتها حتی نگهبان این ایستگاه هم نیست و ما واقعا میترسیم که حتی توی ایستگاه هم منتظر اتوبوس بمونیم.»
