
نشست خبری مصرف اصولی و صحیح دارو با حضور مدیران دارو درمان در وزارت بهداشت برگزار شد.
نازیلا یوسفی، مدیرکل دفتر نظارت و پایش مصرف فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو در این نشست با اشاره به وضعیت نگرانکننده تجویز و مصرف غیرمنطقی دارو در کشور، گفت: مصرف غیرمنطقی دارو تنها مختص ایران نیست و بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، بیش از نیمی از داروها در جهان به شکل نامناسب تجویز میشوند و بیش از نیمی از داروهای تجویزشده نیز بهدرستی مورد استفاده قرار نمیگیرند.
او با بیان اینکه اصلاح الگوی مصرف دارو نیازمند همکاری سیاستگذاران، کادر درمان و بیماران است،توضیح داد: تجویز غیرمنطقی دارو صرفاً به پزشکان محدود نمیشود و تمام افرادی که در فرآیند توصیه، تجویز و مصرف دارو نقش دارند، از جمله پزشکان، داروسازان و پرستاران، باید در این زمینه مسئولیتپذیر باشند.
یوسفی با اشاره به جایگاه ایران در مصرف آنتیبیوتیک در جهان، گفت: بر اساس گزارشهای بینالمللی، ایران در سال ۲۰۱۷ سومین کشور پرمصرف آنتیبیوتیک در جهان بود، اما در گزارشهای بعدی به رتبه نخست رسیده است.
او با تأکید بر اینکه مصرف بالای آنتیبیوتیک لزوماً به معنای شیوع بیشتر بیماریهای عفونی نیست، عنوان کرد: بررسیها نشان میدهد بخش قابلتوجهی از تجویز آنتیبیوتیک در ایران فاقد توجیه پزشکی است و بیش از ۵۰ درصد موارد تجویز این داروها ضرورت درمانی ندارد.
به گفته او، ادامه این روند نهتنها منابع مالی بیماران و نظام سلامت را هدر میدهد، بلکه با افزایش مقاومت میکروبی و اثربخشی داروهای موجود را نیز کاهش میدهد.
مدیرکل دفتر نظارت سازمان غذا و دارو با هشدار نسبت به گسترش مقاومت آنتیبیوتیکی در کشور، گفت: در برخی ترکیبهای باکتری و آنتیبیوتیک، میزان مقاومت در ایران به بیش از ۹۰ درصد رسیده است. همچنین مقاومت به برخی آنتیبیوتیکها در تعدادی از باکتریهای خطرناک از ۵۰ درصد فراتر رفته است.
او با مقایسه وضعیت مقاومت میکروبی در مناطق مختلف جهان، اظهار کرد: در حالی که میزان مقاومت آنتیبیوتیکی در برخی کشورهای اروپایی و آمریکا حدود ۱۰ درصد و در آفریقا حدود ۲۰ درصد گزارش شده، این میزان در بخشهایی از آسیا و از جمله ایران به بیش از ۵۰ درصد میرسد.
به گفته او، مصرف بیرویه آنتیبیوتیک باعث میشود باکتریهای حساس از بین بروند و باکتریهای مقاوم باقی بمانند و تکثیر شوند. این باکتریها تنها فرد مصرفکننده دارو را تهدید نمیکنند، بلکه میتوانند در جامعه گسترش پیدا کنند و سلامت سایر افراد را نیز به خطر بیندازند.
او ادامه داد: ممکن است بیماری مبتلا به سرطان یا یک بیماری سخت، پس از طی مراحل درمان از بیماری اصلی نجات پیدا کند، اما به دلیل ابتلا به عفونتی مقاوم به آنتیبیوتیک جان خود را از دست بدهد. این مسئله نشان میدهد مقاومت میکروبی صرفاً یک مشکل فردی نیست و میتواند دستاوردهای درمانی نظام سلامت را تهدید کند.
این مسئول سازمان غذا و دارو با اشاره به نتایج بررسی نسخههای دارویی در کشور، گفت: یکی از یافتههای نگرانکننده، میزان بالای تجویز آنتیبیوتیک از سوی متخصصان اطفال است؛ بهطوریکه در حدود ۵۰ درصد نسخههای بررسیشده این گروه از پزشکان، آنتیبیوتیک تجویز شده است.
او با تأکید بر ضرورت توجه ویژه به مصرف منطقی دارو در کودکان، خاطرنشان کرد: مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک در سنین پایین میتواند به گسترش مقاومت میکروبی منجر شود و در آینده، درمان عفونتها را با مشکلات جدی مواجه کند.
یوسفی به پیامدهای جهانی مقاومت آنتیبیوتیکی اشاره کرد: سالانه حدود پنج میلیون مرگ در جهان با مقاومت میکروبی ارتباط دارد و پیشبینیها از افزایش قابلتوجه مرگومیر ناشی از عفونتهای مقاوم به درمان در دهههای آینده حکایت میکند.
او با بیان اینکه عوارض مصرف غیرمنطقی آنتیبیوتیک تنها به مقاومت میکروبی محدود نمیشود، گفت: این داروها بسته به نوع خود میتوانند عوارضی از جمله اختلالات گوارشی، واکنشهای حساسیتی، سرکوب مغز استخوان و اختلالات ریتم قلبی ایجاد کنند.
به گفته او، حتی اگر فردی حاضر باشد عوارض مصرف غیرضروری دارو را بپذیرد، نمیتواند پیامدهای اجتماعی آن را نادیده بگیرد؛ زیرا مقاومت میکروبی ایجادشده در نتیجه مصرف نابجای آنتیبیوتیک، سلامت سایر افراد جامعه و نسلهای آینده را نیز تهدید میکند.
مدیرکل دفتر پایش و مصرف در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از تجویز غیرضروری داروهای تزریقی، اعلام کرد: استفاده از داروهای تزریقی برای بیماریهایی مانند سرماخوردگی، در شرایطی که ضرورت پزشکی وجود ندارد، میتواند عوارض خطرناکی به همراه داشته باشد.
او با اشاره به مصرف آنتیبیوتیک سفتریاکسون در برخی موارد سرماخوردگی، عنوان کرد: تزریق این دارو سالانه حدود ۱۰ مورد مرگ در کشور به دنبال دارد؛ مرگهایی که ممکن است در پی یک تزریق غیرضروری و بروز واکنش حساسیتی شدید اتفاق بیفتند.
او توضیح داد: در مصرف خوراکی دارو، واکنشهای حساسیتی ممکن است با سرعت کمتری بروز کنند و امکان قطع دوزهای بعدی وجود داشته باشد، اما تزریق دارو میتواند در افراد حساس، واکنش شدید و ناگهانی ایجاد کند که حتی به مرگ منجر شود.
یوسفی تأکید کرد: از دست رفتن جان حتی یک نفر بر اثر تجویز غیرضروری دارو قابلقبول نیست؛ بهویژه آنکه نظام سلامت برای افزایش طول عمر بیماران، هزینههای بسیار سنگینی صرف میکند.
این مسئول سازمان غذا و دارو با انتقاد از مصرف غیرضروری سرم در کشور، گفت: سال گذشته بیش از ۲۴۰ میلیون واحد سرم در کشور تولید شد که حدود ۲۲۰ میلیون واحد آن در شبکه توزیع و داروخانهها توزیع شده است.
او با اشاره به نبود آمار دقیق از میزان مصرف نهایی سرمهای توزیعشده، عنوان کرد: حتی اگر فرض کنیم نیمی از این تعداد مصرف شده باشد، باز هم با رقم بسیار بالایی مواجه هستیم که ضرورت بازنگری در الگوی تجویز و مصرف سرم را نشان میدهد.
به گفته او، آمارهای بیمهای نشان میدهد بیشترین میزان مصرف سرم در کشور در آذرماه اتفاق میافتد؛ موضوعی که میتواند با افزایش مراجعه بیماران مبتلا به بیماریهای تنفسی و سرماخوردگی ارتباط داشته باشد.
او با تأکید بر اینکه سرمدرمانی برای همه بیماران مبتلا به سرماخوردگی ضرورتی ندارد، گفت: سرم باید در شرایط مشخصی مانند کمآبی شدید بدن، ناتوانی بیمار در مصرف مایعات خوراکی، استفراغ یا اسهال شدید و مواردی که رساندن سریع دارو یا مایعات به بدن ضرورت دارد، استفاده شود.
این مسئول سازمان غذا و دارو خاطرنشان کرد: فردی که توانایی نوشیدن آب و مایعات را دارد، در بسیاری از موارد نیازی به دریافت سرم ندارد و استفاده غیرضروری از آن تنها هزینههایی را به بیمار و نظام سلامت تحمیل میکند.
او با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی تجویز فرآوردههای تزریقی گفت: سیاست نظام سلامت باید حرکت به سمت کاهش سهم داروهای تزریقی در نسخهها باشد و استفاده از این فرآوردهها تنها در مواردی انجام شود که ضرورت درمانی مشخصی وجود دارد.
به گفته او، مسیر خوراکی در بسیاری از موارد، روش مناسبتری برای دریافت دارو است و تزریق باید به شرایطی محدود شود که بیمار قادر به مصرف خوراکی دارو نیست یا وضعیت بالینی او نیازمند اقدام سریع درمانی است.
او تأکید کرد: تجویز غیرضروری داروهای تزریقی علاوه بر تحمیل هزینه، خطر بروز عوارض ناخواسته و واکنشهای حساسیتی شدید را افزایش میدهد.
این مسئول سازمان غذا و دارو با اشاره به نقش بیماران در کنترل مقاومت میکروبی، گفت: مصرف آنتیبیوتیک باید مطابق دستور پزشک، با دوز مناسب و در مدت تعیینشده انجام شود. قطع خودسرانه درمان یا مصرف نامنظم دارو میتواند باعث بازگشت عفونت و ایجاد مشکلات درمانی شود.
او همچنین نسبت به دفع نادرست داروهای باقیمانده هشدار داد و گفت: رهاسازی آنتیبیوتیکها در محیط زیست و ورود این داروها به آب و خاک میتواند به انتخاب و گسترش باکتریهای مقاوم در محیط کمک کند.
به گفته او، آلودگی منابع آب و خاک به آنتیبیوتیکها، مسئله مقاومت میکروبی را از محیطهای درمانی فراتر میبرد و به تهدیدی برای سلامت عمومی و محیط زیست تبدیل میکند.
یوسفی با بیان اینکه روند افزایش مقاومت میکروبی قابلکنترل است، گفت: کاهش مصرف غیرضروری آنتیبیوتیکها میتواند فشار انتخابی بر باکتریها را کاهش دهد و در برخی موارد به بازگشت حساسیت میکروبی و افزایش اثربخشی داروها کمک کند.
او با تأکید بر اینکه سرعت و میزان بازگشت حساسیت به نوع آنتیبیوتیک و الگوی مقاومت باکتریها بستگی دارد، اظهار کرد: برای حفظ اثربخشی داروهای موجود باید از تجویز و مصرف نابجای آنها جلوگیری شود.
این مسئول سازمان غذا و دارو در پایان با اشاره به نقش پزشکان، بیماران و رسانهها در اصلاح الگوی مصرف دارو، گفت: پیش از تجویز آنتیبیوتیک باید مشخص شود که بیماری منشأ باکتریایی دارد، داروی انتخابشده برای درمان مناسب است و مقدار و مدت مصرف آن نیز بهدرستی تعیین شده است.
او هشدار داد: ادامه روند فعلی میتواند شرایطی ایجاد کند که عفونتهای قابلدرمان بار دیگر به یکی از عوامل جدی مرگومیر تبدیل شوند؛ وضعیتی که پیشگیری از آن نیازمند مشارکت همگانی و تغییر رفتار در تجویز و مصرف آنتیبیوتیکهاست.

