بحران باروری در جهان احتمالا بسیار جدیتر از آن چیزی است که معمولا تصور میشود.، سال گذشته نرخ باروری جهانی برای نخستین بار به زیر سطح جایگزینی جمعیت رسید. در ارزیابیهای جمعیتی، جمعیت جهان احتمالا حوالی سال ۲۰۵۵ به اوج میرسد و پس از آن رو به کاهش میگذارد.
البته پیر شدن جوامع تنها بعد این تحول نیست. تغییر رابطه میان درآمد، تحصیلات و تعداد فرزندان هم وجود دارد. زمانی تصور میشد افراد و کشورهای ثروتمندتر، به دلیل سطح بالاتر آموزش و رفاه، فرزندان کمتری نسبت به گروههای فقیرتر دارند. اما این الگو بهتدریج وارونه شده است: در بسیاری از کشورها و جوامع، ثروتمندان و تحصیلکردگان اکنون بیشتر از فقرا و کمتحصیلکردگان فرزند دارند.
این تغییر، سرنخی مهم برای فهم بحران باروری است. مسئله صرفا آن نیست که مردم دیگر تمایلی به داشتن فرزند ندارند، بلکه ساختار زندگی مدرن، فرزندآوری در مقیاس لازم برای حفظ جمعیت را دشوار و پرهزینه کرده است. فرزندان که زمانی نیروی کار و پشتوانه اقتصادی خانواده بودند، امروز به نوعی کالای لوکس تبدیل شدهاند؛ کالایی که خانوادههای برخوردار توان بیشتری برای تامین هزینههای آن دارند. نتیجه میتواند تشدید نابرابری اقتصادی از طریق نابرابری جمعیتی باشد؛ شکافی که هم درون کشورها و هم میان آنها گسترش مییابد.
گزارش چشمانداز جمعیت جهان سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۴، در سناریوی میانه خود، نرخ باروری جهانی را در سال ۲۰۲۶ همچنان اندکی بالاتر از سطح جایگزینی پیشبینی کرده و اوج جمعیت جهان را به سال ۲۰۸۴ موکول کرده است. اما این سناریو کاهش تازه متولدها را که در آمارهای ملی ثبت شده، بهطور کامل در نظر نمیگیرد. افزون بر این، پیشبینی آن درباره بازگشت نرخ باروری در کشورهایی مانند چین، بیش از اندازه خوشبینانه است. به همین دلیل احتمالا سناریوی کمباروری سازمان ملل به واقعیت نزدیکتر است و جهان نهتنها از سطح جایگزینی عبور کرده، بلکه همچنان در مسیر کاهش باروری قرار دارد.
نمونهها هم از تغییر الگوهای جمعیتی حکایت دارند. در میان ۱۲ کشور آرژانتین، برزیل، شیلی، کلمبیا، جامائیکا، ایران، مالزی، تایلند، تونس، ترکیه، سریلانکا و ایالات متحده، آمریکا بالاترین نرخ باروری را دارد. در مکزیک هم، بر اساس آخرین آمار سال ۲۰۲۴، هر زن بهطور متوسط انتظار دارد در طول زندگی خود ۱.۲ فرزند داشته باشد؛ رقمی پایینتر از میانگین ۱.۵۷ فرزند برای زنان سفیدپوست غیرهیسپانیک در آمریکا. این در حالی است که درآمد سرانه مکزیک تنها حدود ۲۸ درصد درآمد سرانه ایالات متحده است و دو دهه پیش نرخ باروری آن از آمریکا بیشتر بود.
این وارونگی فقط میان کشورها رخ نداده است. در آمریکا و دیگر اقتصادهای پیشرفته، خانوارهای ثروتمندتر و تحصیلکردهتر هم عموما فرزندان بیشتری نسبت به خانوارهای فقیرتر و کمتحصیلکرده دارند. به همین دلیل، توضیحهای رایج درباره کاهش باروری دیگر بهتنهایی پاسخگو نیستند. برای مثال، افزایش قیمت مسکن در آمریکا ممکن است بر تصمیم خانوادهها اثر بگذارد، اما در برخی کشورها نرخ باروری بدون افزایش مشابه قیمت مسکن حتی سریعتر سقوط کرده است.
گسترش تلفنهای هوشمند هم گاهی عامل کاهش تمایل به فرزندآوری معرفی میشود؛ با این استدلال که این فناوری انزوای فردی و اولویت دادن به خواستههای شخصی را افزایش داده است. اما روند نزولی باروری از اواخر دهه ۱۹۶۰، یعنی مدتها پیش از ظهور تلفنهای هوشمند، آغاز شده بود. بنابراین، این ابزارها را باید بیشتر شتابدهنده روندی عمیقتر دانست تا علت اصلی آن.
مدرنیته زندگی را حول نهادهای رسمی مانند مدارس، دانشگاهها و نظام سلامت، تخصصهای حرفهای و سازوکارهای گسترده اداری و اقتصادی سازمان داده است. این الگو مختص سرمایهداری نیست؛ کشورهای کمونیستی هم با گسترش آموزش همگانی و بوروکراسی، تغییرات مشابهی از جمله کاهش نرخ باروری را تجربه کردند.
در چنین جوامعی، پرورش فرزند مستلزم سالها سرمایهگذاری است. والدین باید برای فرزندانشان آموزش رسمی، مهارت و مدارک تحصیلی فراهم کنند؛ مسیری طولانی و پرهزینه که با برنامههای فشرده شغلی هم در تعارض قرار میگیرد. مثلا سالهای اوج حرفهای بسیاری از افراد معمولا بین ۳۰ تا ۴۵ سالگی است؛ همان دورهای که فرزندان به بیشترین توجه والدین نیاز دارند. حتی انعطافپذیری محیط کار هم محدودیت اصلی را برطرف نمیکند: شبانهروز همچنان ۲۴ ساعت است.
از سوی دیگر، اقتصاد مدرن نیاز اقتصادی خانواده به فرزند را کاهش داد. در جوامع کشاورزی و پیشهوری، کودکان در مزارع و کارگاهها کار و در دوران سالمندی از والدین و بستگان خود مراقبت میکردند. اما در اقتصاد امروز، این نقشها تا حد زیادی از میان رفتهاند و دولتهای رفاه هم شکلهای دیگری از حمایت از سالمندان فراهم کردهاند. بنابراین، در حالی که هزینه فرزندآوری افزایش یافته، منفعت اقتصادی مستقیم داشتن فرزند کاهش پیدا کرده است.
با وجود کاهش نرخ باروری، بسیاری از مردم همچنان خواهان داشتن فرزند و خانوادهای پرجمعیت هستند. در نظرسنجی موسسه گالوپ در ژوئیه ۲۰۲۵، آمریکاییها بهطور متوسط ۲.۷ فرزند را تعداد مطلوب خود اعلام کردند؛ رقمی که از دهه ۱۹۷۰ تقریبا ثابت مانده است. بنابراین، فاصله میان تعداد فرزندان مطلوب و تعداد واقعی آنها را نمیتوان صرفا به تغییر نگرش مردم نسبت داد.
فرزندآوری اکنون بیش از گذشته به توان اقتصادی وابسته شده است. خانوادههای ثروتمند میتوانند برای انجام کارهای خانه نیروی کمکی استخدام کنند، غذای آماده سفارش دهند، از خدمات تحویل کالا و شستوشوی لباس استفاده کنند و هزینه کلاسهای آموزشی و معلم خصوصی را بپردازند. این امکانات بخشی از بار زمانی و مالی پرورش فرزند را کاهش میدهد.
همچنین خانوادههای برخوردار معمولا ثبات بیشتری دارند. مثلا، حدود نیمی از مردان آمریکایی متولد سالهای ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۴، با دیپلم و بدون مدرک دانشگاهی، تا ۵۵ سالگی حداقل یک بار طلاق گرفته بودند. این رقم در میان مردان دارای مدرک کارشناسی یا تحصیلات بالاتر ۲۷ درصد بود. ثبات خانوادگی هم با باروری بیشتر و پیامدهای بهتر برای کودکان ارتباط دارد.
در نتیجه، درآمد و تحصیلات بالاتر میتواند بخشی از فشارهای زندگی مدرن را خنثی کند. این الگو بهتدریج در سطح کشورها هم گسترش مییابد: کشورهای ثروتمندتر توان بیشتری برای تامین هزینه فرزندآوری دارند و کشورهای فقیرتر با محدودیتهای بیشتری روبهرو هستند.
اگر این تحلیل درست باشد، وارونگی رابطه درآمد و باروری که اکنون در کشورهای OECD دیده میشود، طی دهههای آینده در جهان گسترش خواهد یافت. این روند هماکنون در قاره آمریکا قابل مشاهده است. در میان کشورهای دارای دستکم ۲۰ میلیون نفر جمعیت، ایالات متحده بالاترین نرخ باروری را دارد و از آرژانتین، برزیل، کانادا، کلمبیا و مکزیک پیشی گرفته است.
انتظار میرود جنوب صحرای آفریقا هم در دهههای آینده همین مسیر را طی کند. برخلاف پیشبینیهایی که نرخ باروری بالای این قاره را عاملی برای جبران کاهش جمعیت در سایر نقاط جهان میدانند، آمارهای موجود از افت سریع زاد و ولد در برخی کشورهای منطقه حکایت دارند. در جمهوری کنگو، برای مثال، نرخ باروری از ۵.۱ فرزند به ازای هر زن در سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ به ۳.۵ فرزند در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
این تغییرات توازن جمعیتی و قدرت اقتصادی و سیاسی کشورها را دگرگون میکند. کاهش دانشآموزان مناطق فقیرتر ممکن است مدارس را تعطیل کند، اما مناطق برخوردار جمعیت کافی دارند. در دموکراسیها شمار رایدهندگان نفوذ سیاسی را تعیین میکند؛ نیویورک از دهه ۱۹۴۰ نوزده رای انتخاباتی خود را از دست داده است.
تفاوت میان چین و آمریکا نمونهای از تغییرات احتمالی در مقیاس جهانی است. در سال ۱۹۷۲، تعداد تولدها در چین تقریبا هشت برابر آمریکا بود؛ اما در سال ۲۰۲۵ این نسبت به ۲.۲ برابر کاهش یافت. نرخ باروری چین در آن سال ۰.۹۳ و نرخ آمریکا ۱.۵۸ بود. اگر این نرخها ثابت بمانند، آمریکا ممکن است در دهه ۲۰۸۰ از نظر تعداد تولدهای سالانه و حدود سال ۲۱۲۰ از نظر جمعیت کل از چین پیشی بگیرد.
کاهش جمعیت سرنوشت قطعی اقتصاد را تعیین نمیکند، اما پیامدهای اقتصادی مهمی دارد. جمعیت جوانتر معمولا نوآورتر است و کمتر به حمایت عمومی وابسته میشود. ژاپن پیش از پیر شدن جمعیت به ثروت، دولت توانمند و جامعهای همگن رسید، اما مکزیک و تایلند با نبود این مزیتها آسیبپذیرترند.
افزایش نرخ باروری با تصمیمهای ساده یا مشوقهای محدود دولتی ممکن نیست. اگر کاهش زاد و ولد نه از نبود تمایل به داشتن فرزند، بلکه از نبود شرایط مادی لازم ناشی شود، سیاستگذاری باید به جای ترغیب مستقیم مردم، موانعی را که فرزندآوری را دشوار کردهاند کاهش دهد.
دولتها میتوانند آموزش را در دسترستر و رقابت در نظام آموزشی را کمتر کنند؛ بهویژه در کشورهایی مانند آمریکا و کشورهای شرق آسیا که هزینه و فشار تحصیلی بالاست. ساخت مسکن مقرونبهصرفه و فراهم کردن خدمات ارزانتر مراقبت از کودکان هم از دیگر اقدامات ضروری است.
در صورت شکست این سیاستها، نابرابری جمعیتی احتمالا شکاف میان خانوادهها و کشورهای برخوردار و محروم را عمیقتر خواهد کرد. خانوادهها و کشورهای ثروتمند سهم بیشتری از جمعیت آینده را تشکیل میدهند، در حالی که جوامع فقیرتر کوچکتر و ضعیفتر میشوند. این روند میتواند تنشهای سیاسی را هم افزایش دهد؛ زیرا جمعیتهای رو به کاهش، علاوه بر فقر نسبی، با این احساس روبهرو میشوند که آینده جمعیتی ندارند.
کاهش باروری پدیدهای جهانی است، اما پیامدهای آن برای همه یکسان نخواهد بود. اگر شرایط مادی لازم برای تشکیل خانواده فراهم نشود، این روند نهتنها جمعیت جهان را کوچکتر و سالمندتر میکند، بلکه میتواند نابرابریهای اقتصادی و سیاسی موجود را هم به شکافهایی عمیقتر و پایدارتر تبدیل کند.
منبع: foreignaffairs
