اجلاس اخیر کنفرانس بینالمللی کار (ILC2026)، کنوانسیون شماره ۱۹۳ را به تصویب رسانده است. این کنوانسیون نخستین استاندارد بینالمللی کار برای اقتصاد پلتفرمی را بنیان گذاشته است. پرسشوپاسخهای مختصر این مقاله توضیح میدهد که این کنوانسیون چه کاری انجام میدهد، چه کسانی را پوشش میدهد و برای کارگران، پلتفرمها و دولتها چه معنایی دارد.
کنوانسیون مربوط به کار شایسته در اقتصاد پلتفرمی (C193) که در کنفرانس بینالمللی کار در ژوئن ۲۰۲۶ به تصویب رسید، نخستین استاندارد بینالمللی کار است که بهطور خاص به اقتصاد پلتفرمی اختصاص یافته است. این کنوانسیون چارچوبی جهانی ایجاد میکند تا اطمینان حاصل شود که نوآوری تکنولوژیک و مدلهای کسبوکار جدید، همراه با حقوق کارگران، رقابت منصفانه و رشد اقتصادی پایدار پیش میروند.
C193 نخستین چارچوب جهانی برای بازار کار است که به اقتصاد پلتفرمی اختصاص دارد و نخستین استاندارد بینالمللی است که بهطور خاص برای بررسی تاثیر دیجیتالیسازی بر بازار کار تدوین شده است. این کنوانسیون در پی آن است که همه کارگران پلتفرمی، صرفنظر از وضعیت اشتغالشان، بتوانند از حقوق بنیادین و حمایتهای مناسب بهرهمند شوند و در عین حال فرصتهای ایجادشده در پلتفرمهای کار دیجیتال را به رسمیت بشناسد. این کنوانسیون همچنین نشاندهنده موفقیت نخستین بحث قانونگذاری سازمان بینالمللی کار است که بهطور خاص به اثر گذار دیجیتال بر بازار کار متمرکز شده و ثابت میکند که دولتها، کارفرمایان و کارگران میتوانند از طریق گفتوگوی اجتماعی برای مواجهه با چالشهای نوظهور همکاری کنند.
کنوانسیون برای پلتفرمهای کار دیجیتال و کارگران پلتفرمی، چه در رابطه استخدامی باشند و چه نباشند، از جمله کارگران خوداشتغال، اعمال میشود. همچنین هم کار مبتنی بر مکان (location-based) و هم کار پلتفرمی برخط (online) را پوشش میدهد.
کنوانسیون هیچ طبقهبندی اشتغال خاصی را تحمیل نمیکند. در عوض، از کشورهای عضو میخواهد اقداماتی را انجام دهند تا اطمینان حاصل شود که وضعیت اشتغال بهدرستی تعیین میشود. برای این منظور، واقعیت عملی و نه صرفا بندهای قراردادی، مبنای راهنما خواهد بود.
کنوانسیون خوداشتغالی یا هیچ مدل کسبوکار خاصی را ممنوع نمیکند. هدف آن این است که اطمینان حاصل کند کارگران پلتفرمی صرفنظر از وضعیت اشتغالشان، از حقوق و حمایتهای مناسب برخوردار شوند.
کنوانسیون به طیف گستردهای از موضوعات میپردازد که شامل اصول و حقوق بنیادین در کار، ایمنی و بهداشت حرفهای، خشونت و آزار، ترویج فرصتهای کار شایسته، دستمزد یا پرداخت، تامین اجتماعی و تاثیر استفاده از سیستمهای مبتنی بر الگوریتم بر کارگران است. همچنین این کنوانسیون به مسائلی مانند حفاظت از دادهها و حریم خصوصی، تعلیق، غیرفعالسازی و خاتمه کار در پلتفرمها، حمایت از مهاجران، پناهندگان و دسترسی به عدالت میپردازد.
کنوانسیون شامل مقرراتی درباره تاثیر استفاده از سیستمهای خودکار مبتنی بر الگوریتم، از جمله سیستمهای تصمیمگیری خودکار است. این کنوانسیون شفافیت، تضمینها و دسترسی به مکانیسمهای بازبینی را زمانی ترویج میکند که چنین سیستمهایی بر کارگران تاثیر میگذارند. اگرچه کنوانسیون بهصراحت به هوش مصنوعی اشاره نمیکند، اما مقررات آن برای سیستمهای خودکاری که برای نظارت یا ارزیابی کار یا ایجاد تصمیمات مرتبط با کار استفاده میشوند اعمال میشود؛ از جمله آنهایی که ممکن است فناوریهای هوش مصنوعی را در خود جای داده باشند.
کنوانسیون از کشورهای عضو میخواهد اقداماتی را برای جلوگیری از سوءاستفاده و حمایت از کارگران مهاجر و پناهندگان انجام دهند.
کنوانسیون با این تشخیص تنظیم شده است که کار پلتفرمی اغلب میتواند به صورت فرامرزی سازماندهی شود و ممکن است شامل واسطهها باشد. این کنوانسیون شامل مقرراتی با هدف تضمین اثربخشی حمایتهای خود است. این مقررات شامل الزامی برای اجرای کنوانسیون در رابطه با پلتفرمهای کار دیجیتال و همچنین واسطههایی است که در قلمرو آن فعالیت میکنند. به علاوه تعیین واضح مسئولیتهای پلتفرمها و واسطهها هم مشخص است. کشورهای عضو همچنین باید کنوانسیون را در رابطه با کارگران پلتفرمی اجرا کنند که در قلمرو آنها کار میکنند. قطعنامه تصویب شده به همراه کنوانسیون، تاکید میکند که برخی از پلتفرمهای کار دیجیتال به صورت فرامرزی فعالیت میکنند و به همین دلیل، بهخصوص همکاری بین کشورهای عضو برای اجرای کنوانسیون از اهمیت ویژهای برخوردار میشود.
کنوانسیون به هیچ وجه بر حقوق کارگران پلتفرمی که در برخی کشورهای عضو بهعنوان کارمند شناخته شدهاند، تاثیر منفی نمیگذارد. در عوض، کف حمایتها را ایجاد میکند و تضمینهایی را در حوزههایی که در اقتصاد دیجیتال بهطور فزایندهای مهم شدهاند، از جمله مدیریت الگوریتمی و حفاظت از دادهها، معرفی میکند. کنوانسیون در پی آن است که اطمینان حاصل کند حمایتی که برای کارگران پلتفرمی در نظر گرفته میشود کمتر از حمایتی نباشد که برای سایر کارگران با همان وضعیت اشتغال در نظر گرفته شده است. به عبارت دیگر، کارگران پلتفرمی که کارمند هستند نباید از سایر گروههای کارمندان حمایت کمتری دریافت کنند.
کنوانسیون قصد کاهش یا حذف انعطافپذیری را ندارد. برعکس، به گونهای تدوین شده است که درجه قابلتوجهی از انعطافپذیری را برای کشورهای عضو در اجرای مقررات خود فراهم میکند. با این حال، انعطافپذیری باید با حقوق، حمایتها و تضمینهای مناسب برای کارگران همراه باشد.
کنوانسیون رفتار مسئولانه تجاری، رقابت منصفانه و رشد پایدار را در اقتصاد پلتفرمی ترویج میکند. این کنوانسیون اصول و حمایتهای مشترکی را ایجاد میکند و در عین حال به کشورهای عضو انعطافپذیری میدهد تا نحوه اجرای مقررات خود را مطابق با قوانین و رویه ملی تعیین کنند.
مانند تمام کنوانسیونهای سازمان بینالمللی کار، C193 تنها برای کشورهای عضوی که آن را تصویب کنند، از نظر قانونی الزامآور است. این کنوانسیون پس از تصویب، باید از طریق قوانین، مقررات، سیاستها، موافقتنامههای جمعی یا سایر اقدامات، مطابق با نظام حقوقی و رویه ملی هر کشور اجرا شود. حتی پیش از تصویب، کنوانسیون میتواند راهنمای سیاستی مهمی برای دولتها، کارفرمایان، کارگران و پلتفرمهای کار دیجیتال ارائه دهد.
کنوانسیون برای کارگران پلتفرمی در هر دو اقتصاد رسمی و غیررسمی اعمال میشود. این کنوانسیون تشخیص میدهد که پلتفرمهای کار دیجیتال میتوانند مسیرهایی به سوی رسمیسازی ایجاد کنند و از کشورهای عضو میخواهد اقدامات مناسبی را برای تسهیل رسمیسازی کار پلتفرمی، از جمله ثبتنام کارگران خوداشتغال، انجام دهند. سایر مقررات هم میتواند با ترویج شفافیت، تسهیل دسترسی به تامین اجتماعی، حمایت از تعیین وضعیت اشتغال و تقویت اجرا و نظارت، به رسمیسازی کمک کند. کنوانسیون مدل واحدی برای رسمیسازی تجویز نمیکند و برای کشورهای عضو امکان انعطافپذیری در مورد اقداماتی مطابق با قوانین و رویه ملی وجود دارد.
منبع: ILO
