۱۵ سال حفاظت، بدون امنیت شغلی

دمای هوا منفی ۱۵ درجه و همه‌چیز یخ زده بود؛ از آب داخل لوله گرفته تا شیشه ماشین، علف‌ها و کفشی که شب بیرون مانده بود. سوار ماشین شدیم و به سمت تنگه گل راه افتادیم. بخاری ماشین جواب نمی‌داد، سرما خودش را به درون کابین می‌کشید و باعث می‌شد دست‌هایمان را زیر بغل بگیریم. در میانه راه محمد صفری و مهدی اکرمی را دیدیم که بر فراز تپه‌ای ایستاده بودند. با دیدن ماشین پایین کشیدند و در حاشیه جاده خاکی ایستادند. از ماشین که پیاده شدیم، باد سرد صورتمان را منجمد کرد. دو همیار پارک ملی گلستان اما با چکمه‌های پلاستیکی بی‌خیال این سوز هوا بودند.

آن‌ها تنها حافظان این پارک نیستند؛ جمع ۳۵ نفره همیاران که هر کدام ساکن یکی از روستاهای حاشیه پارک ملی گلستان هستند، کارشان را درست و دقیق انجام می‌دهند؛ حفاظت از این زیستگاه. آنها بدون داشتن سمت رسمی محیط‌بانی، در حفاظت از محیط زیست و مناطق تحت مدیریت با سازمان همکاری می‌کند و در گزارش تخلفات شکار و صید، مناطق پایش، سرشماری حیات وحش، آموزش و فرهنگ‌سازی محیط زیست و آگاهی‌رسانی به مردم مشارکت دارند. اما با وجود نقش پررنگشان در حفاظت از تنوع زیستی ایران، همچنان نه استخدام قراردادی می‌شوند و نه شرکتی. موضوعی که به گفته رئیس سابق پارک ملی گلستان ریشه‌اش در نخواستن است نه در مشکلات حقوقی بر سر استخدام این افراد. به گفته او برخی از این افراد نزدیک به ۱۵ سال سابقه حفاظت با کمترین حقوق و مزایا را دارند اما سازمان حفاظت محیط زیست هنوز کاری برای بهبود شرایطشان انجام نداده است.

سال ۱۳۹۶ وقتی مهدی تیموری مدیریت پارک ملی گلستان را به عهده گرفت، بر اساس سرشماری‌ها تنها کمی بیش از دو هزار کل و بز، قوچ و میش و آهو در این پارک زندگی می‌کردند. این آمار در ۶ سال به بیش از ۹ هزار رسید. رمز موفقیت او فراتر از توانایی شخصی‌اش به مشارکت با مردم محلی، بهره‌گیری از توان کارشناسان، دانشگاه و بخش خصوصی، هماهنگ کردن نیروها و در نهایت نیروهای همیار به عنوان نیروهای میدانی حفاظت در کنار محیط‌بانان برمی‌گشت. با این حال نه در آن زمان و نه پس از آن، وضعیت استخدامی نیروهای همیار چه به عنوان محیط‌بان و چه به عنوان نیروی شرکتی و قراردادی مشخص نشد. در سایر مناطق مانند پارک ملی توران و ... هم وضعیت به همین ترتیب است؛ نیروهای همیار که عموماً از جامعه محلی و نیروهای بومی حاشیه زیستگاه‌های حیات‌وحش هستند به محیط‌بانان کمک می‌کنند اما وضعیت استخدامشان بسیار متزلزل است.

رئیس سابق پارک ملی گلستان ریشه به نتیجه نرسیدن وضعیت همیاران محیط زیست را «نخواستن» مسئولان در مقابل توجیه «نتوانستن» می‌داند: «برخی از این افراد بیش از ۱۵ سال سابقه همیاری و حفاظت از محیط زیست دارند. برای این گروه، حفاظت تنها یک شغل مثل کارمندی نیست؛ نتیجه کار آن‌ها در مناطق این موضوع را به خوبی نشان می‌دهد.»

به گفته تیموری اگر پارک ملی گلستان نیروهای همیار را از دست بدهد میلیاردها میلیارد تومان ضرر وارد می‌شود و به حیات‌وحش و بیت‌المالی که از منابع آن برای حفاظت از این پارک هزینه شده، ضربه می‌خورد: «حفاظت روی دوش محیط‌بانان و همیاران است.»

سازمان حفاظت محیط زیست عموماً مسائل حقوقی را دلیل به‌کار نگرفتن همیاران عنوان می‌کند؛ موضوعی که به گفته تیموری برای آن راهکاری وجود دارد: «شاید نتوان بر اساس ضوابط این نیروها را به شکل استخدامی به کار گرفت اما به شکل قراردادی و شرکتی می‌توانند به کار گرفته شوند. »

به گفته رئیس سابق پارک ملی گلستان نیروهای همیار جزو آموزش‌دیده‌ترین و کاربلدترین نیروهای حفاظتی  هستند: «دولت اگر بخواهد نیروهایی را در سطح همیاران آموزش دهد باید دست‌کم ۱۰ سال برای این نیروها زمان بگذارد. نمی‌دانم چرا به این مسئله توجه نمی‌شود و کارشان را درست نمی‌کنند.»

تیموری به موقعیت‌های زیادی اشاره می‌کند که امکان جذب همیاران در ساختار حفاظت وجود داشت. حتی برخی از آن‌ها جزو خانواده شهدا و جانبازان بودند اما این موضوع هم باعث نشد وضعیت استخدامی آن‌ها تغییر کند: «گاهی نیروهایی استخدام می‌شوند که فقط آمده‌اند کارمند شوند و نه محیط‌بان. آن‌ها نه محیط‌بانی بلدند، نه محیط‌بان می‌شوند و نه می‌توانند مسئولیت بزرگ اجرای حفاظت را به عهده بگیرند چون گزینش اشتباهی داشته‌اند.»

در سال ۱۳۹۷ سهمیه‌ای برای قراردادی شدن ۵ نفر از نیروهای همیار داده شد. آن زمان تیموری با ارسال نامه‌ای به مدیرکل وقت حفاظت محیط زیست استان گلستان از او خواست این ۵ نفر سهمیه پارک ملی گلستان باشند و از او از این بابت تشکر کرد. با این حال تغییری در وضعیت هیچ‌کدام از آن‌ها داده نشد: «به خدا قسم این مصداق بی‌عدالتی و بی‌انصافی است. مسئولان باید با تمام وجود دنبال کار همیاران باشند، حتی اگر راهکار قانونی ندارد، این راهکار را درست کنند.»

در آن سال حتی همیارانی که سهمیه خانواده شهدا و جانبازان داشتند نیز قراردادی نشدند تا قفل تغییر وضعیت همیاران بسته بماند: «همتی نبود، حتماً می‌شد راهکار قانونی برای این کار پیدا کرد. ما آن زمان نامه نوشتیم و گفتیم حالا که دارید سهمیه می‌گیرید لااقل همیاران دارای سهمیه را لحاظ کنید ولی باز هم این کار را نکردند.»

در پارک ملی گلستان نه تفرجگاه‌ها که می‌توانست باعث ایجاد درآمد برای این پارک ملی شود و شرایط استخدامی همیاران را بهبود دهند، مجوز قانونی دریافت کردند و نه راه دیگری در پیش گرفته شد. در این شرایط همیاران همچنان تمام توان خود را می‌گذارند تا از این پارک حفاظت کنند.

همین سه هفته قبل صمد برک‌تجلی از همیاران باسابقه پارک در درگیری با خرس بدنش پاره‌پاره شد. او شانس آورد که مدیران استان خراسان شمالی به دادش رسیدند و برای امداد و نجاتش در این شرایط امنیتی هلیکوپتر فرستادند. به مناسبت عید قربان هم اتوبوسی از مدیران استان خراسان شمالی به عیادت او رفتند، درحالی‌که بعد از سه هفته هنوز خبری از عیادت مدیرکل حفاظت محیط زیست استان گلستان از برک‌تجلی نیست.

قدیر حسن‌زاده در همان روزهای اول مصدوم شدن برک‌تجلی که از بهترین نیروهای همیار پارک ملی گلستان است، گفت که نامه‌ای به شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، درباره وضعیت کاری این همیار نوشته است: «در این نامه درخواست کرده‌ام که از تبصره ماده ۳۲ استفاده شده و این همیار قراردادی شود. برای این موضوع باید با سازمان امور استخدامی مکاتبه شده و مجوز ویژه درخواست شود.»

دو هفته از این گفته مدیرکل حفاظت محیط زیست استان گلستان می‌گذرد اما همچنان وضعیت صمد برک‌تجلی همان است که بود و وعده‌ها باز هم عملی نشده‌اند.

نجات محیط زیست با توان همیاران؛ صندوق ملی محیط زیست وارد شود

فرشاد اسکندری، کارشناس حیات‌وحش، هم همیاران را راه نجات محیط زیست و حیات‌وحش ایران می‌داند: «مسئله این است که با این شیوه استخدام، برخی نیروها وارد کار محیط‌بانی می‌شوند که تنها چارت را اشغال می‌کنند و در عمل کاری از دستشان برنمی‌آید.»

او هم معتقد است که سازمان حفاظت محیط زیست برای این وضعیت باید کاری انجام دهد و نیروهای همیار را به شکل قراردادی و شرکتی به کار بگیرد.

یک کارشناس حیات وحش که نمی‌خواهد نامی از او در این گزارش برده شود، راه‌حل را استفاده از ظرفیت صندوق ملی محیط زیست می‌داند: «قرار بود صندوق ملی محیط زیست خلأهای قانونی را پر کند. قرارداد همیاران می‌تواند با صندوق بسته شود و برای این موضوع بودجه‌ای در نظر گرفته شود. در این شرایط همیار هم امنیت شغلی خواهد داشت.»

تماس‌های آتیه‌آنلاین با سازمان حفاظت محیط زیست همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند و مسئولان در این باره که برای تغییر وضعیت همیاران چه باید کرد، پاسخی نمی‌دهند.