جنگ خاورمیانه زنجیره تامین پسته را مختل کرده و قیمت آن را در ماه مارس به بالاترین سطح از سال ۲۰۱۸ رساند. تشدید اختلالات در کنار تقاضای فزاینده برای «شکلات دبی»، بحران بازار را عمیقتر کرده است.
جنگ در خاورمیانه و اختلال در مسیرهای کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، قیمت جهانی پسته را به بالاترین سطح چند سال اخیر رسانده است. در حالی که بازار جهانی پسته از پیش با محدودیت عرضه مواجه بود، تشدید بحران، صادرات از ایران را که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان است، دشوارتر کرده و فشار بر قیمتها را افزایش داده است.
بر اساس گزارش فایننشیال تایمز و طبق دادههای وزارت کشاورزی آمریکا (USDA)، ایران حدود ۲۰ درصد از تولید جهانی پسته را به خود اختصاص میدهد و در برخی سالها سهم آن به ۳۰ درصد از صادرات جهانی میرسد. قیمت پسته در ماه مارس به حدود ۴.۵۷ دلار در هر پوند (۴۵۴ گرم) رسید که بالاترین سطح از ماه مه ۲۰۱۸ محسوب میشود.
«نیک ماس»، تحلیلگر بازار آجیل در شرکت «اکسپانا»، در این باره میگوید: «پسته مطمئنا به اختلالات در خاورمیانه حساس است، زیرا این منطقه به عنوان یک تولیدکننده، مرکز حمل و نقل و مقصد اصلی این محصول شناخته میشود. او افزود: «جنگ محدودیتهای موجود را تشدید کرده است، نه اینکه مشکلات جدیدی ایجاد کرده باشد؛ مسائل روی هم انباشته شدهاند.»
بر اساس گزارش بلومبرگ، تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، عرضه را در بازاری که از قبل هم محدود بود، کاهش داده است. بدتر شدن اوضاع منجر به کاهش ذخایر پسته شده، به طوری که تحویل آن به بازارهای جهانی به طور فزایندهای دشوار شده است.
همزمان با ثبت بالاترین قیمت پسته در جهان طی ۸ سال گذشته، با وجود فشارهای ناشی از محاصره دریایی، شبکه خبری الجزیره از راهکارهای نوآورانهای برای حفظ صادرات تولیدکنندگان ایرانی خبر میدهد. با این حال اختلال در مسیرهای قبلی وضعیت صادرات را دشوارتر میکند. برای مثال، ارسال پسته به هند اکنون از طریق بندر مرسین ترکیه و کانال سوئز انجام میشود که بسیار پرهزینهتر است. خطوط کشتیرانی از دوم مارس تمام رزروهای جدید برای حمل به خاورمیانه را لغو کردهاند و جنگ زنجیرههای تامین را مختل کرده است، از جمله حمل پسته به هند که سالانه حدود ۹ میلیارد دلار آجیل وارد میکند.
«بهنام حیدریپور»، مدیرعامل شرکت عمدهفروشی «برنا فودز» در لندن، به فایننشیال تایمز گفت: «وضعیت به گونهای است که فروشندگان نمیدانند محصولات را با چه قیمتی عرضه کنند.»
موج افزایش قیمت پسته تنها به اختلال عرضه محدود نمیشود. از اواخر سال ۲۰۲۳، «شکلاتهای دبی» پر از پسته در شبکههای اجتماعی تیکتاک و اینستاگرام وایرال شدند و تقاضا را در سراسر اروپا، خاورمیانه و آسیا به شدت افزایش دادند.
برندهای بزرگی مانند «هاگن-داز» و «استارباکس» نیز محصولات با طعم پسته را محبوب کردهاند و همین امر فشار بر بازار را تشدید کرده است. این بحران، کمبود پسته را در آستانه فصل تابستان و افزایش فروش بستنی به چالش اصلی صنایع غذایی تبدیل کرده است. «گیانا رنجان داس»، رئیس بخش آجیل در شرکت آمریکایی «کراون پوینت لیمیتد» نیز اعلام کرده که جنگ باعث لغو رزروهای حمل به خاورمیانه شده است.
برداشت محصول در سال ۲۰۲۵ در کشورهای اصلی تولیدکننده، از جمله آمریکا، ترکیه و ایران، کمتر از حد انتظار بود و خشکسالی در ایران نیز به کاهش تولید و محدودیت صادرات انجامید. همچنین تحریمها علیه ایران، ارتباط با خریداران را دشوار کرده بود و جنگ این مشکلات اولیه را به طور قابل توجهی تشدید کرده است.
تحلیلگران هشدار میدهند که ادامه محدودیت دسترسی به پسته ایران، فشار افزایشی بر قیمتها را ادامه خواهد داد. کارشناسان میگویند ویژگیهای کیفی پسته ایران، از جمله میزان بالاتر چربی، باعث میشود برخی تولیدکنندگان، مانند سازندگان باقلوا، نتوانند به راحتی آن را با محصولات دیگر جایگزین کنند. در صورت تداوم وضعیت فعلی، فشار افزایشی بر قیمتها ادامه خواهد داشت و جایگزینیابی برای پسته ایران دشوار است. خریداران به دنبال تامینکنندگان جایگزین رفتهاند، به ویژه آمریکا که حدود ۴۰ درصد تولید جهانی را در اختیار دارد، اما بخش عمده عرضه آمریکا پیشفروش شده و جایگزینی کامل آن دشوار است. باوجود آتشبس، محدودیتها در تنگه هرمز همچنان ادامه دارد و بخش زیادی از تردد تجاری مختل شده است.
