زخم جنگ بر پیکر حافظه تهران؛ بیش از ۵۰ اثر تاریخی پایتخت آسیب دید

در پی حملات اخیر، ابعاد تازه‌ای از خسارات واردشده به میراث فرهنگی ایران آشکار شده ؛ خساراتی که به گفته رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر تهران، تنها تخریب چند بنا نیست، بلکه ضربه‌ای مستقیم به حافظه تاریخی یک ملت محسوب می‌شود.

احمد علوی با اشاره به حملات اخیراز وارد آمدن خسارت‌های گسترده به میراث تاریخی و فرهنگی کشور خبر داد و اعلام کرد: در جریان اقدامات ائتلاف آمریکایی ـ اسراییلی، دست‌کم ۱۲۰ موزه، بنای تاریخی و محوطه فرهنگی در استان‌های مختلف هدف حملات مستقیم قرار گرفته و دچار آسیب‌های جدی و ساختاری شده‌اند.

او با تأکید بر ماهیت این حملات افزود: آنچه رخ داده صرفاً یک اقدام نظامی نیست، بلکه تجاوزی آشکار به هویت تاریخی و فرهنگی ایران است؛ تخریب این آثار، جنایتی علیه حافظه تمدنی کشور به شمار می‌رود که پیامدهای آن محدود به امروز نخواهد بود.

تهران در صدر خسارت‌ها

به گفته علوی، استان تهران با بیش از ۵۰ اثر آسیب‌دیده در صدر فهرست خسارات قرار دارد. در میان این بناها، نام مجموعه‌ای از شاخص‌ترین آثار تاریخی و معاصر پایتخت به چشم می‌خورد؛ از کاخ گلستان و کاخ مرمر گرفته تا مجموعه کاخ سعدآباد و سینما شکوفه.

او همچنین از آسیب به ساختمان‌هایی چون خانه تیمورتاش (موزه دانشگاه جنگ)، ساختمان سابق ژاندارمری، کلانتری بهارستان، کاخ سنا، برج آزادی و استادیوم ۱۲ هزار نفری آزادی خبر داد؛ بناهایی که هر یک بخشی از روایت تاریخی و شهری تهران را شکل داده‌اند.

 علوی در ادامه به آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از جداره ارگ تاریخی تهران و بازار تاریخی اشاره کرد و گفت: ساختمان‌هایی مانند ارگ آزادی، فرهنگسرای نگارستان (موزه سابق قرآن کریم)، ساختمان رادیو تهران، انستیتو پاستور، کاخ اختصاصی محل زندگی محمدرضا پهلوی و عمارت منظریه نیز در این حملات آسیب دیده‌اند.

این فهرست به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ از خانه وثوق‌الدوله و خانه احمد مصدق گرفته تا باغ‌موزه قصر، کاخ‌های تاریخی شرق تهران و حتی برخی مساجد و مراکز آموزشی و قضایی نیز در میان بناهای آسیب‌دیده قرار دارند.

در همین حال، گزارش‌ها از آسیب به موزه صنعت برق، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، دانشگاه افسری امام علی (ع) و مسجد و مدرسه شهید مطهری نیز حکایت دارد.

 بر اساس ارزیابی‌های اولیه، در میان آثار آسیب‌دیده، حدود ۲۰ اثر ثبت ملی در محدوده‌های مورد تهاجم قرار گرفته‌اند و ۱۹ بنای واجد ارزش تاریخی نیز دچار آسیب‌هایی از جزئی تا سازه‌ای شده‌اند.

علوی تأکید کرد: سه اثر از معماری معاصر تهران به طور کامل تخریب شده‌اند؛ ساختمان سابق ژاندارمری، کلانتری بازار و کلانتری بهارستان از جمله این بناها هستند.

شهری با میراث پنهان

رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر تهران با اشاره به گستردگی میراث پایتخت گفت: تهران با وجود برخورداری از ظرفیت‌های گسترده تاریخی، همچنان شهری کمتر شناخته‌شده در این حوزه است. برآوردها نشان می‌دهد بین ۳ تا ۵ هزار بنای دارای ارزش تاریخی و معماری در سطح شهر وجود دارد که بسیاری از آن‌ها هنوز به‌درستی معرفی نشده‌اند.

 در واکنش به این وضعیت، کمیته اضطرار میراث فرهنگی شهر تهران تشکیل شده است؛ کمیته‌ای که مأموریت آن شناسایی، مستندنگاری و ارزیابی دقیق میزان خسارات وارد شده به بناهای تاریخی است.

همزمان، تمامی موزه‌ها و خانه‌موزه‌های تحت مدیریت شهرداری موظف شده‌اند اقدامات پیشگیرانه لازم را برای حفاظت از آثار و کاهش آسیب‌های احتمالی اجرا کنند.

علوی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ابعاد حقوقی این حملات  گفت: تخریب آثار فرهنگی در جریان درگیری‌ها، نقض صریح کنوانسیون لاهه درباره حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه است.

او از نهادهای بین‌المللی از جمله یونسکو، ایکوموس و ایکوم خواست تا در برابر این اقدامات واکنشی جدی و مؤثر نشان دهند.

 علوی تأکید بر اهمیت صیانت از میراث تاریخی تهران گفت: حفاظت و احیای این آثار، صرفاً یک وظیفه اداری نیست، بلکه مسئولیتی فرهنگی و اجتماعی در قبال هویت شهری و نسل‌های آینده است؛ مسئولیتی که به گفته او، مدیریت شهری تلاش دارد با تمام ظرفیت‌های موجود آن را دنبال کند.