
روز جهانی کودک هر سال در ۲۰ نوامبر (29 آبان) برگزار میشود. این روز یادآور دو رویداد تاریخی است: تصویب «اعلامیه حقوق کودک» از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۵۹ و تصویب «کنوانسیون حقوق کودک» در سال ۱۹۸۹؛ کنوانسیونی که بیش از هر معاهده حقوق بشری دیگری در تاریخ جهان به تصویب و پذیرش کشورها رسیده است. کارزار سال ۲۰۲۶ این روز با شعار «روز من، حقوق من، آینده من» از جهانیان میخواهد به صدای کودکان گوش دهند و حقوق آنان را مسئلهای غیرقابلچشمپوشی بدانند.
بااینحال، آمارها نشان میدهند که دو حق اساسی و تعیینکننده در آینده کودکان، یعنی آموزش و سلامت، در مقیاسی گسترده از آنان دریغ میشود.
بر اساس گزارش «پایش جهانی آموزش» یونسکو در سال ۲۰۲۶، شمار کودکان و نوجوانان خارج از مدرسه در سال ۲۰۲۴ برای هفتمین سال پیاپی افزایش یافت و به ۲۷۳ میلیون نفر رسید. این رقم به معنای محرومماندن یک نفر از هر شش کودک در سن مدرسه در سراسر جهان از آموزش است. همچنین فقط دو نفر از هر سه دانشآموز دوره متوسطه را به پایان میرسانند.
دلایل این عقبگرد روشناند: «رشد جمعیت، درگیریهای مسلحانه، بحرانهای طولانیمدت و کاهش بودجههای آموزشی از سال ۲۰۱۵ روند پیشرفت را تقریبا در همه مناطق جهان کند کردهاند.» یونسکو همچنین هشدار میدهد که آمارهای رسمی احتمالا ابعاد واقعی مسئله را کمتر از میزان آن نشان میدهند؛ زیرا میلیونها کودک ساکن مناطق بحرانزده بهطور کامل در مجموعهدادههای موجود ثبت نمیشوند.
محرومیت آموزشی تنها به مدرسه محدود نیست. تحلیل یونیسف در سال ۲۰۲۵ درباره فقر چندبعدی کودکان در بیش از ۱۳۰ کشور با درآمد کم و متوسط نشان داد که ۴۱۷ میلیون کودک، یعنی بیش از یک نفر از هر پنج کودک، دستکم در دو حوزه حیاتی با محرومیت شدید روبهرو هستند. این حوزهها عبارتاند از آموزش، سلامت، تغذیه، مسکن، بهداشت و دسترسی به آب.
اختلالات اقلیمی هم بر محرومیت آموزشی دامن میزنند. تنها در سال ۲۰۲۴، دستکم ۲۴۲ میلیون دانشآموز در سراسر جهان، معادل یک نفر از هر هفت دانشآموز، بهدلیل رویدادهای شدید اقلیمی با اختلال در تحصیل مواجه شدند. یونسکو پیشبینی میکند کودکانی که در سالهای نخست زندگی در معرض گرمای شدید قرار میگیرند، ممکن است در مجموع تا یکونیم سال از فرصت تحصیل خود را از دست بدهند.
چشمانداز کوتاهمدت نگرانکنندهتر است. تحلیلی از یونیسف در سپتامبر ۲۰۲۵ پیشبینی کرد که کمکهای رسمی توسعهای اختصاصیافته به آموزش، در مقایسه با سال ۲۰۲۳، به میزان ۳.۲ میلیارد دلار، معادل ۲۴ درصد، کاهش یابد. نزدیک به ۸۰ درصد این کاهش به تصمیم فقط سه دولت کمککننده مربوط میشود.
برآورد میشود این افت بودجه تا پایان سال ۲۰۲۶ شش میلیون کودک دیگر را از مدرسه خارج کند و شمار کل کودکان خارج از مدرسه را از ۲۷۲ میلیون به ۲۷۸ میلیون نفر برساند؛ رقمی تقریبا معادل مجموع ظرفیت تمام مدارس ابتدایی آلمان و ایتالیا.
آفریقای غربی و مرکزی با شدیدترین پیامد این افت روبهرو خواهند شد و آموزش یکمیلیون و ۹۰۰ هزار کودک در این مناطق در معرض خطر قرار میگیرد. پس از آن، خاورمیانه و شمال آفریقا با یکمیلیون و ۴۰۰ هزار کودک در معرض خطر قرار دارند.
انتظار میرود ۲۸ کشور دستکم یکچهارم کمکهای آموزشیای را که به آن وابستهاند از دست بدهند. در ساحل عاج و مالی هم ممکن است نرخ ثبتنام در مدارس چهار درصد کاهش یابد؛ کاهشی که بهترتیب ۳۴۰ هزار و ۱۸۰ هزار دانشآموز را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
پیشبینی میشود آموزش ابتدایی بیشترین آسیب را ببیند و بودجه آن یکسوم کاهش یابد. این وضعیت بحران یادگیری را عمیقتر میکند و ممکن است کودکان آسیبدیده را در طول زندگی از حدود ۱۶۴ میلیارد دلار درآمد بالقوه محروم سازد. در مناطق بحرانزده هم برنامههای تغذیه مدارس، که گاهی تنها وعده غذایی مغذی روزانه کودکان محسوب میشوند، ممکن است با کاهش بیش از ۵۰ درصدی بودجه مواجه شوند.
سوءتغذیه کودکان همچنان بحرانی خاموش است. برآوردهای مشترک سوءتغذیه یونیسف، سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی در سال ۲۰۲۵ ابعاد این بحران را نشان میدهد. در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۵۰.۲ میلیون کودک زیر پنج سال دچار کوتاهقدی ناشی از سوءتغذیه مزمن بودند؛ ۴۲.۸ میلیون کودک لاغری مفرط داشتند که از میان آنها ۱۲.۲ میلیون نفر به نوع شدید این عارضه مبتلا بودند. در همین حال، ۳۵.۵ میلیون کودک زیر پنج سال هم با اضافهوزن مواجه بودند.
با ادامه روند کنونی، فقط حدود یکچهارم کشورها در مسیر نصفکردن میزان کوتاهقدی کودکان تا سال ۲۰۳۰ قرار دارند و تنها یک کشور از هر شش کشور میتواند به هدف تعیینشده برای مقابله با اضافهوزن کودکان دست یابد.
کیفیت رژیم غذایی کودکان یکی از موانع اصلی بهبود وضعیت تغذیه است؛ حوزهای که در یک دهه گذشته تغییر چندانی نکرده است. بر اساس گزارش مشترک فائو و یونیسف با عنوان «وضعیت امنیت غذایی و تغذیه در جهان ۲۰۲۶»، بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴ فقط ۳۰.۸ درصد کودکان ۶ تا ۲۳ ماهه از رژیم غذایی با حداقل تنوع برخوردار بودند. این میزان تفاوت چندانی با رقم ۲۹.۴ درصدی دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷ ندارد.
وضعیت در کشورهای جنوب صحرای آفریقا بدتر است؛ بهطوریکه فقط حدود یک کودک از هر پنج کودک به حداقل تنوع غذایی دسترسی دارد. از سوی دیگر، تنها حدود ۴۷ درصد نوزادان زیر شش ماه بهطور انحصاری با شیر مادر تغذیه میشوند. این در حالی است که شواهد نشان میدهد گسترش تقریبا همگانی تغذیه با شیر مادر میتواند سالانه از نزدیک به ۴۰۰ هزار مورد مرگ کودکان زیر پنج سال جلوگیری کند.
وضعیت تامین مالی برنامههای تغذیه هم به همین اندازه نگرانکننده است. گزارش «اقدام بشردوستانه یونیسف برای کودکان در سال ۲۰۲۶» نشان میدهد که شکاف ۷۲ درصدی در تامین مالی سال ۲۰۲۵، اجرای برنامههای تغذیه در ۲۰ کشور اولویتدار را با کاهش مواجه کرد. در نتیجه، اهداف برنامهریزیشده برای پوشش بیش از ۴۲ میلیون زن و کودک به اندکی بیش از ۲۷ میلیون نفر کاهش یافت.
نهادهای بینالمللی راهکارهایی روشن و مبتنی بر شواهد برای مقابله با این بحرانها ارائه کردهاند.
در حوزه آموزش، گزارش پایش جهانی آموزش یونسکو در سال ۲۰۲۶ مجموعهای هماهنگ از اصلاحات نظاممند، تقاضامحور و عرضهمحور را پیشنهاد میکند.
اقدامات نظاممند شامل بهرسمیتشناختن قانونی آموزش بهعنوان یک حق، تصویب قوانین آموزش اجباری، حذف شهریهها و طراحی نظام تامین مالی عمومی با هدف جلوگیری از نابرابری است. شواهد حاصل از بررسی ۱۴ کشور آفریقایی نشان میدهد که تصویب قوانین آموزش اجباری میتواند بیش از یک سال به مدت تحصیل کودکان اضافه کند؛ اثری که صرف رایگانکردن آموزش بهتنهایی ندارد.
در بخش تقاضامحور، پرداخت کمکهای نقدی و اعطای بورسیه تحصیلی از جمله راهکارهای پیشنهادی است. برای نمونه، در منطقه کارناتاکای هند، بورسیههایی که هزینه پیشدبستانی را پوشش میدادند، مشارکت کودکان در آموزش را ۲۰ درصد افزایش دادند.
در بخش عرضهمحور هم توسعه زیرساختهای عمومی برای افزایش ظرفیت مراکز پیشدبستانی، گسترش آموزش باز و از راه دور، اجرای برنامههای تغذیه مدارس، برقرسانی به مدارس و پیوند قوانین مقابله با کار کودک با حضور در مدرسه توصیه شده است.
یونیسف همچنین تاکید میکند که برای حفاظت از آموزش در شرایط بحرانهای بشردوستانه باید نحوه تخصیص کمکها بازنگری شود. بر این اساس، دستکم ۵۰ درصد کمکها باید به کشورهای کمترتوسعهیافته اختصاص یابد، منابع مالی آموزش در شرایط اضطراری حفظ شود و سرمایهگذاریها بر آموزش دوران کودکی و دوره ابتدایی متمرکز شوند؛ زیرا بازده این سرمایهگذاریها بیشتر است.
در حوزه تغذیه، سازمان جهانی بهداشت و یونیسف در سال ۲۰۲۶ راهنمای اجرایی مدیریت لاغری مفرط و ورم ناشی از سوءتغذیه را منتشر کردهاند. این راهنما دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۳ را به پروتکلهای عملی تبدیل میکند و شامل مسیرهای ارجاع بیماران، شیوه تعیین دوز درمان و چکلیستهایی برای مراقبتهای بستری، سرپایی و اجتماعی است. در این دستورالعمل توجه ویژهای به نوزادان زیر شش ماه در معرض خطر و رابطه میان مادر، مراقب و نوزاد شده است.
سازمان جهانی بهداشت همچنین از کشورها حمایت میکند تا با تقویت سیاستهای تغذیه تکمیلی، تنوع غذایی کودکان ۶ تا ۲۳ ماهه را افزایش دهند و از طریق مشاوره و حمایت از مادران، تغذیه انحصاری با شیر مادر را گسترش دهند. همچنین یونیسف با وجود محدودیتهای شدید مالی، برنامههای تغذیهای خود را بر کودکان کمسنوسالتر متمرکز کرده است؛ زیرا هنگامی که درمان سوءتغذیه حاد کاهش مییابد، همین کودکان بیش از دیگران در معرض خطر مرگ قرار میگیرند.
آمارها جایی برای ابهام باقی نمیگذارند. حقوقی که در سالهای ۱۹۵۹ و ۱۹۸۹ به کودکان وعده داده شد، برای صدها میلیون نفر از آنان همچنان دستنیافتنی است.
روز جهانی کودک در سال ۲۰۲۶ یا فرصتی برای مواجهه صادقانه با این واقعیت و پذیرش مسئولیت در برابر آن است، یا صرفا تاریخی دیگر در تقویم. شواهد، ابزارهای اجرایی و تعهدات لازم از پیش وجود دارند. آنچه همچنان کمبودش احساس میشود، اراده سیاسی برای تامین بودجه و اجرای این تعهدات است.

