
تهران چند روز پیاپی هوای ناسالم داشت اما مدارس تعطیل نشدند و مهمترین تصمیم کارگروه اضطرار، اجرای طرح زوجوفرد از مبدأ بود. در همان روزها سایت شرکت کنترل کیفیت هوا نیز بهسختی باز میشد. شهروندانی که میخواستند پیش از خروج از خانه وضعیت هوا را بررسی کنند، همیشه به اطلاعات دسترسی نداشتند؛ آن هم در شرایطی که آلودگی در مناطق مختلف تهران یکسان نبود. در یکی از همین روزها، میانگین شاخص آلودگی پایتخت حدود ۱۱۵ اعلام شد، اما شاخص هفت منطقه از ۱۵۰ عبور کرده بود. تفاوت این دو عدد برای سلامت شهروندان اهمیت دارد. شاخص ۱۱۵ نشاندهنده هوای ناسالم برای گروههای حساس است، درحالیکه با عبور شاخص از ۱۵۰، هوا برای همه گروهها ناسالم میشود. بنابراین خانوادهای که تنها میانگین تهران را میبیند، ممکن است نداند هوای محدوده مدرسه فرزندش بهمراتب آلودهتر است.
پژوهشی براساس دادههای ۲۲ ایستگاه سنجش آلودگی تهران نیز تفاوت آلودگی در مناطق شهر را تأیید میکند. در این بررسی، میانگین سالانه غلظت ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در ایستگاههای مختلف بین ۲۱.۷ تا ۴۰.۵ میکروگرم بر مترمکعب ثبت شده و بخشهای جنوبی و جنوبغربی شهر غلظت بالاتری داشتهاند. این دادهها مربوط به میانگین سالانهاند، نه شاخص روزانه، اما نشان میدهند وضعیت آلودگی در محلههای تهران تفاوت قابلتوجهی دارد.
با وجود این تفاوت، اطلاعرسانی عمومی بیشتر بر میانگین آلودگی پایتخت متمرکز است. شهروندان برای آگاهی از وضعیت محل زندگی یا کارشان باید به اطلاعات ایستگاههای سنجش مراجعه کنند؛ اطلاعاتی که در روزهای اخیر دسترسی به آن با مشکل همراه بود.
در روزهای آلوده هوا مناطق قرمز به برخی از مدیران شهری پیامک میشود اما مردم تهران سهمی از پیامکها ندارند و سامانههای اطلاعرسانی هم به دلیل افزایش مراجعهکننده دچار مشکل میشود.
ناصر امانی عضو شورای شهر تهران که اختلال سامانههای مجازی را اتفاقی تکراری میداند، معتقد است شهرداری باید برای اطلاعرسانی درباره آلودگی هوا راه دیگری نیز داشته باشد. او تأکید میکند نمیتوان بدون دلیل، اختلال سامانهها را عمدی دانست، اما وابستهبودن اطلاعرسانی به یک سامانه اینترنتی کافی نیست. مهدی اقراریان، عضو شورای شهر و رئیس کمیته حقوق شهروندی هم تاکید دارد که مردم باید بدانند در کدام مناطق تهران آلودگی بیشتر است.
به اعتقاد او وقتی سامانه اطلاعرسانی درست کار نمیکند، بیماران قلبی، سالمندان و خانوادههایی که فرزند خردسال دارند، ممکن است نتوانند از وضعیت هوای محل زندگی یا مقصد خود باخبر شوند.
اقراریان تأکید میکند: «حق شهروندان است که اطلاعات آلودگی هوا بهصورت شفاف و همگانی در اختیارشان قرار بگیرد تا از تردد در مناطق آلوده خودداری کنند.» او قصد داشته این موضوع را در صحن شورای شهر مطرح کند، اما به گفته خودش، چون نفر ششم فهرست سخنرانان بوده، فرصت بیان تذکر را پیدا نکرده است. اقراریان میگوید مطالبه اطلاعرسانی عمومی درباره مناطق آلوده را پیگیری خواهد کرد.
اطلاع از میانگین آلودگی تهران برای کسی که در یکی از آلودهترین محلههای شهر زندگی میکند، کافی نیست. یک بیمار تنفسی باید بداند هوای محدودهای که قصد رفتن به آن را دارد چه وضعیتی دارد. برای سالمندی که به درمانگاه میرود یا کودکی که راهی مدرسه است نیز این اطلاعات اهمیت دارد. حتی اگر همه آنها امکان تغییر برنامه روزانه خود را نداشته باشند، نباید از دانستن وضعیت هوا محروم بمانند.
در کنار ضعف اطلاعرسانی، تصمیمهای کارگروه اضطرار آلودگی هوا نیز مورد انتقاد شهروندان بود و دراین ایام کارزار درخواست تعطیلی مدارس شهر تهران در پی تشدید آلودگی هوا و تهدید سلامت دانشآموزان هم ثبت شد .
در روزهایی که شاخص برخی مناطق از ۱۵۰ گذشته بود، مدارس باز ماندند و محدودیت ترافیکی زوجوفرد از مبدأ اجرا شد.
جعفر تشکریهاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران میگوید تصمیمهای کارگروه استانی براساس اطلاعات هواشناسی، شرکت کنترل کیفیت هوا، سازمان حفاظت محیطزیست و سایر نهادها گرفته میشود، اما انتظار میرود شرایط سلامت شهروندان، بهویژه کودکان و سالمندان، در این تصمیمها با دقت بیشتری بررسی شود.
او درعینحال معتقد است تعطیلی مدارس و ادارات نمیتواند راهکار اصلی مقابله با آلودگی هوا باشد. به گفته تشکریهاشمی، تکیه بر تعطیلی، برخوردی منفعلانه است و دستگاههای مسئول باید برای کاهش انتشار آلایندهها اقدام کنند. اجرای زوجوفرد از مبدأ نیز پرسشهایی درباره میزان اثربخشی این محدودیت ایجاد کرده است. تغییر مسیر یا زمان سفر خودروها میتواند بخشی از نتیجه محدودیتهای ترافیکی باشد. تا زمانی که آمار قابلاتکایی از کاهش پیمایش خودروها و میزان انتشار آلایندهها منتشر نشود، نمیتوان مشخص کرد این طرح تا چه اندازه به بهبود کیفیت هوا کمک کرده است.
کمبود حملونقل عمومی نیز انتخاب شهروندان را محدود میکند. کسی که در مسیر رفتوآمدش به اتوبوس یا متروی مناسب دسترسی ندارد، ممکن است حتی در روزهای آلوده هم ناچار به استفاده از خودروی شخصی باشد.
تشکریهاشمی با استناد به سیاهه انتشار آلایندههای تهران، خودروها، نیروگاهها و صنایع را از منابع مهم انتشار ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون معرفی میکند. او میگوید کامیونها سهم بالایی در انتشار این آلاینده دارند، اما کنترل آلودگی آنها تاکنون به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است.
تاکسیهای فرسوده نیز از دیگر منابع آلودگیاند. رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورا برآورد میکند که بیش از ۵۰ هزار تاکسی فرسوده در تهران وجود داشته باشد. به گفته او، هر تاکسی بهطور میانگین ۱۰ برابر یک خودروی شخصی پیمایش دارد. به این ترتیب، مجموع پیمایش این تاکسیها با حدود ۵۰۰ هزار خودروی شخصی برابری میکند؛ هرچند میزان آلودگی تولیدشده به وضعیت فنی و نوع سوخت خودروها نیز بستگی دارد.
ناصر امانی هم از عقبماندن برنامه نوسازی تاکسیها انتقاد میکند. او میگوید قرار بود ۴۰ هزار تاکسی نوسازی شوند، اما تعداد تاکسیهای نوسازیشده تاکنون به حدود ۱۱ هزار دستگاه رسیده است. افزایش قیمت خودرو نیز باعث شده بسیاری از رانندگان توان پرداخت سهم خود را برای خرید تاکسی جدید نداشته باشند.
موتورسیکلتها بخش دیگری از برنامههای اجرانشده مدیریت شهری هستند. تشکریهاشمی میگوید شهرداری موظف بوده طی پنج سال گذشته ۳۰۰ هزار موتورسیکلت را با نمونههای برقی جایگزین کند، اما این برنامه به نتیجه نرسیده است.
امانی نیز معتقد است در حوزه موتورسیکلتها اقدام مؤثری انجام نشده است. او با اشاره به ورود ۵۰۰ اتوبوس برقی و خروج همین تعداد اتوبوس فرسوده از ناوگان میگوید سهم اتوبوسها در آلودگی هوا کمتر از خودروهای سواری و موتورسیکلتهاست و توجه به اتوبوسهای برقی نباید باعث نادیدهگرفتن سایر منابع آلاینده شود.
در مقابل، کمبود اتوبوس همچنان یکی از مشکلات حملونقل تهران است. تشکریهاشمی میگوید در چهار تا پنج سال گذشته حدود ۲۵۰۰ اتوبوس وارد ناوگان شده، اما این تعداد پاسخگوی نیاز شهر نیست. بخشی از اتوبوسهای قدیمی نیز بهدلیل فرسودگی از رده خارج شدهاند.
به اعتقاد او، برای کاهش آلودگی در کوتاهمدت باید بر توسعه اتوبوسرانی و نوسازی تاکسیها تمرکز کرد. ساخت مترو به سرمایهگذاری بالا و زمان طولانی نیاز دارد و مشکلات تأمین تجهیزات خارجی نیز توسعه آن را دشوار کرده است.
تشکریهاشمی البته مسئولیت دولت را هم یادآوری میکند. کیفیت سوخت، آلودگی نیروگاهها و صنایع از موضوعاتی است که به گفته او باید در برنامه دولت قرار بگیرد. او با اشاره به شرایط جنگی و آسیب برخی نیروگاهها، احتمال میدهد اقدامات فوری در این بخش با محدودیت همراه باشد.
انتقاد از عملکرد مدیریت شهری پس از سخنان تازه علیرضا زاکانی بیشتر شد. شهردار تهران در پاسخ به پرسشها درباره آلودگی هوا گفته بود: «من مسئول ترکفعل دیگران نیستم؛ مسئول افعال خودم هستم.»
مهدی اقراریان در واکنش به این سخنان میگوید کسی از شهردار نخواسته پاسخگوی عملکرد سایر دستگاهها باشد، اما او باید درباره وظایف قانونی و وعدههای محققنشده خودش توضیح دهد.
اقراریان از وعده تأمین ۶ هزار اتوبوس برای سال ۱۴۰۳ یاد میکند و میپرسد چه تعداد از این اتوبوسها وارد ناوگان شدهاند و سرنوشت واگنهای متروی وعدهدادهشده چه بوده است.
او معتقد است نمیتوان تأخیر در اجرای برنامههای حملونقل عمومی را صرفاً به شرایط جنگی نسبت داد؛ زیرا مدیریت زاکانی از سال ۱۴۰۰ آغاز شده و فرصت چندسالهای برای اجرای این وعدهها وجود داشته است.
اقراریان همچنین از برخورد حامیان شهردار با منتقدان گلایه دارد. به گفته او، در سالهای گذشته علیه کسانی که عملکرد مدیریت شهری را نقد کردهاند، کارزارهای مجازی شکل گرفته، اما اعضای شورا در برابر مردم مسئولاند و قرار نیست سخنگوی شهردار باشند.
این عضو شورا رفتار مدیریت شهری را متناقض میداند. به گفته او، زمانی که شهردار به موضوعاتی خارج از مسئولیت مستقیمش ورود میکند، این اقدام بهعنوان تلاش برای کمک به مردم معرفی میشود، اما هنگام انتقاد از عملکرد شهرداری در آلودگی هوا، مسئولیت سایر دستگاهها مطرح میشود.
اقراریان تأکید میکند که دوره مدیریت شهری پایان مییابد، اما آثار تصمیمهایی که در این سالها گرفته شده، مدتها بر زندگی شهروندان باقی میماند.
پیشنهاد هر ساله مدیران برای نجات از آلودگی هوا دعا برای وزش باد و بارش باران است و دستگاههای مسئول در اجرای قانون هوای پاک هم دیگری را به عنوان مقصر نشانه میروند در این میان میتوان با یک پیامک ساده دست کم بیماران خاص را ازمیزان آلودگی هوا آگاه کرد .
اطلاعرسانی عمومی درباره آلودگی هوا نباید به انتشار میانگین شاخص پایتخت محدود شود. اعلام وضعیت مناطق، ساعت اندازهگیری، آلاینده غالب و هشدارهای ویژه گروههای حساس، اطلاعاتی است که باید بهآسانی در دسترس مردم باشد. پیامک، رسانههای عمومی و سامانههای اینترنتی میتوانند در کنار یکدیگر این دسترسی را فراهم کنند.
البته دریافت هشدار برای همه شهروندان به معنای داشتن امکان یکسان برای دور ماندن از آلودگی نیست. کارگری که باید در فضای باز کار کند، رانندهای که معیشتش به تردد روزانه وابسته است یا خانوادهای که امکان نگهداشتن فرزندش در خانه را ندارد، با وجود آگاهی از وضعیت هوا ممکن است همچنان در معرض آلودگی قرار بگیرد. به همین دلیل، هشدار عمومی باید با تصمیمهایی برای حفاظت از گروههای آسیبپذیر همراه باشد.
در تهران، آلودگی هوا نه در همه محلهها یکسان است و نه همه شهروندان امکان یکسانی برای دورماندن از آن دارند. دستکم میتوان انتظار داشت اطلاعاتی که برای تصمیمگیری مدیران استفاده میشود، بهموقع در اختیار مردم نیز قرار بگیرد. وقتی شاخص هفت منطقه شهر قرمز میشود، ساکنان آن مناطق باید پیش از همه از این وضعیت خبر داشته باشند.
