تهران کوچک است یا بزرگ؟ پرسشی که پاسخ آن میتواند مسیر آینده ساختوساز در پایتخت را تغییر دهد. در حالی که سالهاست افزایش جمعیت و تراکم ساختمانی از مشکلات اصلی تهران به شمار میرود، برخی کارشناسان معتقدند محدوده پایتخت در مقایسه با جمعیتی که در آن و شهرهای اطرافش زندگی میکنند، کوچک است. از سوی دیگر، افزایش تراکم در محلههای قدیمی نیز به یکی از راههای تأمین مسکن تبدیل شده؛ راهکاری که به گفته کارشناسان، هزینههای اجتماعی و شهری آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع در نشست «ارزیابی تأثیرات اجتماعی توسعه حریم شهری تهران» بررسی شد؛ نشستی که در آن حمید محمدپور، مدیر گروه مسکن و شهرسازی شبکه کانونهای تفکر ایران و میثم مهدیار، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، درباره آینده توسعه پایتخت و پیامدهای افزایش تراکم سخن گفتند.
حمید محمدپور معتقد است برخلاف تصور رایج، مشکل تهران بزرگی آن نیست، بلکه محدوده شهری پایتخت در مقایسه با نیازهای سکونتی جمعیت آن کوچک است.
او برای توضیح این موضوع، تهران را با چند کلانشهر جهان مقایسه کرد. به گفته محمدپور، مساحت لندن حدود هزار و ۷۰۲ کیلومتر مربع، توکیو پنج هزار و ۳۰۰ کیلومتر مربع، سائوپائولو هزار و ۷۰۰ کیلومتر مربع و شانگهای سه هزار کیلومتر مربع است؛ در حالی که مساحت تهران حدود ۶۳۰ کیلومتر مربع برآورد میشود.
او همچنین گفت مجموع مساحت تهران و شهرهای پیرامونی آن شامل کرج، اسلامشهر، پرند و پردیس به حدود ۸۷۰ کیلومتر مربع میرسد.
محمدپور با اشاره به ساختار مسکونی توکیو توضیح داد که برخلاف تصور عمومی، بخش قابلتوجهی از بافت مسکونی این کلانشهر را خانههای مستقل و ساختمانهای دوطبقه در قطعات کوچک تشکیل میدهند.
به اعتقاد اوبسیاری از مشکلات تهران از محدود بودن پهنه شهری در برابر نیازهای جمعیتی آن ناشی میشود.
یکی از مهمترین آمارهای مطرحشده در این نشست، برآورد نیاز مسکن تهران در دهه آینده بود. محمدپور اعلام کرد که پایتخت در ۱۰ سال آینده، تنها برای پاسخگویی به نیاز جمعیت فعلی و بدون محاسبه مهاجرت، به حدود یکونیم میلیون واحد مسکونی جدید نیاز خواهد داشت.
این برآورد به معنای نیاز سالانه به ۱۵۰ هزار واحد مسکونی است؛ رقمی که به گفته او، پرسش مهمی را پیش روی مدیریت شهری قرار میدهد: این تعداد خانه در کدام بخش تهران ساخته خواهد شد؟
محمدپور دو راهکار اصلی را مطرح کرد؛ گسترش محدوده شهر و ایجاد پهنههای جدید سکونتی یا نوسازی بافتهای فرسوده و افزایش تراکم ساختمانی در محدوده
او معتقد است افزایش تراکم در محلههای قدیمی، بدون تأمین خدمات موردنیاز ساکنان، مشکلات تازهای ایجاد میکند.
محمدپور برای نشان دادن محدودیتهای نوسازی بافت فرسوده به آمار صدور پروانههای ساختمانی اشاره کرد.
به گفته او در برنامه هفتم توسعه، نوسازی سالانه ۱۵۰ هزار واحد مسکونی در بافتهای فرسوده کشور هدفگذاری شده است، اما تعداد پروانههای صادرشده در این بخش از حدود ۷۰ هزار مورد در سال ۱۴۰۳ به ۴۰ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است.
او تأکید کرد که صدور پروانه ساختمانی لزوماً به معنای افزایش ظرفیت سکونت نیست.
محمدپور توضیح داد که در برخی محلهها، ساختمانهای سهطبقه با استفاده از مشوقهای شهرداری به شش طبقه تبدیل میشوند، در حالی که پارکینگ، خدمات عمومی و امکانات شهری متناسب با جمعیت جدید افزایش پیدا نمیکند.
از نگاه او مشکل زمانی جدیتر میشود که در محلهای با ۱۰۰ هزار نفر جمعیت، واحدهای مسکونی بیشتری ساخته شود، اما تعداد مدارس، مراکز درمانی، فضاهای عمومی و دیگر خدمات ثابت بماند.
در چنین شرایطی سهم هر شهروند از امکانات موجود کاهش پیدا میکند و هزینه افزایش تراکم را ساکنان محله با افت کیفیت زندگی میپردازند.
میثم مهدیار، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در بخش دیگری از نشست به رابطه میان تراکم ساختمانی و افزایش ارزش زمین پرداخت.
او معتقد است افزایش تراکم لزوماً مشکل تأمین مسکن را حل نمیکند و حتی ممکن است به تقویت انگیزههای سرمایهگذاری در بازار زمین و ساختمان منجر شود.
مهدیار توضیح داد که با افزایش تراکم، ارزش اقتصادی زمین نیز بالا میرود و همین موضوع سرمایههای بیشتری را به بازار مسکن جذب میکند. در نتیجه، مسکن بهتدریج از کالایی برای سکونت به دارایی سرمایهای تبدیل میشود.
او با اشاره به وضعیت محلههای تهران گفت ساختمانهای چهار و پنجطبقه در کوچههای کمعرض، دیگر مختص چند محله یا منطقه خاص نیستند. از شمال تا جنوب پایتخت و حتی در محلههایی مانند نظامآباد میتوان این الگوی ساختوساز را مشاهده کرد.
به اعتقاد مهدیار افزایش تراکم بدون بررسی ظرفیت کالبدی و خدماتی محلهها میتواند مسائل موجود تهران را پیچیدهتر کند.
او تأکید کرد پیش از هر تصمیمی برای گسترش محدوده شهری یا صدور مجوزهای بیشتر ساختوساز، باید ظرفیت واقعی محلههای تهران بررسی شود.
