حدود 14 میلیون ایرانی در مرحله پیش دیابت هستند. نگرانی از ورود این گروه به جمعیت حدود هشت میلیونی دیابت نوع 2 ضرورت آگاهی درباره این بیماری را افزایش داده است. فدراسیون بینالمللی دیابت شعار امسال را «اقدام زودهنگام برای دیابت» تعیین کرده است.حمیده 39 ساله در مرحله پیش دیابت است. به دلیل سابقه ژنتیکی هرسال آزمایش داده تا مانند پدرش در مراحل پیشرفته متوجه دیابت نشود: «پدرم دستورات دکتر را جدی نمیگرفت، داروهایش را مصرف نمیکرد. آخرش هم زخم پا گرفت و دو تا از انگشتانش را از دست داد.»
او با رژیم غذایی تحت نظر متخصص و هفتهای سه روز ورزش توانسته از ورود به دیابت نوع 2 جلوگیری کند: «نمیخواهم در این سن دیابتی شوم چون عوارض آن را در پدرم دیدهام. خواهر و برادرهایم خیلی به پیش دیابت اهمیت ندادند و الان نوع 2 دارند اما وقتی دیدند من پیگیر هستم، آنها هم مشغول کنترل قند هستند که خیلی نتایج خوبی داشته است.»
براساس آخرین آمارها، بیش از ۵۸۸ میلیون نفر در گروه سنی ۲۰ تا ۷۹ سال در جهان به دیابت مبتلا هستند و پیشبینی میشود این تعداد تا سال ۲۰۵۰ به بیش از ۸۵۲ میلیون نفر برسد. همچنین حدود ۲۵۲ میلیون بزرگسال مبتلا به دیابت از بیماری خود آگاهی ندارند.
علیرضا مهدوی، نایب رئیس دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت به آتیه آنلاین میگوید: «آمارهای ما مربوط به سال ۱۴۰۰ است که براساس آن ۱۴ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال یعنی حدود هفت تا هشت میلیون نفر در ایران دیابت دارند. اگر آمار پیشدیابتیها را اضافه کنیم این عدد به 20 میلیون نفر میرسد.»
اما آمارهای جدید لازم است تا کنترل و پیگیری نتیجه بهتری داشته باشد: «برنامه جدید ارزیابی را از سال گذشته آغاز کردیم که اجرای پایلوت آن همزمان با شروع جنگ شد و امکان ادامه کار نبود. الان کار را شروع کردهایم؛ تا آخر آذرماه مرحله میدانی آن تمام میشود و تا آخر سال ارزیابیها انجام میشود. اواخر بهار و اوایل تابستان نتیجه نهایی منتشر خواهد شد و میتوانیم از آن استفاده کنیم.»
به گفته او تشخیص دیرهنگام، یکی از مهمترین دلایل افزایش هزینههای درمان و بالا بودن آمار عوارض دیابت در کشور است. سن ابتلا به دیابت در ایران ۱۰ تا ۱۵ سال پایینتر از کشورهای توسعهیافته است.
بنابر اعلام معاون دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، بیش از دو دهه است که برنامه کشوری پیشگیری و کنترل دیابت اجرا میشود. طی این سالها ضعفهای برنامه شناسایی و برنامه بهروز شده است.
به گفته مهدوی، در سالهای اخیر علاوه بر غربالگری، ارزیابی خطر بروز بیماریهای قلبی و عروقی در ۱۰ سال آینده نیز به این برنامه اضافه شده است. برای افراد در معرض خطر یا مبتلایان، پرونده سلامت تشکیل میشود و خدمات مراقبتی در شبکه بهداشت و همچنین در قالب برنامه پزشک خانواده ارائه میشود.
این متخصص غدد و متابولیسم توضیح میدهد: «موفقیت این برنامهها به یک شرط وابسته است؛ اینکه مردم برای انجام آزمایشهای دورهای و تشخیص زودهنگام مراجعه کنند. آزمایش قند خون، یکی از سادهترین و کمهزینهترین آزمایشهای تشخیصی است و میتواند بیماری را پیش از بروز عوارض شناسایی کند.»
بنابر اعلام او مطالعات متعددی روی ارزیابی اثر اقدامات ایران در زمینه دیابت انجام شده است که مجموع آنها نشان میدهد انجام این کار از طریق خانههای بهداشت و سلامت، مراکز خصوصی و دولتی موفق بوده است.
معاون دفتر بیماریهای غیرواگیر ادامه میدهد: «مسئله این است که همه انتظار دارند دیابت کم شود. کاری که انجام شده شیب و سرعت افزایش دیابت را کاهش داده است. در دنیا از سال 2000 تا الان جمعیت دیابتیها از حدود 170 میلیون نفر به بیش از 800 میلیون نفر رسیده است. بیشتر این جمعیت در کشورهای در حال توسعه هستند. روند دیابت در کشورهای کمتر توسعه یافته به دلیل تغییر سبک زندگی و مسائل اقتصادی رشد بیشتری دارد. در واقع هیچ جایی در جهان نیست که دیابت روند کاهشی داشته باشد. اما رشد در بعضی کشورهای توسعه یافته که از قدیم برای کنترل دیابت مداخله کردهاند و هزینه زیادی میکنند، شیب کمتری دارد.»
مهدوی میگوید: «مهمترین چیزی که به دنبال آن هستیم این است که از وقوع دیابت تازه پیشگیری کنیم و کسانی که مبتلا هستند را تحت مراقبت بگیریم. جمعیت ما رو به سالمندی است، جمعیت شهری همچنان بیشتر و تحرک کمتر میشود. علاوه بر عوامل خطر سنتی، عوامل تازهای هم بر دیابت تاثیر گذار است. همین آلودگی هوا که به شدت با آن درگیریم موجب بروز دیابت بیشتر میشود. نکته این است که اینها اثر سریع ندارند و به طور مثال در یک دهه اثر خود را نشان میدهند.»
بیماران دیابتی در سالهای اخیر بارها با کمبود دوره ای انسولین و برخی اقلام دارویی روبه رو شدهاند. انسولین در ماههای گذشته جهش قیمتی شدیدی را تجربه کرده و بیش از ۱۰ برابر شده است. علیرضا استقامتی، رئیس دانشکده پزشکی دانشگاه علومپزشکی تهران و رئیس هیئتمدیره انجمن دیابت گابریک در نشست روز گذشته انجمن گفت: «میزان هزینههای ماهانه بیماری دیابت طی سال گذشته حدود ۱.۲ میلیون تومان بود اما طی سال جاری به ۶.۹ میلیون تومان رسیده است. قیمت نوارهای تست قند خون ۲۵۰هزار تومان بود اما در سال جاری حدود یک میلیون تومان است. همچنین هزینه سرسوزن قلم انسولین از ۳۵۰هزار تومان به دو میلیون و ۲۰۰هزار تومان رسیده است. هزینه این بیماری در جهان سالانه حدود یک تریلیون دلار برآورد میشود.»
مهدوی درباره هزینه دیابت یادآور میشود: «در بسیاری از موارد دیابت در خانواده برای یک نفر نیست و چند نفر درگیرند. هزینه درمان اینها بخش عمده سبد خانوار را دربر میگیرد. این خانوار بابت درمان باید خیلی چیزها را حذف کند. نباید فقط به تهران نگاه کنیم شهرهای دیگر با شرایط زندگی سختتر و منابع درآمدی کمتر را هم نگاه کنیم.»
براساس برآوردها حدود ۱۵درصد منابع نظام سلامت صرف درمان دیابت و عوارض آن میشود؛ رقمی که با افزایش تعداد مبتلایان، هر سال سنگینتر خواهد شد.
مهدوی میگوید: «دسترسی بیماران به دارو یکی از مهمترین چیزهایی است که ما به دنبال آن هستیم. باید تاکید کنیم که در زمینه دیابت هیچ دارویی نایاب نیست اما گرانی سبب میشود روی درمان بیماران تاثیر بگذارد و عدهای درمان خود را کامل نکنند.»
مهدوی تاکید میکند: «مردم باید حساسیت خود را نسبت به داروی ایرانی و خارجی کم کنند چون مهمترین چیز در زمینه دارو دسترسی به آن است. ایرانی و خارجی بودن زیاد مهم نیست. هر دو تاثیرات مثبت خود را دارند.»
دیابت از آن دسته بیماریهایی است که تا آخر عمر با فرد میماند بنابراین پوشش مناسب بیمه برای داروهای این بیماری یکی از ضروریترین چیزهاست که تاکنون محقق نشده است.
استقامتی میگوید: «بنابر اظهارات مدیرعامل سازمان بیمه سلامت، این سازمان منابعی بسیار پایینتر از میزان منابع مورد نیاز دریافت کرده و تامین اجتماعی نیز با مشکلات منابع مواجه است.» او از سازمان برنامه و بودجه درخواست کرد در بودجه امسال به منابع مورد نیاز بیمهها و وزارت بهداشت توجه کند.
مهدوی مداخله شبه علم را برای دیابت مضر میداند: « شبه علم روند درمان را مختل کرده است. در گذشته به دلیل بی اطلاعی مردم یکسری باورها داشتهاند اما امروز با وجود اطلاعات زیاد، عدهای در مقابل درمان مقاومت و آن را رها می کنند و به سراغ درمانهای سنتی میروند که اثری هم ندارد.»
با طب سنتی و ایرانی در شکل درست آن مشکلی نداریم: «آنها میگویند درمان خود را ادامه بدهید در کنارش دستورالعملهای سنتی را هم رعایت کنید. بیشتر دستورات روشهای سنتی، تغذیه ای و رفتاری است. داروهایی هم دارند که در کنار درمان استاندارد تجویز میکنند. گروهی در این میان هستند که به بیمار میگویند درمان را رها کن با روش سنتی خوب میشوی که این اتفاق نمیافتد و عوارض زیادی برای بیمار دارد.»
دیابت نوع یک و دو برای مردم شناخته شده است. اما یک نوع دیگر آن یعنی دیابت نوع 5 در میان فقر و گرسنگی اقشار کم درآمد پنهان شده است؛ این نوع دیابت حاصل سوءتغذیه، کم غذایی و مصرف ناکافی پروتئین در کودکی است.
معاون دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت درباره این نوع از دیابت میگوید: «دیابت نوع 5 منشا سوءتغذیه دارد. سوءتغذیه باعث خیلی چیزها میشود که یکی از آنها هم دیابت است. سوءتغذیه در کشور ما به آن معنی که دیابت نوع 5 را ایجاد کند وجود ندارد و بیشتر مربوط به آفریقاست اما باید برای افرادی که در دهکهای پایین و دچار سوءتغذیه هستند برنامه حمایتی در نظر گرفته شود.»
او ادامه میدهد: «دیابت نوع یک روش پیشگیری موثری ندارد و نمیتوان در آن مداخله کرد. دیابت نوع 2 برای ما از همه مهمتر است چون آسیبهای بیشتری به بار میآورد. این دیابت وابسته به چاقی و کمتحرکی است. همچنین سوءتغذیه از دریافت زیاد کالری و غذای فراوری شده هم به وجود میآید. بنابراین باید هر دو شکل آن مورد توجه قرار گیرد.»
مهدوی توصیه مفید را کاهش سه تا هفت درصد وزن بدن میداند: «وقتی وزن کم میشود، اگر فرد دیابت داشته باشد کنترل میشود و در خیلی مواقع در مراحل اولیه دیابت، به حالت عادی برمیگردد. همچنین پیشدیابتیها وارد دیابت نمیشوند.»
او تاکید میکند: «دو عامل به هم پیوسته یعنی تغذیه و تحرک مهمترین پیشنهادات ما به مردم است تا از افزایش دیابت جلوگیری کنیم. تحرک باعث میشود سیستم قلب و عروقی بهتر کار کند.»
مهدوی میگوید توصیههای غیرممکن نمیکنیم: «باشگاه گران است و همه نمیتوانند بروند اما میتوانند روزی نیم ساعت پیادهروی کنند این دیگر برای همه رایگان است. ایدهآل این است که شرایط آنقدر خوب باشد که امکانات زندگی در اختیار همه باشد اما نیست و نمیتوانیم منتظر بمانیم تا شرایط مهیا شود چون در آن صورت با آمار دیابت وحشتناکی روبه رو خواهیم شد. پس ما میگوییم فعلا با همین منابع و امکاناتی که هر کدام در اختیار داریم اولویت بندی سلامت کنیم و زمان طلایی را از دست ندهیم.»
