ترکشهای 40 روز جنگ خیلی زود به بازار دارو اصابت کرد و داروها در ابعاد گسترده کمیاب شدند. مراجعههای مکرر مردم به داروخانهها و موجود نبودن داروها، آنها را سرگردان کرده است. گرانی دارو هم مزید بر علت شد؛ بعضی داروها به خاطر حذف ارز ترجیحی گران شدند و بعضی دیگر هم به دلیل کمبودها، سر از بازار سیاه درآوردند و چند برابر قیمت فروخته شدند. آسیب به 44 کارخانه تولید دارو در جنگ، تولید داخل را هم با مشکل روبهرو کرد تا عرصه بر حوزه تامین داروی کشور تنگتر شود.
فشار زیادی که بر اثر کمبود و گرانی دارو بر دوش مردم افتاد، با وجود گذشت چهارماه از آغاز جنگ هنوز هم سنگینی میکند. خبر توافق بین ایران و آمریکا احتمال بهبود در وضعیت تحریمها و واردات دارو را بیشتر کرده بود. مردم انتظار داشتند تامین دارو راحتتر شود و بتوانند راحت دارو پیدا کنند و هزینههای درمانی خود را بپردازند، اما حملات یک هفته اخیر آمریکا به مناطق جنوبی کشور، امیدهای جان گرفته را کمرنگ کرده است.
اثرات این ناامیدی را میتوان در ارسال نشدن داروهای اهدایی فدراسیون جهانی هموفیلی به بیماران ایرانی مشاهده کرد. امین افشار، رئیس هیئتمدیره کانون هموفیلی ایران با اشاره به جلوگیری از ارسال این داروها گفت: «بر اساس اطلاعات رسمی، به دلیل قرار داشتن مقر فدراسیون جهانی هموفیلی در کانادا، ارسال این کمک بشردوستانه مستلزم اخذ مجوزهای لازم از مراجع ذیصلاح، از جمله ایالات متحده آمریکا بود؛ مجوزی که صادر نشد و در نتیجه، ارسال داروهای اهدایی متوقف شد.»
محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، با اشاره به روند اخیر بازار دارو به آتیه آنلاین میگوید: «براساس پایشهای انجام شده، میزان کمبودهای دارویی نسبت به ماههای گذشته بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یافته است.»
به گفته او اگرچه این بهبود نسبی حاصل مدیریت هوشمندانه منابع بوده، اما همچنان گروههای دارویی وابسته به مواد اولیه وارداتی با چالش روبهرو هستند. توقف ارسال محمولهها از برخی کشورهای تولیدکننده و محدودیتهای حملونقل دریایی، گلوگاه اصلی ایجاد کننده این کمبودهاست.
سخنگوی سازمان غذا و دارو، تسهیل در محدودیتهای حملونقل و رفع موانع بانکی برای تخصیص ارز را رکن اصلی بهبود وضعیت دارو میداند و درباره اثرات توافقهای سیاسی توضیح میدهد: «با عادی شدن روابط، فرآیند خرید و حمل دارو سرعت میگیرد، اما باید واقعبین بود چون حتی با آغاز بارگیری، رسیدن کالاها به انبارهای داخلی و توزیع آنها حدود یک ماه زمان نیاز دارد. بنابراین مردم اثرات مثبت هرگونه توافق را به صورت تدریجی و نه ناگهانی احساس خواهند کرد.»
در مدت اخیر وعدههای زیادی برای تامین دارو داده شد، اما بسیاری از آنها در حد حرف باقی ماند. در این باره، هاشمی از اقدامات سازمان غذا و دارو میگوید که کمیتههای تخصصی در حوزههای پایش، تأمین و نظارت مالی، تشکیل شده و سناریوهای مختلفی برای شرایط عادی، محدود و بحرانی تدوین شده است: «نتیجه این برنامهریزیها افزایش تابآوری سیستم در برابر شوکهای خارجی و عبور از مرحله حاد کمبود و ورود به فاز مدیریت پایدارتر بوده است.» از نظر او شیب نزولی کمبودها نشاندهنده کارآمدی این راهکارهاست هرچند همچنان دارو به میزان کافی در دست مردم نیست.
این وضعیت در مورد بعضی بیماریها شدیدتر است. بیماران هموفیلی در این میان روزهای سختتری را تجربه میکنند. آنها از چند ماه قبل جنگ هم کمبود دارو داشتند. فریاد کمبود داروهای هموفیلی تا فدراسیون بینالمللی هموفیلی رسیده است. هاشمی این گروه را در حال حاضر، در کانون توجه سیاستگذاریها میداند که تمهیدات خاصی شامل تقویت پوشش بیمهای و تضمین تأمین پایدار داروهای حیاتی برای آنان اندیشیده شده است در حالی که قبل از این در اولویت نبودند.
به گفته او هدف، برداشتن فشار اقتصادی از دوش این بیماران و تداوم درمان بدون وقفه است. رصد مستمر ذخایر استراتژیک توسط کمیتههای تخصصی، ضامن جلوگیری از هرگونه خلل در درمان این عزیزان است.
اما هنوز یکی دو روزی از این اظهار نظر هاشمی نگذشته بود که فوت یک کودک سه ساله مبتلا به هموفیلی در سیستان و بلوچستان شوک بزرگی ایجاد کرد. کمبود فاکتور 13 که یکی از داروهای این بیماران است، منتظر برآورده شدن وعدهها نماند و جان کودک را گرفت.
نازنین فرزادیفر، مدیرعامل سابق کانون هموفیلی ایران و فعال در پویش رد خون، این ضایعه را دردناک و جبرانناپذیر میداند و به آتیه آنلاین میگوید: «متأسفانه کمبود فاکتور 13 از ماهها پیش اعلام شده بود. با وجود اینکه سازمان غذا و دارو مجوز واردات آن را به شرکتهای دارویی داده بود، هنوز این دارو تأمین نشده و همین کمبود باعث شد این کودک را از دست بدهیم.»
چند بیمار هموفیلی دیگر از ترس و اضطراب خود بعد از شنیدن این خبر میگویند: «شاید زمان مرگ ما هم نزدیک است. اگر دارو تامین نشود، چه باید بکنیم.»
به گفته فرزادیفر سال گذشته وضعیت نسبتاً بهتر بود: «امسال متأسفانه به دلیل جنگ، بسته شدن مرزها و کاهش واردات، شرایط بسیار سختتر شده است. مگر اینکه سازمان غذا و دارو هرچه سریعتر وارد عمل شود.»
آسیب به 44 مرکز داروسازی در جنگ، تولید دارو را در کشور کند و در بعضی موارد متوقف کرد. براساس اعلام سخنگوی سازمان غذا و دارو ترمیم آسیبهای وارد شده به خطوط تولید و حمایت از تولیدکنندگان داخلی، راهکاری بلندمدت برای کاهش وابستگی و ایجاد ثبات در بازار است که نتایج آن به تدریج در سبد دارویی کشور نمایان میشود.
آرش به یک بیماری نادر خودایمنی به نام «میاستینی گراو» مبتلاست و بعد از جنگ برای تهیه داروهایش مشکلات زیادی داشته اما این روزها اوضاع برایش بهتر شده چون یکی از شرکتهای داروسازی، داروی موردنیاز این بیماران را تولید کرده و به شکل محدودی در بازار توزیع میکند.
پیگیریها برای بازگرداندن کارخانهها به چرخه تولید به گفته هاشمی ادامه دارد: «صنعت داروسازی کشور با وجود چالشهای گوناگون توان تولیدی خود را دارد و تمرکز بر افزایش سهم تولید داخل و تأمین مواد اولیه کارخانهها با سرعت پیگیری میشود.»
سازمان غذا و دارو از تامین و موجودی فاکتور 8 برای هموفیلیها در تیرماه خبر داده است، اما هنوز ناپایداری در وضعیت داروی این بیماران در مرز هشدار است. حوزه داروهای اعصاب و روان هم این روزها با کمبود شدید دارو دست و پنجه نرم میکند. آنها به سختی میتوانند داروی مورد نیاز خود را تهیه کنند. این در حالی است که یکی از توصیههای اکید پزشکان به بیماران اعصاب و روان این است که به هیچ وجه، داروهای خود را قطع یا جایگزین نکنند. انجمن علمی روانپزشکان ایران طی نامهای به معاون درمان وزارت بهداشت، از کمبود یا نایابی ۱۲ قلم داروی روانپزشکی خبر داده است. براساس این گزارش، داروهایی مانند آمپول ۴ میلیگرمی لورازپام، دوکسپین، نالتروکسون، کلومیپرامین و تیوریدازین در بازار به سختی یافت میشوند.
به گفته هاشمی، اگرچه موانعی در زنجیره تامین داروهای اعصاب و روان وجود دارد، اما با فعالسازی ذخایر راهبردی و پیگیری منابع جدید، تلاش میشود تا دسترسی بیماران به درمان قطع نشود.
رئیس شورای عالی داروخانههای ایران، با نگرانی از وضعیت داروهای اعصاب بهتازگی به روزنامه هفت صبح گفته که این حوزه به دلیل ماهیت خاصش، آسیبپذیرترین بخش بازار دارو است: «در داروهای اعصاب، ما با یک وضعیت «حیات یا مرگ» روبهرو هستیم. تفاوت اصلی داروهای اعصاب با سایر داروها در این است که بیمار نمیتواند به راحتی برند دارویش را عوض کند.» به گفته اخوتپور تغییر ناگهانی در دوز یا نوع دارو، باعث ایجاد شوک درمانی در بیمار میشود. این شوک یعنی تمام دستاوردهای ماهها درمان به باد برود و بیمار دوباره به نقطه صفر بازگردد یا حتی حالش بدتر شود.
کمبود و گرانی دارو، جنگ، ناامنی و وعدههای بر زمین مانده، آسیبهای لحظهای و بلندمدت زیادی دارد. استرس بیمار از اینکه دارو نداشته باشد، وحشت و ناامیدی را بین خانوادهها افزایش میدهد. فرزادیفر میگوید: «برای داروهای حیاتی، نیاز به ذخیره استراتژیک داریم. ایران کشور حادثهخیزی است و بیش از یک سال است که درگیر جنگ هستیم. طبیعتاً واردات دارو به کشور ما با کندی بیشتری نسبت به سایر کشورها انجام میشود، بهویژه که تحریمهای دائمی داریم و جنگ این مشکلات را تشدید کرده است.»
به گفته او باید از سال قبل برای سال آینده برنامهریزی کنیم، نیازها را به شرکتها اعلام و آنها را برای واردات دارو مجاب کنیم. اینطور نیست که هر زمان اراده کنیم، بتوانیم داروی فوری بخریم و سریع وارد کشور شود. خریدهای فوریتی نهتنها گرانتر تمام میشود، بلکه ریسکهایی مانند شرایط فعلی را نیز به همراه دارد که دست ما در واردات دارو بسته است. بهترین راهکار، پیشبینی نیاز بیماران از ۶ ماه قبل و افزایش ذخیره استراتژیک است تا جان بیماران برای سال آینده به خطر نیفتد.
