هزینه تبلیغات در پلتفرمهای داخلی درحالی بالا رفته که بسیاری از کسبوکارهای کوچک از کیفیت پایین زیرساخت این پلتفرمها ناراضیاند. آنها میگویند دیگر شانسی برای دیده شدن ندارند و از تبعیض در دسترسی به اینترنت انتقاد میکنند.
سومین ماه قطعی اینترنت سراسری در حال سپریشدن است و حتی باوجود گذشت روزها از آتشبس هنوز تصمیمی برای بازگشایی اینترنت وجود ندارد. تنها از پایان فروردینماه سال جدید، موتور جستوجوی گوگل رفع محدودیت شد که آنهم آبی بر آتش نارضایتی شهروندان ایرانی نبود. پیشنهاد اینترنت پرو با قیمتهای گزاف و محدودیتهای آن به افزایش این نارضایتی دامن زده و حالا طبقاتیشدن اینترنت، تبعیضی جدید به وجود آورده. از سال گذشته تاکنون کسبوکارهای خرد آنلاین یکی از گروههایی بودند که بارها به دلیل قطعی اینترنت به یک کمای اقتصادی رفتهاند و حالا با ادامهدار شدن آن، بعضی از آنها ناچارند فعالیتشان را در پلتفرمهای داخلی ادامه دهند؛ پلتفرمهایی که از نظر زیرساختی پاسخگوی کاربران نیستند و کسبوکارها برای فعالیت در آنها باید دوباره شبکهسازی کنند. هزینههای زیاد برای تبلیغات نیز از جمله مشکلات مضاعفی است که این گروه در پلتفرمهای خارجی کمتر تجربه کرده بودند.
تا پیش از قطعی اینترنت و باوجود فیلترینگ شبکههای اجتماعی، اینستاگرام همچنان جزو پلتفرمهای محبوب صاحبان کسبوکارهای آنلاین بود. دسترسی ساده، همهگیری و امکان و نحوه تبلیغات باعث شد کسبوکارها خود را به واسطه آن گسترش دهند. اما خاموشی چندباره اینترنت سراسری بار دیگر ورق را برگرداند تا باز هم شرایط فعالیت این گروه متزلزل شود.
براساس گزارش عملکرد ۱۴۰۴ سازمان فناوری اطلاعات که فروردینماه امسال منتشر شد، تعداد کاربران فعال ماهانه روبیکا (۵۵.۵ میلیون)، ایتا (۴۰.۴ میلیون) و بله (۲۸.۷ میلیون) بوده. در این میان روبیکا رشدی ۲۲.۵ درصدی، ایتا افزایش ۳۰.۴ درصدی و بله رشد ۱۵۹.۱ درصدی تعداد کاربران فعال ماهانه را به ثبت رساندهاند. گفتوگو با کسبوکارهای خرد آنلاینی که در سکوهای خارجی مشغول به کار بودند هم نشان میدهد که بعضی از آنها برای ادامه فعالیت ناچار به این کوچ ناخواسته شدهاند. اما این آمارها به معنای زیست دیجیتال در بستر این پلتفرمها نیست.
«عاطفه»، در اینستاگرام صفحهای برای فروش مکرومهبافیهایش و آموزش این کار داشته: «در شبکههای داخلی کانال راهاندازی کردهایم اما مشتریهای سابقمان ما را پیدا نمیکنند. تبلیغاتمان در اینستاگرام رایگان بود و با انتشار یک ریلز، بسیاری از افراد جدید صفحهمان را میدیدند اما در پیامرسانهای داخلی چنین امکانی وجود ندارد.»
کُندی شبکههای داخلی و محدودیتهای آنها از چالشهایی است که او تجربه میکند: «حتی یک ویدیوی یک دقیقهای هم در بله آپلود نمیشود. بهتازگی شروع کردهام ویدیوهای آموزشی را در آپارت بگذارم.»
از سوی اتحادیه خرازان برای او پیام آمده که میتواند برای اینترنت پرو ثبتنام کند اما میگوید: «اصلا فکر کنید که ثبتنام هم بکنم، آنوقت مشتریای که اینترنت ندارد چطور کارهای من را دنبال کند؟ مشتری ما خودمان که نیستیم، مردم هستند. کار برایمان درست نکردند، کارمان را هم گرفتند. من خرج دو بچهام را میدادم. چقدر اینطور دوام میآورم؟ رو به فروپاشی روانی هستیم.»
«رضوان» هم یکی دیگر از فروشندگان آنلاین است که ۱۰ سال محصولات مراقبت پوستی، مو و لوازم آرایش را در این پلتفرمهای داخلی ارائه میداد. اما حالا به کلی عطای کارکردن را به لقایش بخشیده. او ترجیح میدهد در شبکههای داخلی فعالیتی نداشته باشد: «مشتریهای من علاقهای به استفاده از پلتفرمهای داخلی ندارند. سرعت آنها هم پایین است. از دوستانم میشنوم که اگر در تلگرامشان پنجهزار دنبال کننده داشتهاند، برای مثال الان در پلتفرمهای ایرانی ۱۰۰ نفر کانال و محصولاتشان را دنبال میکنند و فروششان بسیار پایین آمده است.»
«محدثه شاملی»، مشاور کسبوکارهای آنلاین است و به همراه همسرش صفحهای هم برای خودرو در اینستاگرام داشتهاند. او بر تفاوتهای اینستاگرام، رسانه اصلی کسبوکارها با پیامرسانهای داخلی تاکید میکند و میگوید فضای اینستاگرام، مشتری و صاحب کسبوکار را به یکدیگر میرساند اما پلتفرمهای داخلی چنین قابلیتی را ندارند: «روبیکا سعی کرده شبیه اینستاگرام باشد اما نمیتواند. زمانی که اینستاگرام را باز میکردید، باتوجه به دنبالکردن هشتگها یا اکسپلورگردی، پستهایی برای شما نشان داده میشد که جزو علاقهمندیهایتان بود ولی تجربه کاربری در روبیکا اینگونه نیست و کاربران علاقهای به بازدید از آن ندارند.»
برای بسیاری از کسبوکارها کیفیت بالای ویدیوی محصولات مهم است. چالش او این روزها آپلود کردن ویدیو در پیامرسانهای داخلی است: «اکثر کسبوکارهای آنلاین که درآمد خوبی هم دارند، گوشی آیفون دارند چرا که کیفیت عکسبرداری و فیلمبرداری آن بالاست. اما وقتی میخواهید در بله و روبیکا با آیفون کار کنید باید اولا با نسخه وب بله و ویدیو وارد شوید. مشکلی که برای من پیش آمد این بود که همه ویدیوها را با آیفون گرفتیم ولی با نسخه وب قابل آپلود نبود. انگار با اندروید فقط میتوانستیم کار کنیم و چالش دیگرمان در مرحله بعد این بود که چطور ویدیوها را از آیفون به اندروید منتقل کنیم. در نهایت ناچار شدم حجم ویدیوها را آنقدر کم کنم که با کیفیت پایین بفرستم برای روبیکا در یک گوشی اندروید و در پیامرسانهای داخلی منتشر کنم.»
میگوید وضعیت این روزها را شبیه این است که در یک پاساژ مغازهای اجاره و بسیار هزینه کردهاید اما به دلایلی که اصلا مشخص نیست، درِ این پاساژ را میبندند و میگویند بروید جای دیگری مغازه بزنید: «من چهار پنج سال تلاش و اعتمادسازی برای کارم کردهام. ۲۰۰هزار فالوور در اینستاگرام داشتم. اما الان در بله از صفر شروع به شبکهسازی کردم و هزار نفر فالوور دارم. افرادی هستند که برای این شبکهسازی هزینه کردهاند و نیرو گرفتهاند. اما با دلایلی که قابل توجیه نیست اینترنت را بستهاند.»
چالش دیگری که او به آن اشاره میکند تبلیغات است و میگوید در اینستاگرام بدون تبلیغ محتوا در اکسپلور دیده میشد و گاهی تا ۲۰ هزار فالور جذب میکرد. اما شبکه داخلیای مانند بله این قابلیت را ندارد: «کسبوکارها برای راهاندازی کارشان در بله و دیدهشدن باید تبلیغ کنند. بله اکسپلوری دارد و به آن «مجله» گفته میشود اما رابط کاربری آن بهگونهای نیست که کاربران در آن جست وجو کنند. نمیتوان یکشبه این عادت را در افراد به وجود آورد که به آن اکسپلور سر بزنند. حتی بسیاری از افراد نمیدانستند که بله هم مجله دارد. محتوای مجله آن هم مانند روبیکاست و براساس علاقهمندی افراد، محتواها را نشان نمیدهد.»
به گفته شاملی، صاحب یک کسبوکار اگر بخواهد در مدت کوتاهی فالور جذب کند ناچار به تبلیغکردن است. او ارقام هزینههای آن را اینطور شرح میدهد: «من نزدیک به ۸ میلیون تبلیغ کردهام. بله تبلیغات پینشدهای را به مخاطب نمایش میدهد. به ازای ۴۰۰ هزار بازدید، ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و به ازای ۷ هزار کلیک، ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان هزینه تبلیغ دریافت میکند. حداقل هزینه آنهم برای ۴۰۰هزار بازدید است و گزینهای ندارید که کمتر از آن را انتخاب کنید. برای کسبوکارهای زیبایی و آموزشی هم ۱۰ درصد اضافه میگیرد. این روزها هم سرشان شلوغ شده. 10 روز پیش درخواست تبلیغ کردم و بهتازگی تایید کردهاند. به من گفتند اگر بخواهید الان تبلیغ منتشر شود باید ۶۰ درصد بیشتر پرداخت کنید.» تبلیغات در کانالها هم هزینه دارد و مثلا یک کانال تا ۳ میلیون تومان برای تبلیغات دریافت میکند.
کسانی که کارشان را از صفر شروع کردهاند و حتی هزینه تبلیغات ندارند در پلتفرمهای داخلی شانس دیده شدن ندارند: «مثلا زنی هست که پنج میلیون پول تبلیغات هم نداشته و با محتوا و صفحهای کوچک کارش را راه انداخته. الان آن افراد اگر بخواهند از صفر شروع کنند اولا بلد نیستند، دوما مسیر یادگیری، انتقال کسبوکار به پلتفرمهای داخلی و پیدا کردن مشتری، چقدر زمان میبرد؟ بماند که در دیماه به مدت سه هفته «بله» کار نمیکرد و امکان آپلود در کانالها وجود نداشت.»
او میگوید اینستاگرام هم مردم و مصرفکنندگان را به دیدن ویدیوها عادت داده بود و هم تولیدکنندگان محتوا را ترغیب میکرد که با خریدن ابزارهای تولید محتوا مانند میکروفون و دوربین کارشان را ارتقا دهند: «انگار برگشتهایم به سال ۹۴ که تازه کسبوکارها در تلگرام فعالیتشان را شروع کرده بودند. تازه بعضی از کسبوکارها اصلا نمیتوانند در بله فعالیت کنند. مانند کسانی که صفحات زیبایی و آرایشگری دارند. اصلا چنین فضایی در این پیامرسانها وجود ندارد که فردی بخواهد کارهایی را که انجام میدهد آنجا بگذارد. بسیاری از مشاغل اصلا کارشان متنی نیست و فقط با ویدیو و عکس میتوانند فعالیت کنند.»
«مرضیه ادهم»، کنشگر دسترسی آزاد به اینترنت، میگوید شبکههای داخلی کیفیت ندارند و شاید اگر از نظر کیفیت در حد رقابت بودند، این جابهجایی آنقدر طول نمیکشید: «برای فروشگاههایی که وابسته به توضیحات تصویری بودند، قابلیت بارگذاری حجم ۳۰ مگابایات آپلود ویدیو برای توضیح یک محصول بیمعناست. ایتا که همین امکان را هم نمیدهد و در روبیکا هم بعضی محتواها حذف میشوند.»
به گفته ادهم، در حال حاضر با یکسری خردهمصائب مواجهایم که هرروز مردم را خشمگینتر میکند: «از طرف دیگر حالا علت قطعی، امنیت نیست و بحث تبعیض مطرح است. یکسری از اعتراضها بعد از ارائه اینترنت پرو در حال مطرحشدن است. پیش از آن، موضوع امنیت و جنگ قابلدرک بود اما از زمانی که اینترنت پرو آمده، هیچ توجیهی وجود ندارد. مثلا هر اتحادیهای برای خودش میتواند اینترنت بگیرد.»
او اضافه میکند: «ما از ذات اینترنت صحبت میکنیم. تعریف ذات اینترنت این است که در یک شبکه همه افراد باید حضور داشته باشند. وقتی حضور نداشته باشند وجود آن شبکه، امتیاز نیست. اگر زیست دیجیتال فردی وابسته به اینترنت باشد، این نوع بازکردن اینترنت هیچ کمکی به افراد نمیکند.»
به گفته او، چالشهای اینترنت پرو هم کم نیست: «حتی همین سیمکارت پرو که پر از مشکل و قطع و وصلی است برای بعضی استارتاپهای وابسته به تکنولوژی هم به کار نمیآید. آنها به اینترنت وایفای نیاز دارند. هیچکس از اینترنت پرو رضایت ندارد. از نظر قیمت هم عملا فیلترشکن به صرفهتر است. در واقع نه از نظر اقتصادی به صرفه است و نه به توسعه کمک میکند. حتی اگر برای کاهش خشم مردم چنین راهکاری را در نظر گرفتهاند، حالا مردم احساس تبعیض بیشتری احساس میکنند و تقسیمبندی بیمنطقی وجود دارد. اصلا در محساباتشان در نظر نگرفتهاند که اقتصاد دیجیتال چیست.»
ادهم در انتها درباره تقویت زیستبوم داخلی میگوید: «هیچکس مخالف تقویت زیستبوم ملی نیست اما باید در سایه رقابت و انتخاب آزاد باشد نه اینکه یک کوچ گلخانهای ایجاد شود و خود پلتفرمهای داخلی پاسخگوی نیاز کاربران نباشند.»
