
در خانه دیر باز شد. زارا امجدیان و همکارش برای توضیح طرح تجمیع چند پلاک به دیدن یکی از مالکان رفته بودند. وقتی وارد شدند، حیاطی زیبا دیدند؛ با درخت و قالیچهای در گوشه آن. قرار بود خانه با ساختمانهای مجاور تجمیع و نوسازی شود. کارشناسان از مزایای ساختوساز گفتند، اما زن صاحبخانه میخواست تا پایان عمرش همانجا زندگی کند. فرزندانش هم دلشان نمیخواست خانه را از دست بدهند. روی نقشه، آنجا یکی از چند پلاک کوچک بود که با تجمیع آنها ساختوساز صرفه اقتصادی بیشتری پیدا میکرد؛ اما برای خانواده، خانه فقط زمین و ساختمان نبود.
زارا امجدیان این خاطره را در نشست «تسهیلگری در عمل؛ بازخوانی سه تجربه شهری» تعریف کرد؛ نشستی که درعمارت «وارطان»، خانه آفرینشهای شهری ایران، با حضور شفق متولی - معمار و کنشگر شهری، نجمه نادری، مسئول فنی پرونده ثبت جهانی یزد، و زارا امجدیان- تسهیلگر و پژوهشگر توسعه اجتماعی- برگزار شد.
امجدیان که نزدیک به دو دهه در حوزه تسهیلگری و پژوهش فعالیت کرده، توضیح داد که این تجربه برایش چند سؤال جدی ایجاد کرد: چه کسی تشخیص داده است که مهمترین مشکل این خانه، نوسازی نشدن آن است؟ چرا تخریب و تجمیع تنها گزینه پیشنهادی بود؟ آیا نمیشد برای ایمنسازی و نگهداری خانه راه دیگری پیدا کرد؟ به گفته او در بسیاری از برنامههای نوسازی ابتدا یک نهاد شهری مساله را تشخیص میدهد، برای آن راهحل تعیین میکند و سپس تسهیلگر را برای جلب رضایت ساکنان به محله میفرستد. مردم میتوانند با ساختوساز مخالفت کنند، اما معمولا گزینه دیگری برای آینده خانهشان در اختیار ندارند. امجدیان معتقد بود در چنین برنامههایی ارزش اقتصادی زمین مبنای تصمیم قرار میگیرد و ارزش اجتماعی خانه، خاطرات و روابط ساکنان کمتر به حساب میآید.
او تجربه دیگری از سال ۱۳۹۸ در محدوده دروازه غار تهران را هم روایت کرد. او و گروهی از همکارانش تصمیم گرفتند پیش از تعریف پروژه درباره نیازهای مردم گفتوگو کنند. یکی از خواستههای ساکنان، دسترسی به خدماتی بود که در خانههایشان وجود نداشت. از دل این گفتوگوها پیشنهاد ایجاد فضایی مشترک برای آشپزی، شستوشوی لباس، حمام و برخی خدمات دیگر مطرح شد. سازمان نوسازی با طرح همراهی کرد، زمینی در اختیار گذاشت و ساختمان ساخته شد، اما اختلافها از زمان بهرهبرداری آغاز شد.
چه کسی باید ساختمان را اداره میکرد؟ چه کسانی میتوانستند از آن استفاده کنند؟ یک نگاه، تامین این خدمات را حق ساکنان میدانست و نگاه دیگر، نگران بود که فراهم کردن امکانات، سکونت در شرایط نامناسب را تثبیت کند.
به گفته امجدیان، یک گروه توانسته بود نظر بخشی از ساکنان را در تعریف مساله و طراحی پروژه وارد کند، اما هنگام تصمیمگیری درباره اداره ساختمان، دوباره با همان روابط اداری گذشته روبهرو شد. او هشدار داد که اگر اختیار در تصمیمگیری تغییری نکند، آنچه مشارکت نامیده میشود ممکن است در عمل به «مشارکتنمایی» برسد.
در ادامه این نشست، شفق متولی تجربه دیگری را از محله سیروس تهران روایت کرد؛ محلهای که حضور گروههای متعدد تسهیلگری و نیمهتمام ماندن برخی برنامهها، اعتماد بخشی از ساکنان را از بین برده بود. متولی گفت وقتی همراه همکارانش وارد محله شدند، مردم حتی حاضر نبودند چای آنها را بخورند. گروههای قبلی آمده بودند، امیدهایی ایجاد کرده و پس از مدتی رفته بودند. به گفته او، بازگرداندن اعتماد مردمی که پیشتر تجربه رهاشدن یک پروژه را داشتهاند، بسیار دشوار است.
وقتی حمایتهای سازمانی پایان یافت، گروه متولی و همکارانش تصمیم گرفت ارتباطش را با محله قطع نکند. یکی از اهالی دو اتاق در اختیارشان گذاشت تا فعالیت ادامه پیدا کند. خانه اصلانی بعدها به محلی برای رفتوآمد اهالی، فعالان شهری و مدیران تبدیل شد.
او از مرمت بخشهایی از گذر نایبالسلطنه، بازگشایی مغازههای تعطیل، پیگیری درخواست کسبه برای ساماندهی گذر و تلاش برای حفاظت از یک ساختمان آموزشی گفت. متولی تاکید کرد که باز شدن مغازهها بهتنهایی موفقیت نبود؛ بلکه مهم این بود که کسبوکارها توانسته بودند بیش از یک سال دوام بیاورند.
این معمار همچنین از اختلاف میان گروههای فعال، تغییر مدیران و پایان قراردادهای تسهیلگری هم گفت. به گفته او گاهی گروههای تازه از شناخت و ارتباطاتی استفاده میکنند که گروه قبلی طی چند سال به دست آورده، اما همان افراد را از تصمیمگیری کنار میگذارند. با وجود این، وقتی مسئولان پاسخ مردم را نمیدهند، و اهالی همچنان سراغ کسی میروند که سالها در محله حضور داشته است.
متولی از تصمیم تازه گروهش نیز خبر داد؛ آنها پس از حدود هشت سال فعالیت به این نتیجه رسیدهاند که باید نهادی مردمی در محله شکل بگیرد تا اهالی بتوانند بدون وابستگی دائمی به تسهیلگران، کارها را پیگیری کنند؛ چون انتخاب اعضای این جمع و کنار هم نشاندن گروههای مختلف هنوز در مرحله گفتوگوست و چنین فرایندی ممکن است سالها طول بکشد.
نجمه نادری، سومین سخنران نشست، از تجربه خود در بافت تاریخی یزد گفت؛ تجربهای که با پیگیری ثبت جهانی شهر آغاز شد و بعدها به فعالیت در محلههای تاریخی رسید. نادری توضیح داد که از سال ۱۳۹۳ در تهیه پرونده ثبت جهانی یزد مشارکت داشت، اما پس از ثبت شهر در سال ۱۳۹۶، مساله زندگی ساکنان بافت تاریخی برایش جدیتر شد. به اعتقاد او حفاظت از بناها بدون توجه به نیازهای مردمی که در آنها زندگی میکنند کافی نیست، در حالی که مسیرهای اصلی گردشگری بیشتر مورد رسیدگی قرار میگرفتند، بعضی کوچههای مسکونی از امکانات اولیه شهری محروم بودند.
نادری و همکارانش محدودهای حدود ۱۵ هکتار در نزدیکی مسجد جامع یزد را برای فعالیت انتخاب کردند. یکی از جوانان محله از زمینی پر از زباله گفت که میتوانست به محل بازی کودکان تبدیل شود؛ در نتیجه نادری بر اساس خواسته او طرحی کشید و آن را ابتدا به میراث فرهنگی و سپس به شهرداری برد. از نخستین گفتوگو تا آغاز اجرای زمین بازی نزدیک یک سال و نیم طول کشید و کار آنها به روشنایی و کفسازی کوچهها، رسیدگی به زمینهای رهاشده و مرمت یک مدرسه تاریخی هم رسید، اما نادری از اتفاق دیگری با رضایت بیشتری یاد کرد؛ وقتی حضور مستقیم تسهیلگران کمتر شد، اهالی خودشان زمینهای خالی اطراف را پیدا کردند، برایشان کاربری پیشنهاد دادند و پیگیری اجرای طرح را بر عهده گرفتند. او سیل سال ۱۴۰۱ را هم یادآوری کرد؛ به گفته نادری، آمادگی قبلی ساکنان و همکاری آنها در رسیدگی به محله باعث شد خسارتهای محدوده فعالیتشان محدود باشد و آسیبهای جزئی در مدت حدود دو ماه ترمیم شود.
پس از روایت سه تجربه، بحث به رابطه مالی تسهیلگران با نهادهای دولتی و شهرداری رسید. پرسش این بود که گروهی که دفتر، امکانات و هزینه فعالیتش را از شهرداری میگیرد، چطور میتواند با تصمیم همان شهرداری مخالفت کند؟
متولی استقلال اقتصادی را اصلی مهم برای حفظ استقلال کارشناسی دانست و گفت که وقتی ادامه فعالیت یک گروه کاملا به تصمیم مدیران وابسته باشد، احتمال مشارکتنمایی افزایش پیدا میکند.
در ادامه این بحث، زارا امجدیان هم مساله را به شیوه تعریف پروژه مرتبط دانست. به گفته او دستگاههای اجرایی معمولا میخواهند در زمان کوتاهی به نتیجه برسند، اما کار با مردم تابع زمانبندی اداری نیست. او پیشنهاد کرد گروههای محلی ابتدا مساله و راهحل را مشخص کنند و بعد برای اجرای آن به دنبال اعتبار عمومی بروند.
حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس و استاد دانشگاه تهران هم به ساختار حکمرانی اشاره کرد و یادآور شد پولی که دولت یا شهرداری هزینه میکند متعلق به مردم است و از محل مالیات و عوارض تامین میشود. جاجرمی معتقد بود اگر تصمیمگیری به سطح محله نزدیک شود و مردم نمایندگان منتخب و منابع مالی در اختیار داشته باشند، بسیاری از این اختلافات شکل دیگری پیدا میکند. او با اشاره به جمعیت چندمیلیونی تهران، تاکید کرد که نمیتوان انتظار داشت شورای شهری با ۲۱ عضو، بهتنهایی پاسخگوی نیازهای متفاوت همه محلهها باشد.
در بخش دیگری از این نشست، عبدالرضا گلپایگانی، معاون پیشین شهرسازی و معماری شهرداری تهران، با تقسیم مدیریت شهری و مردم به دو گروه کاملا مقابل یکدیگر مخالفت کرد. به اعتقاد او درون سازمانهای شهری نیز اختلافنظر وجود دارد و گاهی کارشناسان همان دستگاه، منتقد طرحهایی هستند که برای محلهها تهیه شده است. گلپایگانی از تجربه اسلامآباد دره فرحزاد یاد کرد؛ جایی که زمانی برنامه تملک گسترده بافت مطرح بود. او گفت بخشی از کارشناسان با این شیوه مخالفت کردند و خواستار شناخت نزدیکتر محله شدند.
به گفته گلپایگانی مشکل این بود که مدیران همیشه اسلامآباد را از بزرگراه چمران و از بالا نگاه کرده بودند؛ در حالی که حضور میان ساکنان میتوانست شناخت آنها را تغییر دهد. او به اختلافنظرهای درون سازمان نوسازی درباره تجمیع پلاکها و ساختوساز در نفرآباد هم اشاره کرد و گفت حتی در بدنه مدیریت شهری هم همه با تجمیع قطعات و یکشکل شدن محلهها موافق نبودهاند.
گلپایگانی برای توضیح رابطه مدیر و کارشناس از جملهای استفاده کرد که به گفته خودش پیشتر هم مطرح کرده بود: «حاکم نباید فکر کند حکیم است و حکیم هم نباید فکر کند حاکم است.»
امجدیان نیز در تکمیل این بحث، اشاره کرد که با تصور وجود دو قطب ثابت دولت و مردم موافق نیست. او توضیح داد که در هر محله نیروهای مختلفی حضور دارند و خود تسهیلگر نیز ممکن است به یکی از صاحبان قدرت تبدیل شود. به گفته او، تسهیلگری که تصور میکند چون حامی مردم است میتواند مساله را به جای آنان تعریف کند، خودش وارد همان رابطه قدرتی شده که قرار بوده آن را نقد کند.
