آخرین آمار تنبلی چشم کودکان در ایران؛ هزینه درمان 285 برابر غربالگری است
مدیر کل دفتر پیشگیری از معلولیت‌ها و تلفیق اجتماعی بهزیستی تاکید می‌کند بر ضرورت غربالگری چشم همه کودکان از سن سه تا شش سالگی تاکید کرد.
یک ساعت پیشکد خبر: 81319
تنبلی چشم یا «آمبلیوپی» زمانی رخ می‌دهد که چشم در دوره کودکی دید طبیعی نداشته باشد. این اختلال که معمولا در یک چشم دیده می‌شود، بر اثر عوامل مختلف نظیر عیوب انکساری مانند نزدیک‌بینی، دوبینی و آستیگماتیسم، انحراف چشم و برخی اختلالات مادرزادی به وجود می‌آید. واضح نبودن تصویر در چشم بیمار و بهتر بودن تصویر ایجاد شده در چشم سالم سبب می‌شود تا مغز بین دو چشم، چشم سالم را برای دیدن انتخاب کند و در واقع مسیر ارسال تصویر از چشم بیمار به مغز را مسدود و یا اصطلاحاً دید چشم بیمار را خاموش کند.
در صورتی که تنبلی چشم به‌موقع تشخیص داده نشود و درمان آن به تعویق بیفتد، می‌تواند، منجر به کاهش دائمی بینایی می‌شود. سازمان بهزیستی کشور «برنامه غربالگری بینایی کودکان» سه تا شش ساله را با هدف شناسایی زودهنگام این اختلال و ارجاع کودکان مشکوک به مراکز تخصصی اجرا می‌کند.
جواد مرزانی، مدیرکل دفتر پیشگیری از معلولیت‌ها و تلفیق اجتماعی سازمان بهزیستی به آتیه آنلاین می‌گوید: «هدف کلی برنامه کشوری پیشگیری از تنبلی چشم، ارتقای سطح سلامت بینایی کودکان سه تا شش ساله در کشور است. کاهش شیوع و بروز تنبلی چشم و سایر اختلالات بینایی در این گروه سنی، افزایش میزان دسترسی کودکان به خدمات غربالگری بینایی به ویژه در مناطق محروم و صعب العبور و افزایش میزان آگاهی جامعه از بیماری‌های چشمی و راه‌های پیشگیری از آن از اهداف اختصاصی اجرای این برنامه به شمار می‌رود.»
از آنجا که تشخیص دیرهنگام ممکن است، فرصت درمان مؤثر را محدود کند؛ غربالگری در سال‌های نخست زندگی اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان بهزیستی، شیوع تنبلی چشم در کودکان سه تا شش ساله ایران حدود یک درصد برآورد شده است. همچنین از آغاز اجرای برنامه تاکنون، بیش از ۶۵ میلیون مورد غربالگری انجام شده و بیش از ۴۲۱ هزار کودک مبتلا به تنبلی چشم شناسایی شده‌اند.
آمار سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که سه میلیون و ۳۱۸ هزار و ۴۲۳ کودک، معادل ۸۵ درصد جمعیت هدف برنامه، غربال شده‌اند. در این فرایند، ۱۱ هزار و ۴۲۸ مورد تنبلی چشم و نزدیک به ۵۳ هزار مورد اختلالات بینایی شناسایی شده است. این ارقام نشان می‌دهد غربالگری علاوه بر شناسایی آمبلیوپی، در کشف سایر مشکلات بینایی کودکان هم نقش دارد. مرزانی می‌گوید: «در حال حاضر به دلیل اینکه عیوب انکساری، اشکالات مادرزادی در چشم و انحراف به عنوان شایع‌‌ترین عوامل ایجادکننده تنبلی چشم شناخته می‌شوند، تشخیص به موقع می‌تواند از ایجاد تنبلی چشم پیشگیری کند. از آنجا که سن طلایی تشخیص و درمان تا 5 سالگی است، لازم است، چشم همه کودکان از سن ۳ تا ۶ سالگی سالی یکبار مورد غربالگری قرار گیرد.»
او با اشاره به اینکه تاخیر در تشخیص و درمان، باعث از دست رفتن زمان طلایی درمان خواهد شد، تاکید می کند: « کادر درمان باید چشم نوزادان را از بدو تولد بررسی کنند. همچنین خانواده‌ها درصورتی که به هر دلیلی متوجه مشکل در چشم یا بینایی نوزاد شدند، او را برای معاینه به مراکز درمانی ببرند.» مرزانی آگاهی‌رسانی به کادر درمان در بخش زایمان و اطلاع رسانی در سطح جامعه به ویژه به والدین در این زمینه را ضروری دانست.
مدیرکل دفتر پیشگیری از معلولیت‌ها و تلفیق اجتماعی سازمان بهزیستی درباره جزئیات برنامه کشوری پیشگیری از تنبلی چشم می‌گوید: «این برنامه در سطح طراحی شده است. در سطح نخست، نیروهای آموزش‌دیده با استفاده از چارت بینایی و دستگاه غربالگر عیوب انکساری، کودکان را بررسی می‌کنند. بعد از آن کودکانی که مشکوک تشخیص داده شوند، برای معاینه دقیق‌تر به اپتومتریست ارجاع می‌شوند و در صورت نیاز، چشم‌پزشک تشخیص نهایی و درمان را بر عهده می‌گیرد» به گفته او کودکان نیازمند درمان که توانایی مالی کافی ندارند، از حمایت‌های این سازمان برخوردار می‌شوند.
یکی از مراحل اجرای برنامه تنبلی چشم ارزیابی اثربخشی آن است. مرزانی اعلام می‌کند: «براساس یافته‌های یک مطالعه در سال 1397 غربالگری تنبلی چشم در هر سنی به دلیل ميزان بسیار پایين هزینه به ازای سال‌های زندگی با کیفیت، بسیار اثربخش بوده و توصیه می‌شود. بنابراین ضروری است که تخصیص بودجه و منابع مالی، جزو اولویت‌های نظام سلامت کشور قرار گیرد.»
او با اشاره به اینکه از میان سناریوهای مورد مطالعه، غربالگری در سن چهارسالگی به عنوان هزینه اثربخش‌ترین رویکرد غربالگری، انتخاب شده است، می‌گوید: «براساس جدیدترین آمار از مقادیر اعتبارات صرف شده در این برنامه طی سال 1404 هزینه سرانه صرف شده برای غربال بینایی کودکان در کشور برابر 28 هزار تومان بوده است. این در حالی است که هزینه درمان کودکان تشخیص داده شده تنبلی چشم حدود هشت میلیون تومان و هزینه سرانه کودکان دچار انواع اختلالات چشمی حدود دو میلیون تومان برآورد شده است.»
مدیرکل دفتر پیشگیری از معلولیت‌ها و تلفیق اجتماعی سازمان بهزیستی توضیح می‌دهد: «بر این اساس هزینه سرانه درمان کودکان دچار تنبلی چشم 285 برابر هزینه غربال بینایی و هزینه سرانه درمان کودکان دچار اختلالات بینایی حدود 70 برابر هزینه غربال بینایی برآورد شده است. این نتایج نشان دهنده مقرون به صرفه بودن انجام غربال بینایی نسبت به هزینه‌های تحمیل شده در درمان کودکان بیمار و دچار تنبلی چشم است.»
پرویز زرین بخش، چشم پزشک و رئیس مرکز تحقیقات اپتیک و لنز ایران با استقبال از طرح بهزیستی برای شناسایی کودکان مبتلا به اختلالات چشمی، به آتیه آنلاین می‌گوید: «این اقدام سازمان بهزیستی هرچند حرکتی سودمند است، اما برخی از اختلالات چشمی مانند استرابیسم (لوچی یا انحراف چشم) باید از سه ماهگی به بعد شناسایی شود؛ چون در چنین مواردی، چشمی که انحراف دارد، به دلیل دید کم، تصویر متفاوتی به مغز ارسال می‌کند.» به گفته او وجود چنین شرایطی در یک کودک خردسال باعث می‌شود، مغز به تدریج تصویر چشم منحرف‌شده را نادیده گرفته، تنها تصویر چشم مستقیم (چشم با دید بهتر) را بپذیرد. این امر به تدریج سبب از بین رفتن درک عمق و دید دو چشمی کودک خواهد شد. متاسفانه در کودکان این اتفاق (حذف تصویر چشم منحرف) به سرعت رخ می‌دهد و چنین وضعیتی منجر به تنبلی چشم می‌شود.
در حال حاضر ۱۶ هزار و ۶۷۶ پایگاه غربالگری در کشور فعال هستند. خدمات در مناطق روستایی، عشایری، محروم و صعب‌العبور و حاشیه شهرها از طریق تیم‌های سیار هم ارائه می‌شود. این شیوه می‌تواند دسترسی کودکانی را که با موانع جغرافیایی یا اقتصادی مواجه‌اند، افزایش دهد. اجرای برنامه غربالگری پایان مسیر نیست. شناسایی کودکان مشکوک، مراجعه خانواده‌ها برای معاینه تخصصی، آغاز درمان و پیگیری آن تا حصول نتیجه، حلقه‌های ضروری این فرایند هستند. آگاهی والدین از اهمیت معاینه دوره‌ای چشم کودکان و دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی در کنار پوشش گسترده غربالگری، می‌تواند به پیشگیری از پیامدهای ماندگار اختلالات بینایی کمک کند.
