گرانی سرسامآور نوار بهداشتی؛ فقر به دوران پریود هم رسید
نامرئی بودن نیازهای اساسی زنان مثل دسترسی نداشتن به یک قلم مصرفی بهداشتی، میتواند سلامت، اشتغال و مشارکت اجتماعی آنها را تحت تاثیر قرار دهد.
۱۴ ساعت پیشکد خبر: 80363
قیمت یک بسته نوار بهداشتی در شهریور امسال نسبت به شهریور سال 1404 به طور متوسط 145 درصد بیشتر شده است. بررسیهای آتیه آنلاین نشان میدهد که یک بسته نوار بهداشتی به طور متوسط ماهانه هشت درصد تورم داشته است. این عدد زمانی معنادار میشود که بدانیم تورم ماهانه خوراکی در شهریور 1405، حدود 1.8 درصد بوده است.
در شهریور سال 1404 براساس آنچه در سایتهای خرید اینترنتی آمده قیمت یک بسته نوار بهداشتی سایز بزرگ به طور متوسط بین 50 تا 52 هزار تومان بود. امسال اما به طور متوسط قیمت نوار بهداشتی با همان برند و همان سایز حدود 138 هزار تومان قیمت دارد. بررسیهای ما نشان میدهد که تورم نقطه به نقطه نوار بهداشتی در ماه شهریور به طور متوسط 145 درصد است و تورم ماهانه این کالای بهداشتی به طور میانگین 8 درصد است. این درحالیست که تورم ماهانه شهریور امسال براساس آنچه رییس کل بانک مرکزی اعلام کرد 3.8 درصد بود. این عدد یعنی تورم نوار بهداشتی نسبت به تورم کل پیشی گرفته و نسبت به میانگین سایر کالاها با سرعت بیشتری بالا رفته است.
افزایش قیمت نوار بهداشتی روی مصرف کنندگان این کالای بهداشتی تاثیرات متفاوتی گذاشته است. ماهان رضایی، ویزیتور داروخانه شاهد این بوده که برخی داروخانهها در محدوده فعالیتش به برندهای ارزانقیمتتر نوار بهداشتی روی آوردند: «در ماههای اخیر داروخانهها بیشتر به سمت برندهای سطح پایینتر و ارزانتر نوار بهداشتی رفتهاند و من این تغییر را در داروخانههایی که با آنها کار میکنم، مشاهده کردهام.» این مساله از نگاه او در مناطق پیرامونی شهر بیشتر هم دیده شده: «در مناطق پیرامونی، تا جایی که من دیدهام، خرید این برندها بسیار کمتر شده است.»
شهریار عبدالله پور، داروساز ساکن در رشت هم این روزها بیشتر شاهد شکایت مشتریان به قیمت بالای محصولات بهداشتی بوده با این حال تاکید دارد که مردم نمیتوانند این کالا را از سبد خرید خود حذف کنند و به همین دلیل هرطور که شده آن را تهیه میکند اما ممکن است تعداد پدهای مصرفی خود در روز را کاهش دهند. موضوعی که به گمان او تبعاتی هم برای زنان خواهد داشت: «این موضوع در سلامت زنان بیتاثیر نیست، استفاده منظم از چند پد در روز یا استفاده از برندهایی با حساسیت کمتر تاثیر زیادی روی بهداشت زنان دارد، اگر این اتفاق رخ ندهد، میتواند خود را در عفونتهای واژینال و عفونتهای ادراری نشان دهد.»
برای افزایش قیمت نوار بهداشتی چند سناریو مطرح است که یکی از معتبرین آنها را مدیر یکی از برندهای معتبر نوار بهداشتی بازار میگوید: در جریان جنگ، بسیاری از کارخانههای مرتبط با پلیمر و پتروشیمی آسیب دیدند و این مسئله مستقیماً بر قیمت مواد اولیه اثر گذاشت؛ هم مواد مورد استفاده در بستهبندی نوار بهداشتی و هم موادی که خود محصول از آنها ساخته میشود.» او که تمایلی ندارد نامش در این گزارش بیاید تاکید دارد که همه این عوامل بر قیمت نهایی نوار بهداشتی تأثیر گذاشت و باعث افزایش قیمتها شد.» او معتقد است با توجه به هزینههای ایجاد شده، قیمتها میتوانست بیش از این افزایش پیدا کند.
اما مساله فقط گران شدن نوار بهداشتی نیست. پژوهشگران حوزه مطالعات زنان معتقدند این مساله غیر از تاثیراتی که بر سلامت زنان دارد، میتواند تا سطح مشارکتهای اجتماعی و اقتصادی زنان موثر باشد. فاطمه صالحی، پژوهشگر حوزه مطالعات اقتصادی زنان و از نویسندگان کتاب «کیف پول زنانه» میگوید: «مساله فقط گرانی نوار بهداشتی نیست. مسئله این است که یک نیاز ضروری که مختص یک جنسیت از جامعه است اساسا نامرئی شده است. موضوع فقط این نیست که بگوییم تبعیضی اتفاق افتاده یا این نیاز در اولویت قرار نگرفته است. پریود مسئلهای اجتنابناپذیر و تکرارشونده است و مستقیم و غیرمستقیم بر سلامت و مشارکت اجتماعی بخشی از جامعه اثر میگذارد. نبودن سیاست حمایتی هم میتواند این شکاف را عمیقتر کند.»
او معتقد است که اگر نوار بهداشتی را صرفا یک کالای مصرفی که زنان از آن استفاده میکنند ندانیم و آن را ضرورتی اجتناب ناپذیر در نظر بگیریم، دیگر مساله شخصی نیست: «با چنین نگاهی مسئله در ذهن سیاستگذار فقط گران شدن یک کالا نیست. یعنی نمیتوان گفت با یک کالای بهداشتی روبهرو هستیم که قیمت آن افزایش پیدا کرده و راهحل هم صرفا کنترل قیمت یا نظارت بر واردات یا اختصاص ارز ترجیحی یا حمایت از تولید و حذف مالیات است. مسئله فقط یک کالای مصرفی نیست.» او با ذکر چند مثال تاکید دارد که اگر این زیرساخت بهداشتی وجود نداشته باشد، اثر آن را میتوان در حضور اجتماعی زنان دید: «این وضعیت میتواند باعث شود دختران نتوانند به مدرسه بروند. یک زن شاغل اگر امکان تهیه محصول مناسب نداشته باشد این وضعیت میتواند بر کار و درآمد و مشارکت اجتماعی او تاثیر بگذارد. بنابراین مسئله فقط دسترسی نداشتن به یک قلم مصرفی بهداشتی نیست بلکه سلامت و مشارکت اجتماعی زنان نیز تحت تاثیر قرار میگیرد.»
دسترسی به محصولات بهداشتی قاعدگی تنها مسئله ایران نیست و در کشورهای مختلف دولتها و نهادهای حمایتی راههای متفاوتی را برای کاهش فقر پریود در پیش گرفتهاند؛ از حذف مالیات گرفته تا توزیع رایگان و ارائه اعتبار خرید. یکی از گستردهترین نمونهها در اسکاتلند اجرا شده است. براساس اطلاعات منتشرشده در وبسایت رسمی دولت اسکاتلند، این کشور از سال ۲۰۲۲ با اجرای قانون «تأمین رایگان محصولات قاعدگی»، مقامهای محلی و مراکز آموزشی را موظف کرده است این محصولات را رایگان در اختیار افرادی قرار دهند که به آنها نیاز دارند. حمایتی که قرار نیست وابسته به اثبات درامد کم افراد باشد. دولت اسکاتلند اعلام کرده از سال ۲۰۱۸ تاکنون نزدیک به ۶۰ میلیون پوند برای دسترسی رایگان به محصولات قاعدگی در مدارس، دانشگاهها، فضاهای عمومی و از طریق گروههای محلی هزینه کرده است.
در آفریقای جنوبی مسیر دیگری انتخاب شده است. براساس اسناد سازمان درآمد آفریقای جنوبی (SARS)، از اول آوریل ۲۰۱۹ مالیات بر ارزش افزوده نوارهای بهداشتی به صفر رسیده است؛ در این کشور به جای پرداخت یارانه، هزینههایی که به مصرف کننده تحمیل میشود حذف شده است.
در بنگلادش اما تجربه متفاوتی شکل گرفته است. صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA) از فوریه ۲۰۲۲ برنامهای را برای بیش از سه هزار و ۳۰۰ زن و دختر در دو محله کمبرخوردار داکا آغاز کرد. در این برنامه، زنان به جای دریافت یک محصول مشخص، ماهانه اعتبار خرید دریافت میکنند و میتوانند از میان برندهای مختلف نوار بهداشتی موجود در بیش از ۲۰ فروشگاه محلی انتخاب کنند. این اعتبار از طریق یک سامانه دیجیتال متعلق به برنامه جهانی غذا در اختیار آنها قرار میگیرد. البته این برنامه، برخلاف تجربه اسکاتلند و آفریقای جنوبی، سیاست سراسری دولت بنگلادش نیست و از سوی سازمان ملل و شرکای آن برای گروههای آسیبپذیر اجرا شده است.
در ماههای اخیر بسیاری از زنان در فضای مجازی نسبت به افزایش قیمت نوار بهداشتی واکنش نشان دادند، اما چرا در ایران برخلاف نمونههای خارجی اثری از این واکنشها در سیاستگذاریها دیده نمیشود؟ صالحی با یک مثال از زلزله به این موضوع پاسخ میدهد: «اگر یادتان باشد پس از یکی از زلزلهها بحثی عمومی شکل گرفت که نشان میداد این مسئله علاوه بر بعد اقتصادی ابعاد اجتماعی و فرهنگی هم دارد. عدهای مطرح کردند که باید نوار بهداشتی هم به مناطق زلزلهزده فرستاده شود و این محصول باید جزو اقلام ضروری باشد. در مقابل بسیاری میگفتند باید آب و غذا و دارو و پتو و چادر فرستاد و نوار بهداشتی اساسا کالای ضروری محسوب نمیشود. حتی بین موافقان و مخالفان این موضوع بحث جدی شکل گرفت.» این پژوهشگر ادامه میدهد: «اینکه چرا چنین نیازی ضروری دیده نمیشود به چند مسئله برمیگردد. نخست اینکه اساسا دیده نمیشود. مصرفکنندگان آن زنان هستند. موضوعی خصوصی و شرمآور تلقی میشود و فوری به نظر نمیرسد. از طرف دیگر راههای سنتی برای رفع این نیاز وجود داشته و در چنین شرایطی همان راهها پیشنهاد میشد. برای مثال برخی میگفتند زنان میتوانند از پارچه استفاده کنند. در حالی که فردی که در چادر زندگی میکند و حتی به آب دسترسی کافی ندارد باید آن پارچه را بشوید و بعد ضدعفونی و اتو کند تا بتواند دوباره از آن استفاده کند. با این حال از نظر بسیاری نوار بهداشتی همچنان کالای ضروری محسوب نمیشد.»
صندوق جمعیت سازمان ملل متحد «فقر پریود» را وضعیتی میداند که در آن زنان و دختران کمدرآمد برای تأمین هزینه محصولات مورد نیاز دوران قاعدگی با مشکل روبهرو میشوند. آیا باتوجه به قیمت بالای نوار بهداشتی در ایران میتوان گفت که زنان ایرانی هم با این موضوع روبهرو هستند؟ صالحی از زنانی میگوید که برای تهیه این نیاز ضروری با مشکل روبهرو هستند: «گروههایی را میشناسم که به دلیل هزینهها ناچار شدهاند از پارچه استفاده کنند. گروه بزرگی هم به جای نوار بهداشتی از محصولاتی استفاده میکنند که اساسا برای دوران قاعدگی طراحی نشدهاند. محصولاتی مانند پدهای مخصوص پس از زایمان یا پوشک بزرگسال که برای سالمندان استفاده میشود. دلیل انتخاب این محصولات هم این است که قیمت کمتری دارند و در هر بار استفاده میتوانند حجم بیشتری از خونریزی را جذب کنند.» او با این شواهد معتقد است که میتوان گفت فقر دوران پریود در حال رخ دادن است و شواهد هم نشان میدهد که افزایش قیمت نوار بهداشتی حتی پیش از جهشهای اخیر بر سبک زندگی زنان اثر گذاشته بود.
