رنج‌های پنهان؛ راهکارهایی برای حملات هراسی و آسیب‌های روانی در زمان جنگ

ناآرامی و اضطراب در روزهای جنگ بر زندگی افراد سایه می‌اندازد. صدای انفجار، شنیدن اخبار ناگوار و منتظر ماندن برای حمله‌های احتمالی، تنش‌های روانی زیادی ایجاد می‌کند. دچار شدن به «حمله هراسی» یا «پنیک‌اتک» در این شرایط غیرطبیعی نیست. 

الهام برادران روانشناس در گفت‌وگو با آتیه آنلاین می‌گوید: «وقایع طبیعی و غیرطبیعی مانند زمین لرزه، سیل و جنگ مستقیما با سلامت روان افراد ر ارتباط است. چون اولین چیزی که برای افراد ایجاد می‌شود احساس عدم امنیت است. در شرایط جنگی این خیلی بیشتر می‌شود چون در جنگ افراد آگاهی ندارند یک لحظه بعد چه اتفاقی می‌افتد، یک ساعت بعد زنده هستند یا نه.» 

بعضی افراد ممکن است حمله ترس را تجربه کنند: «افراد با شدت‌های متفاوتی تحت‌تاثیر قرار می‌گیرند. هیچکس از جنگ نفع نمی‌برد اما درصد کمی شاید به خاطر عدم ‌آگاهی فکر کنند بعد از جنگ شرایط بهتر می‌شود یا امید‌های پوشالی داشته باشند. همه افراد عادی تحت‌تاثیر قرار می‌گیرند. این موضوع به عوامل متعددی بستگی دارد؛ اول اینکه چقدر فرد در معرض شرایط جنگی است. کسانی که مدام می‌بینند و می‌شنوند و در معرض حمله‌اند، قطعا تاثیر تلخ‌تری را تجربه می‌کنند. حتی مجبورند خانه و زندگی و کار خود را رها کنند یا به شهرهای مجاور یا دورتر بروند. این موضوع آن‌ها را بیشتر متاثر می‌کند.»

از مشاوران کمک بگیرید؛ خطوط مشاوره در زمان بحران

مطالعات گسترده در نقاط مختلف جهان نشان می‌دهد که مواجهه با تروما، افزایش چشمگیر اختلال اضطراب بعد از سانحه (PTSD)، باعث اضطراب و افسردگی به‌ویژه در گروه‌های آسیب‌پذیر می‌شود. اضطراب‌ اجتماعی، حملات خواب‌آلود، خشم کنترل‌نشده، ترس‌های ناگهانی و حس گناه در افراد بازمانده جزو علائمی است که شاید خیلی افراد این روزها با آن دست به گریبان باشند. این علائم در مناطق جنگ‌زده ثبت شده‌اند و نیازمند درمان تخصصی‌اند. 

صدای انفجار رعب و وحشت ایجاد می‌کند: «این تجربه ناخوشایندی است و تا مدت‌ها تاثیرات آن با آدم می‌ماند. به تجربه دیدم افرادی که تجربیاتی از جنگ داشتند شدت بیشتری از اضطراب را تجربه می‌کنند چون در ناخودآگاهشان ترس و وحشت جنگ وجود دارد. شرایط سنی هم موثر است. مثلا کودکی که دفعه قبل در جنگ بوده حالا آزار بیشتری می‌بیند چون دوباره تجربه ناامنی به سراغش می‌آید. افرادی که خودشان زمینه اختلال اضطرابی را دارند بیشتر از جنگ اثر می‌پذیرند. مثل دیواری که یک ترک دارد و به کوچک‌ترین ضربه‌ای فرومی‌ریزد.» 

به گفته برادران حمل غم با خود و نشخوار ذهنی در این شرایط می‌تواند خطرناک باشد و زمینه بیماری‌های روانی مزمن را ایجاد کند: «اگر افراد دیدند حالت های اضطرابی‌شان طول کشید، اختلال پس از سانحه برایشان پیش آمد، تپش قلب، اضطراب، دلشوره، کیفیت خواب پایین، سردرد یا هر چیزی که از روند طبیعی خارج شده، بهتر است از یک مشاور کمک بگیرند. همچنین پدرو مادرها باید مدام احوالات فرزندان خود را رصد کنند تا اگر نشانه‌هایی مانند شب‌ادراری و لکنت در آن‌ها دیدند فورا با پزشک و مشاور تماس بگیرند.»

در روزهای گذشته برای دسترسی مردم به خدمات اجتماعی اقداماتی انجام شده است. سیدحسن موسوی چلک، رئیس کمیته مدیریت بحران سازمان بهزیستی کشور، اعلام کرد: «در شرایطی که دسترسی حضوری برای مدیریت استرس و اضطراب محدود می‌شود، خطوط تلفنی که خدمات از راه دور محسوب می‌شوند، نقش حیاتی دارند. سازمان بهزیستی خوشبختانه هر دو زیرساخت ۱۴۸۰ و ۱۲۳ را در اختیار دارد و اساساً یکی از کارکردهای راه‌اندازی این سامانه‌ها، پاسخگویی در شرایط بحرانی است. در جنگ ۱۲ روزه نیز این تجربه را داشتیم و اکنون هم همان فضا فعال است.»

 امید در دل تاریکی؛ تاب‌آوری و بهبودی

با وجود رنج و درد ناشی از جنگ، انسان‌ها توانایی شگفت‌انگیزی برای تاب آوردن دارند: «حمایت‌های اجتماعی، ارتباط با خانواده و دوستان و کمک گرفتن از مشاوران می‌تواند به افراد کمک کند تا با آسیب‌های موجود مقابله کنند. حفظ امید و تمرکز روی اهداف مثبت می‌تواند روحیه فرد را در سختی‌ها بالا ببرد.»

همچنین تشکیل گروه‌های مجازی برای کتابخوانی و گپ زدن، از مواردی است که می‌تواند در روزگار سخت کمک‌کننده باشد. گروه‌های هم‌یار می‌توانند علاوه‌ برخودیاری، حس تعلق اجتماعی، امید و معنی‌یابی را بازگردانند. 

به گفته برادران، اجرای مداخلات زودهنگام در مدارس (که این روزها غیرحضوری‌اند) و مراکز بهداشتی از طریق آموزش معلمان و کادر درمان برای ارجاع مناسب، ایجاد فضای گفت‌وگو و بیان تجربه‌ها و حمایت روحی و اجتماعی از طریق انجمن‌ها و مراکز محلی راه‌هایی برای عبور از روزهای جنگ و آسیب‌های آن هستند. 

این دسترسی ها در حال حاضر وجود دارد. رئیس سازمان بهزیستی پیش از این اعلام کرده: «در شرایط فعلی تمام مراکز اورژانس اجتماعی ۱۲۳، خط مشاوره تلفنی صدای مشاور ۱۴۸۰ و گروه‌های اجتماع‌محور محلی، کانون‌های سلام محله و مراکز مثبت زندگی آماده ارائه خدمات روانشناختی و مشاوره‌ای به ویژه به کودکان، سالمندان و خانواده‌ها هستند. براساس اعلام سید جواد حسینی این سامانه‌ها به صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند.