درآمد پایدار؛ توهم عددی در تقابل با واقعیت معیشت

در جهان اقتصاد درآمد تنها یک عدد در فیش حقوقی نیست بلکه ستون فقرات امنیت روانی و اجتماعی هر فرد محسوب می‌شود. درآمد پایدار به معنای جریانی از منابع مالی است که نه تنها مستمر و قابل پیش‌بینی باشد بلکه قدرت خرید آن در مواجهه با تکانه‌های تورمی حفظ شود. تفاوت بنیادین میان رفاه واقعی و فقر پنهان در پایداری درآمد نهفته است؛ زیرا درآمدی که با سرعت تورم رشد نکند عملاً یک نزول طبقاتی تدریجی است که شهروند را از برنامه‌ریزی برای آینده محروم کرده و او را در تله گذران روزمره گرفتار می‌کند. از پایداری درآمد به عنوان توانایی فرد برای حفظ استانداردهای زندگی در طول زمان بدون وابستگی به اعانه‌های موقت یا بدهی‌های فرساینده یاد می‌شود.

درآمد پایدار و ارکان مهم آن

درآمد پایدار در ادبیات توسعه دانشگاه آکسفورد فراتر از دریافت‌های نقدی ماهیانه تعریف می‌شود و به معنای جریانی از منابع مالی است که سه ویژگی بنیادین داشته باشد؛ پیش‌بینی‌پذیری، استمرار و تاب‌آوری در برابر شوک‌های بیرونی. بر اساس مدل‌های اقتصادی استنفورد درآمد زمانی پایدار تلقی می‌شود که فرد بتواند بدون آسیب زدن به سرمایه‌های پایه خود (سرمایه انسانی جسمانی و دارایی‌های ثابت) نیازهای اساسی‌اش را به گونه‌ای تأمین کند که سطح رفاه او در مواجهه با نوسانات کلان اقتصادی مانند تورم جهشی یا تغییرات تکنولوژیک در بازار کار دچار فروپاشی نشود.

این مفهوم در سطح جهانی با شاخص استقلال مالی پیوند خورده است، به این معنا که درآمد پایدار باید فاصله‌ای معنادار با خط فقر داشته باشد تا امکان مدیریت ریسک و سرمایه‌گذاری مجدد بر کیفیت زندگی را فراهم کند. در حقیقت درآمد پایدار ابزاری برای خروج از وضعیت اضطرار مالی و ورود به ساحت برنامه‌ریزی استراتژیک برای زندگی است. وضعیتی که در آن ثبات حرفه‌ای و نرخ جایگزینی درآمد در دوران ناتوانی یا پیری نیز لحاظ شده است. هر جریانی از درآمد که با تغییرات کوچک بازار یا حوادث غیرمترقبه زندگی از هم بپاشد در ردیف درآمدهای ناپایدار و آسیب‌پذیر قرار می‌گیرد که عملاً فقر پنهان را در لایه‌های جامعه بازتولید می‌کند.

ریشه‌های نظری؛ تبیین الگوی درآمد پایدار در اقتصاد توسعه

در ادبیات کلاسیک و مدرن اقتصاد رفاه درآمد پایدار نه یک متغیر تصادفی بلکه خروجی مستقیم توازن میان بهره‌وری نیروی کار و قدرت خرید واقعی تعریف می‌شود. مطالعات دانشگاه آکسفورد تأکید می‌کند که پایداری درآمد بیش از آن‌که به سطح مطلقِ دریافتی بستگی داشته باشد به تاب‌آوری مالی در برابر ریسک‌های زیستی و محیطی وابسته است. در این چارچوب نظری درآمد زمانی پایدار تلقی می‌شود که مکانیسم‌های تعدیل دستمزد به صورت خودکار با نرخ تورم واقعی و شاخص‌های سبد معیشت همگام شوند تا فرد بتواند بدون مصرف کردن دارایی‌های ثابت خود استانداردهای زندگی را در بلندمدت حفظ کند. این الگو که در جوامع توسعه‌یافته به عنوان لنگرگاه ثبات طبقه متوسط شناخته می‌شود بر این اصل استوار است که جریان نقدینگی خانوار باید پیش‌بینی‌پذیر و فراتر از نیازهای فیزیولوژیک آنی باشد تا امکان سرمایه‌گذاری بر سرمایه انسانی و ارتقای رفاه میسر شود.

انحراف از معیار؛ واکاوی وضعیت پایداری درآمد در اقتصاد ایران

تقابل میان الگوهای نظری فوق با واقعیت اقتصادی ایران در دهه‌های اخیر نشان‌دهنده یک گسست ساختاری است. در حالی که در مدل‌های جهانی درآمد پایدار ابزاری برای توسعه فردی است در تاریخ اقتصادی معاصر ایران ما با پدیده کالایی شدن دستمزد روبرو بوده‌ایم. جایی که درآمد به جای تحقق تاب‌آوری به ابزاری برای گذران تقلیل یافته است. ریشه‌های این بی‌ثباتی را باید در ساختار اقتصاد نفتی ایران و غلبه مصلحت‌های بودجه‌ای بر نیازهای زیستی جستجو کرد. در این وضعیت دولت‌ها با سرکوب دستمزد به بهانه کنترل تورم عملاً پایداری مالی شهروند را قربانی ترازهای مالی خود کرده‌اند که نتیجه آن سقوط قدرت خرید واقعی و تبدیل شغل رسمی به یک فعالیت زیان‌ده در برابر هزینه‌های جهشی زندگی است.

کالبدشکافی فقر شاغلان؛ وقتی شغل دیگر پناهگاه نیست

وضعیت ایران در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نشان‌دهنده ظهور پدیده‌ای به نام فقر شاغلان است این بخش نشان می‌دهد که چگونه شغل رسمی دیگر مانعی برای سقوط به زیر خط فقر نیست. در این سال‌ها ما شاهد سرکوب دستمزد در مقابل تورم اقلام اساسی بوده‌ایم. در حالی که تورم عمومی ممکن است عدد مشخصی را نشان دهد. تورم در بخش مسکن و پروتئین چندین برابر رشد دستمزد بوده است. این یعنی فرد دارای درآمد ثابت است اما به دلیل عدم پایداری قدرت خرید همچنان زیر خط فقر قرار دارد. در این وضعیت شغل از یک فعالیت ارزش‌آفرین به یک ضرورت فرساینده برای بقا تبدیل می‌شود که فرد را مجبور به چندشیفت کار کردن و تخریب سلامت جسمی و روانی برای جبران خلأ درآمدی می‌کند.

شکاف معیشت و مزد؛ تحلیل وضعیت ۱۴۰۴

دولت‌ها معمولاً با افزایش ریالی دستمزد در ابتدای سال سعی در پوشاندن این حفره دارند اما از آنجا که این افزایش همواره کمتر از تورم نقطه به نقطه اقلام اساسی است پایداری مالی خانوار در همان ماه‌های نخست سال تضعیف می‌شود. در سال ۱۴۰۴ فاصله میان حداقل دستمزد و خط فقر به شکافی قابل توجهی رسیده است که در آن مزد مصوب حتی نیمی از هزینه‌های اجاره‌بها در کلان‌شهرها را پوشش نمی‌دهد. این عدم تقارن بر ناپایداری درآمد دامن می‌زند. عملا شهروند در یک وضعیت اضطرار قرار می‌گیرد و امکان هرگونه پس‌انداز یا سرمایه‌گذاری روی آتیه فرزندان کاملاً از بین می‌رود.

درآمد اسمی در برابر درآمد واقعی؛ مثال‌های ملموس روزمره

برای درک عمق فاجعه تقلیل‌گرایی در بحث درآمد باید به تفاوت درآمد اسمی و واقعی نگریست. فرض کنید کارگری در سال ۱۳۹۸ مبلغ ۲ میلیون تومان دریافت می‌کرد و امروز ۱۰ میلیون تومان می‌گیرد. از نظر اسمی درآمد او ۵ برابر شده است اما وقتی این عدد را با قیمت مسکن گوشت یا بهداشت تطبیق می‌دهیم متوجه می‌شویم که او با ۱۰ میلیون تومان امروز به مراتب فقیرتر از زمانی است که ۲ میلیون تومان دریافت می‌کرد. این همان جایی است که پایداری درآمد شکست می‌خورد. درآمد پایدار یعنی اگر فرد امروز می‌تواند سبد کالای مشخصی را بخرد ده سال بعد نیز با همان سطح فعالیت بتواند همان سبد را تأمین کند. هر چیزی غیر از این توهم رفاه است که در آن فرد با ارقام بزرگتر کالاهای کمتری خریداری می‌کند و عملاً در یک مسابقه بی‌پایان با تورم همیشه بازنده است.

درآمد پایدار؛ از فرایند انباشت تا تاب‌آوری در برابر بحران

درآمد پایدار تنها زمانی محقق می‌شود که جریان نقدینگی خانوار از سطح هزینه بقا فراتر رفته و به مرحله ثبات و انباشت برسد. این پایداری پیوند مستقیمی با امنیت شغلی و ثبات حرفه‌ای دارد. زیرا بدون یک افق زمانی روشن در مسیر شغلی درآمد به جای آ‌نکه ابزاری برای پس‌انداز شخصی باشد درگیر موقعیت نامطمئن می‌شود که تنها صرف نیازهای آنی و بیولوژیک می‌شود. امکان پس‌انداز به عنوان رکن سوم رفاه اقتصادی عملاً زمانی منتفی می‌شود که درآمد پایدار وجود نداشته باشد و تمام منابع مالی در چنبره هزینه‌های گریزناپذیر کالاهای اساسی بلعیده شود. فقدان درآمد پایدار به معنای خلع سلاح شدن شهروند در برابر کوچکترین تکانه‌های اقتصادی نظیر بیماری یا بیکاری موقت است. در این وضعیت آنچه دریافت می‌شود نه یک درآمد واقعی بلکه تنها یک مُسکن موقت برای بقاست که راه را بر هرگونه برنامه‌ریزی آتی می‌بندد. زوال طبقه متوسط و دوقطبی شدن جامعه به اقلیت برخوردار و اکثریت گرفتار در فقر شاغلان نتیجه مستقیم همین عدم پایداری درآمدهایی است که قدرت خرید آن‌ها پیش از رسیدن به دست شهروند توسط تورم و بی‌ثباتی حرفه‌ای ذوب شده است.

به عبارت دیگر ثبات حرفه‌ای به معنای مصونیت شهروند در برابر اخراج‌های سلیقه‌ای و نوسانات ناگهانی بازار کار است که به فرد اجازه می‌دهد فراتر از مخارج جاری برای آینده خود برنامه‌ریزی کند. در واقع بدون امنیت شغلی حتی درآمدهای بالا نیز لرزان و غیرقابل اتکا هستند زیرا هراس از دست دادن منبع درآمد هرگونه کنش اقتصادی بلندمدت را فلج کرده و فرد را در وضعیت دفاعی دائم قرار می‌دهد.

تأمل انتقادی؛ درآمد به مثابه حق یا اعانه ؟

نقد رادیکال به رویکرد فعلی سیاست‌گذار این است که درآمد را صرفاً به عنوان یک متغیر کنترل تورم و هزینه تولید می‌بیند؛ کمتر به این مهم توجه می‌شود که اساسا درآمد پایدار حق شهروندی برای دست‌یابی به رفاه است. تقلیل دادن بحث درآمد به حداقل دستمزد مصوب بدون توجه به جغرافیای هزینه‌ای بزرگترین ضربه به مفهوم درآمد پایدار است. رفاه واقعی زمانی محقق می‌شود که درآمد شهروند به او اجازه دهد از دایره نیازهای فیزیولوژیک فراتر رفته و به شکوفایی فردی بیندیشد. دولت‌ها نباید با پرداخت‌های ناچیز یارانه‌ای سعی در جبران شکست پایداری درآمد داشته باشند چرا که یارانه هرگز جایگزین یک درآمد مولد و پایدار نخواهد شد که کرامت انسانی را حفظ می‌کند. در نظام‌های رفاهی توسعه‌یافته درآمد پایدار از طریق پیوند زدن دستمزدها به بهره‌وری و نرخ تورم واقعی تضمین می‌شود تا قدرت خرید شهروند به عنوان یک متغیر صلب در برابر نوسانات بازار محافظت شود.

برخی مستندات

۱-نظریه درآمد دائمی و رفتار مصرف‌کننده، ۲۰۲۳، انتشارات دانشگاه استنفورد
۲-شاخص‌های فقر و نابرابری در اقتصادهای تورمی، ۲۰۲۴، آکسفورد اکونومیکس
۳-گزارش پایداری معیشت و شکاف دستمزد، ۱۴۰۴، مرکز پژوهش‌های مجلس
۴-تحلیل پدیده فقر شاغلین و زوال قدرت خرید، ۱۴۰۳، موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی