یک هفته که از حملات موشکی به استانهای جنوبی گذشت، آموزش و پرورش بالاخره دو آزمون نهایی را در چهار استان لغو کرد. در اطلاعیه بعدی این وزارتخانه اعلام شد که آزمون روز 29 تیر فقط در استان هرمزگان لغو میشود؛ در حالی که نیمی از آزمونهای نهایی باقی مانده و هنوز حملات موشکی در این استانها ادامه دارد. همان روزها خبری بین معلمهای منطقه سرباز سیستان و بلوچستان دهان به دهان میچرخید که فقط در یکی از حوزههای امتحانی بیش از ۴۵ نفر از ترس و نگرانی در امتحان حاضر نشده بودند.
حضوری شدن آزمونهایی نهایی در استانهایی با شدت حملات بیشتر در حالی ادامه دارد که پس از شروع جنگ از نهم اسفند، آموزشها غیرحضوری ادامه داشت. عبید ملک رییسی در یکی از روستاهای شهرستان سرباز در مقاطع متوسطه اول و دوم تدریس میکند و میگوید در شرایط غیرجنگی به دلیل کیفیت و امکانات آموزشی پایین، میانگین نمرات آزمون نهایی در استان سیستان و بلوچستان حدود هفت بود و تجربه این معلم در پنج ماه گذشته نشان داده که جنگ افت آموزش را در این استان تشدید میکند.
او و همکارانش در طول جنگ هفتهای سه روز و به مدت دو ساعت برای دانشآموزان کلاسهای تقویتی برگزار میکردند اما فقط نیمی از آنها برای کلاسهای تقویتی حضوری حاضر شدند. ملکرییسی تخمین میزند که این شرایط احتمال ریزش و ترک تحصیل دانشآموزان را افزایش میدهد؛ آن هم در شرایطی که طی سه سال گذشته 30 درصد از دانشآموزان یک پایه در محل تدریس او ترک تحصیل کردهاند. او دانشآموزانی را میشناسد که پس از جنگ و غیرحضوری شدن مدارس، تحصیل را رها کردند و مشغول کار شدند؛ از مشاغل کاذب تا شاگردی مغازه و کشاورزی و کار در شهرستانهای دیگر.
دانشآموزان مدرسه محل تدریس او برای رسیدن به مدرسه فاصلهای حدود 15 کیلومتری طی میکنند و در روزهای امتحان نهایی این مسیر به 25 کیلومتر میرسد. گاهی مسافت آنقدر برای دانشآموزان طولانی است که از آزمون جا میمانند؛ مثل هفته گذشته که چند نفر از دانشآموزان او به همین دلیل در آزمون نهایی شرکت نکردند. در این شرایط هزینه سوخت آزاد هم پس از جنگ در این استان افزایش پیدا کرده و امکان استفاده از سرویس برای بسیاری از دانشآموزان به حداقل رسیده است.
ملکرییسی تعریف میکند شنیدن صداهای انفجار نه فقط برای دانشآموزان که برای همه اهالی نگرانکننده است؛ مثل شبی که به فرودگاه حمله شد و «من از شنیدن صدای انفجار و دیدن آتش وحشت کرده بودم، دانشآموزان هم حتما دچار اضطراب میشوند. با وجود تاثیر نمره امتحان نهایی روی معدل، چرا سهمیه مناطق جنگی برای مناطقی مثل ما در نظر گرفته نمیشود؟ باید سهمیه جداگانه اعمال شود؛ چون کیفیت آموزشی تحت تاثیر آموزش غیرحضوری و شرایط جنگی بسیار پایین آمده است و دانشآموز نمیتواند سوالات سخت آزمون نهایی را به راحتی پاسخ دهد.»
معلمان و فعالان اجتماعی سیستان و بلوچستان از احتمال افزایش ترک تحصیل دانشآموزان مناطق روستایی به ویژه در مقاطع متوسطه اول و دوم در سال تحصیلی آینده میگویند. دسترسی پایین به اینترنت و گوشی همراه در روستاها، افزایش قیمت سوخت و سهمیه پایین خودروها، ترک تحصیل در روزهای پس از قطعی اینترنت و افت کیفیت تحصیلی مهمترین دلایلی است که به باعث ریزش دانشآموزان در مهر امسال میشود؛ اتفاقی که عبدالحلیم امیری، نماینده آموزش و پرورش در روستای تلنگ شهرستان قصر قند آن را چندان دور نمیبیند، اما میگوید باید منتظر اتفاقات پیش رو و شرایط کشور ماند تا نتایج این سال تحصیلی روشن شود.
او میداند که با غیرحضوری شدن مدارس بعد از آغاز جنگ، آموزش آنلاین در بسیاری از روستاها پاسخگو نبود؛ چون اینترنت مناسبی در این مناطق وجود ندارد و بیشتر خانوادهها از گوشی هوشمند محروماند و حضور دانشآموزانی که به اینترنت دسترسی داشتند هم در کلاسهای آنلاین بسیار کمرنگ بود: «شاید 70 تا 80 درصد آنها در کلاسها شرکت نمیکردند. تعدادی از دانشآموزان هم در امتحانات نهایی شرکت نکردند.» امیری میگوید بعضی از دانشآموزانی که در دوره متوسطه دوم تحصیل میکردند در همین دوران مشغول به کار شدند و برای کارگری به شهرهای دیگر رفتند و هنوز معلوم نیست که مهر دوباره به تحصیل برمیگردند؛ چون «باید منتظر ماند و دید که شرایط کشور چطور پیش میرود.»
جنگ قیمت بنزین و گازوئیل آزاد را در این استان افزایش داده و سهمیه خودروها بسیار کم شده است. حالا هر خودرو فقط 130 لیتر سهمیه بنزین دارد و هر ظرف 20 لیتری بنزین بین دو تا دو میلیون و 500 هزار تومان به فروش میرسد؛ به همین دلیل «خانوادههای بیبضاعت نمیتوانند فرزندانشان را برای تحصیل به مدارس متوسطه اول و دوم بفرستند.» امیری توضیح میدهد وضعیت قیمت بنزین باعث میشود بسیاری از رانندگان مینیبوس سال تحصیلی آینده با آموزش و پرورش همکاری نکنند؛ به این ترتیب طرح روستا_مرکزی که پیش از این در برخی روستاها اجرا میشود متوقف خواهد شد. در این طرح آموزش و پرورش با پرداخت کرایهای اندک برای مدارس روستاها سرویس تهیه میکرد، اما حالا اجرای آن در سال تحصیلی آینده مبهم است و «این موضوع هم به یکی از دلایل ترک تحصیل دانشآموزان خواهد بود؛ چون همه روستاها مدرسه متوسطه اول و دوم ندارند.»
امسال امتحانات حضوری فقط برای پایههای یازدهم و دوازدهم برگزار شد و امیری پیشبینی میکند به دلیل شرایط آموزشی در نیمسال دوم، آمار قبولی دانشآموزان استان به ویژه در روستاها، پایین باشد او میگوید به همین دلیل احتمالا میانگین نمرات نهایی استان نسبت به سال گذشته افت پیدا میکند و دانشآموزی که در امتحانات مردود میشود از ادامه تحصیل دلسرد میشود؛ امتحاناتی که کشوری برگزار میشود و دانشآموزان شهرها و روستاهای این استان با همکلاسیهای در مدارس استانهایی مثل تهران وارد رقابت میشوند.
در منطقه تلنگ که امیری در آن تدریس میکند هرسال حدود 10 تا 15 درصد ریزش دانشآموز رخ میدهد؛ آماری که نسبت مستقیمی با بالارفتن پایه تحصیلی دهد؛ حالا او احتمال میدهد این رقم شاید امسال پنج تا شش درصد افزایش پیدا کند و بیشترین ریزش هم در مقطع متوسطه اول و دوم رخ دهد. مدتی پیش مدیرکل فناوری اطلاعات معاونت رئیسجمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم اعلام کرد که سیستان و بلوچستان بالاترین آمار بازماندگان از تحصیل را در کشور دارد. به گفته او بیشاز ۱۰هزار بازمانده تحصیلی در شهرستانهای این استان بهویژه زاهدان، سراوان، ایرانشهر شناسایی شدهاند.
«فرزندان خانوادههای روستایی در ساعات تدریس آنلاین نمیتوانستند همزمان از گوشی استفاده کنند و پلتفرمهای تدریس آنلاین هم قطع و وصل میشدند. بسیاری از خانوادههای روستایی وضعیت مشابهی دارند و همین شرایط باعث میشد گاهی یک سوم کلاس در زمان تدریس آنلاین حضور داشته باشند، اما وضعیت در مقطع متوسطه دوم به دلیل امتحانات نهایی، بهتر بود و دانشآموزان حضور بیشتری در کلاسهای مجازی داشتند.» نعیمه بلوچ، مدتی پیش برای تدریس مقطع متوسطه اول و دوم دختران به روستای عثمان آباد چابهار میرود و در جریان تدریسهای غیرحضوری بعد از جنگ متوجه میشود که بسیاری از دانشآموزان برای تهیه گوشی تلفن همراه همزمان کار میکنند و درس میخوانند، گروهی با شغلهای آنلاین آشنا میشوند و گروهی دیگر تصمیم میگیرند به دلیل وضعیت معیشتی با مهارتهایی که دارند مشغول به کار شوند و تحصیل را رها کنند. بسیاری هم به دلیل وضعیت معیشتی ادامه تحصیل برایشان در اولویت نیست: «منتظرند در سالهای آینده شرایط برایشان فراهم شود و در مدرسه بزرگسالان تحصیل کنند؛ این یعنی قطع اینترنت به یکی از دلایل ترک تحصیل دانشآموزان تبدیل شده است.»
بلوچ میگوید احتمال ترک تحصیل دختران بعد از جنگ و غیرحضوری شدن مدارس بیشتر است. شرایط تحصیل در مدارس شهری مناسبتر است، اما در روستاها برخی از خانوادهها اعتقاد دارند تحصیل مجازی برای فرزندشان فایدهای ندارد. او احتمال میدهد در مجموع این شرایط باعث میشود کلاسهای درس به خصوص در مقطع متوسطه اول در سال آینده با ریزش روبرو شوند.
«باید آماده موج ترک تحصیل دانشآموزان در مهرماه باشیم »؛ فرحناز امراللهی، مدیرعامل موسسه پرتو در سراوان هم روایتهای مشابهی از تاثیر هزینه سوخت بر احتمال ترک تحصیل دانشآموزان این استان دارد. مشاهدات اعضای موسسه پرتو، نشان میدهد غیر از مواد غذایی، قیمت بنزین آزاد هم در استان نزدیک به 20 درصد افزایش داشته و از لیتری 100 هزار، به لیتری 120 هزار تومان رسیده است.
به دلیل سیاستهای دولت برای کنترل قاچاق بنزین، سهمیهبندی بنزین در این استان متفاوت است و به همین دلیل بخش زیادی از مردم از بنزین با قیمت آزاد استفاده میکنند. او تعریف میکند: «وقتی به دانشآموزان میگوییم که بخشی از هزینه سرویس مدرسه را خودتان تامین کنید، میگویند پدران ما نمیخواهند که ما به مدرسه برویم و حاضر نیستند برای این کار هزینه کنند.» امراللهی میگوید بعد از جنگ، برخی از دبیرستانها امتحانات خود را حضوری برگزار میکنند و موسسه پرتو که در حوزه عدالت آموزشی فعالیت میکند، برای هزینه سرویس دانشآموزان تحت پوشش خود باید هزینه زیادی پرداخت کند؛ با رقم فعلی بنزین آزاد، هزینه کرایه هر دانشآموز برای رفتوبرگشت یک مسافت 20 کیلومتری، به 600 هزارتومان رسیده و این افزایش قیمت زنگ خطر مهمی برای ترک تحصیل دانشآموزان در اول مهر است.
در یک ماه گذشته بنزین آزاد ۲۰ درصد گرانتر شده و ممکن است تا اوایل مهر باز هم گران شود. برای امراللهی و بقیه معلمهای منطقه این یعنی اول مهر باید منتظر ترک تحصیل و صندلیهای خالی بیشتر در کلاسهای درس باشند.
