سوختگی ترومایی سهمگین است که زندگی فرد سوخته را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد. درمان طولانی و دردناک و از دست رفتن تصویر همیشگی فرد از خود، اختلالات روانی زیادی برای او ایجاد می‌کند. فردی که دچار سوختگی شده به زنجیره ای از مراقبت ها نیاز دارد تا بتواند دوباره به زندگی عادی خود بازگردد.
هفته جهانی سوختگی از دوم تا هشتم نوامبر از سوی سازمان جهانی بهداشت برای آگاهی رسانی و ارتقای خدمات در این زمینه گرامی داشته می‌شود. به همین مناسبت همایش پیشگیری از سوختگی در ایران روز دوشنبه یازدهم آبان ماه با شعار «زنجیره امید؛ از مراقبت بالینی تا مراقبت اجتماعی، توانبخشی و مراقبت‌های پس از ترخیص» با حضور وزیر بهداشت و مسئولان حوزه سلامت برگزار شد. در این نشست ناصر ملک‌پور علمداری، رئیس مرکز مدیریت پیوند و درمان بیماری‌های وزارت بهداشت گفت: «سوختگی سومین عامل مرگ ناشی از حوادث در کشور است. این در حالی است که بسیاری از افرادی که دچار سوختگی می‌شوند به خدمات بیمه دسترسی ندارند.» به گفته او حدود ۱۱ درصد این افراد فاقد بیمه و ۳۱ درصد دارای پوشش بیمه‌ای نامناسب هستند. همچنین بیمه‌ها هزینه جراحی‌های ترمیمی و خدمات توانبخشی پس از درمان را به اندازه کافی پوشش نمی‌دهند.
در ادامه این همایش زینب نصیری، مشاور امور اتماعی وزیر بهداشت درباره رویکرد اجتماعی به پدیده سوختگی گفت: «سوختگی یک پدیده صرفا جسمی نیست، اما پدیده تک عاملی هم نیست این یک پدیده چندبعدی است و نابرابری‌های اجتماعی، اقتصادی، سلامت و شرایط ساختاری خانواده در وقوع آن نقش دارند.»
او ادامه داد: «در بسیاری از مواقع در مواجهه با دو بیمار که از نظر سوختگی شرایط مشابهی دارند اما از نظر شرایط اقتصادی اجتماعی و خانوادگی متفاوت هستند، در نوع بازگشت به جامعه تفاوت‌های جدی می‌بینیم. حتی عوامل روانشناختی در حوزه بهبود زخم‌ها تاثیرگذارند. بنابراین کیفیت روابط فرد و اینکه چقدر خانواده از او حمایت می‌کند در روند درمان اثر دارد. یکی از موارد مهم نگرانی فرد درباره از دست دادن روابط خانوادگی و موقعیت اقتصادی و اجتماعی است.»
نصیری توضیح داد: «در سوختگی باید به سه بعد اصلی بپردازیم؛ عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی تاثیرگذار بر سوختگی. اگر به این موارد توجه نکنیم، فقط افراد را بعد از حادثه می‌بینیم. این عوامل بر کیفیت درمان تاثیر می گذارند و نادیده گرفتن آنها فرایند درمان را کامل نمی‌کند. محور سوم هم شرایط اجتماعی موثر بر فرایند مراقبت اجتماعی و توانبخشی است.»
بنابر اعلام او سوختگی با فقر و شرایط فرد در خانه همبستگی مستقیم دارد و تا فرایند درمان هم ادامه پیدا می‌کند: «عوامل فرهنگی اجتماعی در سوختگی را باید ارزیابی کرد به ویژه در استان‌هایی که موارد خودسوزی زیاد است. همچنین در بسیاری از موارد سوختگی به دلیل کودک‌آزاری انجام شده است. باید این‌ها را شناخت.»
نصیری گفت: «خیلی از افراد در محیط کار دچار سوختگی می‌شوند. در این موارد فقدان استانداردها و ناآگاهی کارفرما و عدم ایمنی محیط کار فرد را گرفتار می‌کند. در این شرایط فرد مقصر نیست.» مشاور اجتماعی وزیر بهداشت تاکید کرد: «متناسب با این شرایط باید تاکید کرد که پیشگیری فقط آموزش و آگاهی‌بخشی نیست. مداخلات اجتماع محور، اصلاحات ساختاری و نظارت بر رعایت استانداردها در محیط‌های کار هم باید انجام شود.»
او یادآور شد: «یکی از کارهای مهم نظام سلامت این است که برای مطالبه‌گری و حمایتگری باید ریشه‌های سوختگی را بشناسد. برای این کار به ثبت داده‌ها احتیاج داریم. ثبت داده‌ها باعث تحلیل درست و رسیدن به عوامل سوختگی است. به همین دلیل باید مبتنی بر شواهد حرکت کنیم. هیچ حوزه ای به اندازه سلامت نیازمند داده ها نیست تا بتواند مشاوره‌های درست بدهد.»
نصیری موفقیت نظام سلامت در مقابل سوختگی را در این دانست که روندها را با یک سیستم یکپارچه از پیشگیری تا درمان، توانبخشی و طب تسکینی دنبال کنیم.
در ادامه این نشست عباس عبادی، معاون پرستاری وزارت بهداشت گفت: «تفکر کنونی که هنوز مبتنی بر ورود نظام سلامت بعد از وقوع حادثه است. در این شرایط شانس توفیق کم می‌شود و فشارهای زیادی را به نظام سلامت وارد می‌کند. اگر همان انرژی را قبل از وقوع حادثه بگذاریم نتایج بهتری می‌گیریم.»
عبادی ادامه داد: «سوختگی به سلامت اجتماعی وابسته است. در این مسئله ما 80 درصد روی سلامت جسم تمرکز داریم و بقیه را به دنبال پوشش بیمه در جراحی‌های پلاستیک هستیم. این در حالی است که سوختگی می‌تواند عزت نفس فرد را هدف قرار دهد.»
به گفته معاون پرستاری وزارت بهداشت بخشی از عزت نفس بستگی به تصویر ما از جسم خودمان دارد: «در سوختگی آن تصویر به هم می‌ریزد، تبعات روانشناختی دارد و بعد از آن انزوای اجتماعی به سراغ فرد می‌آید. از طرفی نقش‌های اجتماعی تحت تاثیر قرار می‌گیرد، حضور اجتماعی، شغل و احساس هویت چیزهایی هستند که در معرض تهدید قرار می‌گیرند. بنابراین تغییر پارادایم در این زمینه اهمیت زیادی دارد.» عبادی توضیح داد: «طرحی به نام پرستار پیگیر از سال 1400 آغاز و در دولت چهاردهم با جدیت دنبال شده است که در آن 15 بیماری پر بسامد شناسایی شده‌اند؛ یکی از آنها سوختگی است. روند کار به این ترتیب است که در مراکزی که بخش سوختگی دارند بعد از ترخیص مریض‌ها را به مدت یک ماه تا یک سال پیگیری می‌کنیم.»
بنابر اعلام معاون پرستاری تلاش بر این است که ورودی‌های سوختگی کاهش پیدا کند: «ارزیابی طرح نشان می‌دهد که نرخ بازگشت مجدد در حوزه سوختگی از هشت درصد تا یک ماه بعد از ترخیص به کمتر از 2.5 درصد رسیده است که نشان دهنده این است که یک کار کوچک چقدر می‌تواند اثرگذار باشد.»
این همایش یک مهمان غیرحضوری داشت. «جان جبور»، نماینده سازمان جهانی بهداشت در ایران در پیامی از وزیر بهداشت ایران و مسئولان نظام سلامت تشکر کرد و گفت: «تعهد و تلاش مستمر شما برای ارتقای خدمات مراقبت از سوختگی، تسریع دسترسی مردم به این خدمات و بهبود نتایج درمانی اثربخشی زیادی داشته است.»
جبور توضیح داد: «سوختگی از مسائل مهم سلامت عمومی در جهان است و عواقب آن تنها جسمی نیست؛ ممکن است به بستری‌های طولانی مدت در بیمارستان، آسیب‌های روانی و مشکلات اقتصادی اجتماعی گوناگون برای فرد، خانواده و جوامع منجر شود. با این حال بسیاری از موارد قابل پیشگیری هستند و می‌توان تبعات آن را کاهش داد. بنابراین تقویت اقدامات پیشگیرانه از اولویت‌های مراقبت و بخشی از تلاشی گسترده‌تر برای پوشش همگانی خدمات سلامت و حفاظت از افراد به شمار می‌رود.»
به گفته نماینده سازمان جهانی بهداشت مراقبت موثر از افراد دچار سوختگی نیازمند رویکردی جامع و انسان‌محور است که تمامی مراحل مراقبت را در بر می‌گیرد: «این رویکرد از پیشگیری و افزایش آگاهی آاغاز می‌شود، با امدادرسانی در شرایط اورژانس، ارزیابی اولیه، ارجاع به موقع، درمان و مداخلات جراحی ادامه می‌یابد و توانبخشی و خدمات روان درمانی و بازگشت فرد به زندگی را هم شامل می‌شود.»
او در پیام خود گفت: «دستیابی به بهترین نتایج ممکن، مستلزم وجود نظام سلامت هماهنگ، نیروی انسانی ماهر و برخوردار از تخصص‌های لازم، زیرساخت‌های مناسب و برخورداری از تجهیزات ضروری است. همچنین مسیرهای ارجاع موثر و همکاری نزدیک نهادهای مسئول سلامت مهم است. بنابراین مراقبت از افراد دچار سوختگی نباید فقط به نجات جان آنها محدود شود.»
جبور توصیه کرد: «باید دستاوردهای کنونی را زمینه پیشرفت‌های بیشتر کنیم. اولویت ما این است که تجربه‌های موفق را به بهبودهای پایدار تبدیل کنیم، اقدامات موثر را گسترش دهیم، کاستی‌ها را برطرف کنیم و دسترسی عادلانه به خدمات را در سراسر کشور تضمین کنیم.» سخن پایانی او این بود که ایران دانش، تجربه و ظرفیت‌های ارزشمندی در زمینه ارائه خدمات سلامت دارد. به همین دلیل همکاری بین بخش‌های مختلف نظام سلامت فرصت ارزشمندی برای افزایش ظرفیت‌های موجود و ارتقای خدمات است.
سخنان مسئولان نظام سلامت در ادامه همایش به بازگویی تجربه نماینده گروه «رهیدگان از سوختگی» گره خورد. او که تمایلی نداشت نامش را اعلام کند، گفت: «در سال 82 سوختم؛ با 85 درصد سوختگی درجه سه. زنده ماندنم معجزه‌ای بود. اولین چیزی که یک فرد سوخته تجربه می‌کند حس گم شدن است. انگار میان زمین و آسمان معلق است و نمی‌داند جایش کجاست گویی بریده شده است. مدام لحظات گذشته را به یاد می آورد و لحظه‌ای را که زندگی‌اش برای همیشه تغییر کرد. آرزو می‌کند هرچه زودتر از این کابوس بیدار شود اما نمی‌شود.»
این نجات یافته سوختگی ادامه داد: «من مادر سه فرزند هستم اما وقتی سوختم مادر بودنم، زن بودنم، انسان بودنم را گم کردم؛ یک چهره وحشتناک و سراپا مومیایی شده داشتم. حتی بچه‌هایم از من فراری بودند و این برای یک مادر دردناک است. من خودم را برای مرگ آماده کرده بودم.» او درباره تجربیات بعد از وقوع سوختگی گفت: «فرد سوخته روحش نابود می‌شود. دیگر هیچ‌چیز مثل سابق نیست و ما به انسان‌های درونگرا و منزوی تبدیل می‌شویم.»
او درباره مشکلاتی که یک فرد دچار سوختگی با آن درگیر است گفت: «لباس‌های سوختگی، پمادهای ترمیمی، کاردرمانی و فیزیوتراپی برای ما لازم است؛ خدماتی گران‌قیمت که هیچ کدام بیمه نیست.» او از امیدهایی که در این سال‌ها برای بیماران روشن شده قدردانی کرد اما آنها را کافی ندانست: «کرم‌های ترمیمی گران است، لیزر گران است. من سرپرست خانوار هستم و تامین هزینه زندگی و درمان در کنار هم بسیار دشوار است.»
نماینده این انجمن گفت: «آموزش در سوختگی خیلی مهم است. خیلی از افراد کار با کپسول‌های آتش نشانی را بلد نیستند. در آن لحظه اتفاق نمی‌دانیم باید چه کنیم. سوختگی از بی‌تدبیری می‌آید.» او از مسئولان آموزش و پرورش خواست تا در یک صفحه کتاب‌های درسی آموز‌ش‌هایی برای سوختگی بگذارند.
همایش پیشگیری از سوختگی با سخنان محدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت به پایان رسید. ظفرقندی گفت: «سوختگی فقط در حوزه آتش و حریق نیست، فقط هم اتفاق نیست. سوختگی یک ترومای خشن و بی‌رحم است.»
به گفته وزیر بهداشت بسیاری از سوختگی‌ها ناشی از عدم رعایت استانداردهاست: «در مدارس و دانشگاه‌ها باید برنامه‌هایی برای آگاهی گنجانده شود تا اتفاقات کاهش پیدا کند. آتش نشانی، اورژانس، بیمارستان، درمان و مراقبت‌ها همه در سوختگی اهمیت دارند. لحظات اولیه در سوختگی هم بسیار مهم است. حتی پروسه انتقال و اینکه انتقال درست انجام شود بسیار مهم است و از اتفاقات ناگوار بعدی جلوگیری می‌کند. بنابراین زنجیره مراقبت باید درست انجام شود.»
ظفرقندی اعلام کرد: «سالی 10 میلیون نفر در دنیا دچار سوختگی می‌شوند و نزدیک ۱۸۰ هزار نفر از آنها فوت می‌کنند. از دوران جنگ هشت ساله بیش از صد هزار مجروح شیمیایی داریم که سوختگی محسوب می‌شود. این جنایت بشری است.» او توضیح داد: «این سوختگی‌ها که ناشی از مواد شیمیایی است، پوست، قرنیه و ریه را درگیر می‌کند.»
وزیر بهداشت درباره مطالعه خود درباره آثار بلندمدت سوختگی مجروحان شیمیایی گفت: «در این پژوهش ۷۵۰۰ مجروح سوخته در مقابل 7500 نفر در شرایط عادی بررسی شدند. مشخص شد که بروز سرطان در این سوختگی‌ها حداقل 10 تا 20 سال بعد اتفاق می‌افتد و انواع سرطان در مجروحان نسبت به دیگران بیشتر است.»
ظفرقندی به سوختگی‌های اتفاق افتاده در دو جنگ اخیر اشاره کرد و گفت: «مسببان این جنایت‌ها باید در مقابل بشریت پاسخگو باشند.» بر اساس اعلام او حضور پزشکان، مددکاران و پروسه بازتوانی در کنار هم زنجیره‌ای برای کمک به افراد سوخته است. در حال حاضر ۱۲۰۰ تخت سوختگی در کشور داریم که کم است و باید به سطح استاندارد برسد.» وزیر بهداشت تاکید کرد: «باید درباره احقاق حق سوختگان در جنگ حرف بزنیم .هشت ماه از جنایت میناب می‌گذرد و هنوز آمریکا پاسخ این جنایت را نداده است اما راه گریزی از آن نیست.»
ظفرقندی از کسانی که می‌توانند در این زمینه کمک کنند دعوت کرد تا به همکاری وزارت بهداشت بیایند: «باید برای سوختگی آموزش بدهیم و آمادگی داشته باشیم چون این کار یک وزارتخانه نیست .در ترومای تصادفات جاده‌ای سالانه بیست هزار جوان را از دست می‌دهیم و اگر وزارت راه و پلیس کمک نکنند موفق نخواهیم بود.» او از اقدامات انجام شده برای افتتاح بیمارستان باب الحوائج و بیمارستانی در چابهار خبر داد.
