انتخابات شوراها چطور می‌تواند مردم بیشتری را پای صندوق رأی بیاورد؟ پاسخ مرکز پژوهش‌های مجلس فقط تبلیغات بیشتر یا دعوت مردم به مشارکت نیست. گزارشی با عنوان «الزامات افزایش حضور مردم در انتخابات دوره هفتم شوراهای اسلامی؛ الگوهای مشارکت انتخاباتی در سطح محلی» منتشر شده نشان می‌دهد مسئله مشارکت از خود ساختار اداره شهر شروع می‌شود. وقتی رأی‌دهنده احساس کند شورای منتخب اختیار چندانی برای تغییر شرایط ندارد یا نتیجه انتخابات تفاوت محسوسی در اداره شهر ایجاد نمی‌کند انگیزه او برای شرکت در انتخابات نیز کمتر می‌شود.
این گزارش با بررسی مطالعات مرتبط با انتخابات محلی در کشورهای مختلف به یک نتیجه مهم رسیده ؛ مشارکت در انتخابات محلی در بسیاری از کشورها به شکل معناداری پایین‌تر از انتخابات ملی است. با این حال حتی در داخل یک کشور نیز میزان مشارکت شهرها و واحدهای محلی یکسان نیست. تفاوت در اختیارات نهادهای محلی. اندازه شهر. ساختار اجتماعی. شدت رقابت سیاسی و کیفیت حکمرانی می‌تواند رفتار انتخاباتی مردم را تغییر دهد.
یکی از نکات قابل توجه گزارش به اندازه شهرها مربوط است. یافته‌های بررسی‌شده نشان می‌دهد در واحدهای محلی کوچک‌تر ارتباط شهروندان با نامزدها و مسئولان معمولا مستقیم‌تر است. مسائل محلی ملموس‌تر دیده می‌شوند و رأی‌دهنده بیشتر احساس می‌کند رأی او می‌تواند نتیجه انتخابات را تغییر دهد. با بزرگ‌تر شدن شهر این رابطه می‌تواند ضعیف شود. فاصله میان شهروند و تصمیم‌گیرنده بیشتر می‌شود و احساس اثرگذاری رأی کاهش پیدا می‌کند.
گزارش البته این رابطه را قطعی و یک‌طرفه نمی‌داند. شهر بزرگ ممکن است همزمان رقابت سیاسی بیشتری ایجاد کند و امکان فعالیت احزاب و شبکه‌های سازمان‌یافته را افزایش دهد. به همین دلیل در کلان‌شهرها رقابت واقعی میان نامزدها. وجود شبکه‌های فعال سیاسی و اجتماعی و سازوکارهای پاسخگویی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پژوهش‌های بررسی‌شده در این گزارش نشان داده‌اند افزایش مقیاس حکمرانی می‌تواند با بیشتر شدن فاصله مردم از تصمیم‌گیرندگان و کاهش احساس اثرگذاری سیاسی مشارکت را پایین بیاورد.
بخشی از گزارش مستقیما به ساختار مدیریت شهری برمی‌گردد. مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گوید نباید نهادی در برابر مردم مسئول شناخته شود اما اختیار لازم برای تغییر شرایط را نداشته باشد. بر همین اساس انتقال مسئولیت به شوراها و شهرداری‌ها باید همراه با اختیار تصمیم‌گیری. منابع مالی و ابزار اجرایی باشد. در گزارش تاکید شده وابستگی شدید مالی مدیریت محلی به دولت مرکزی می‌تواند پیوند میان رأی‌دهنده و شورای شهر را ضعیف کند. استقلال مالی بیشتر نیز می‌تواند هم توان ارائه خدمات را افزایش دهد و هم مشارکت انتخاباتی را تقویت کند.
این نکته در بخش دیگری از گزارش نیز تکرار شده هر اندازه شهروند بتواند نتیجه رأی خود را به تغییر در نحوه اداره شهر مرتبط کند انتخابات محلی برای او معنادارتر می‌شود. گزارش مثال می‌زند که اگر بخش مهمی از تصمیم‌های شهری خارج از اختیار نهاد منتخب گرفته شود یا مدیریت اجرایی نتواند سیاست‌هایی را که بر زندگی روزمره مردم اثر دارد تغییر دهد فاصله میان انتخابات و اداره واقعی شهر بیشتر می‌شود. نتیجه چنین وضعیتی می‌تواند کاهش اهمیت انتخابات در ذهن شهروند باشد.
مرکز پژوهش‌های مجلس افزایش تعداد نامزدها را نیز به تنهایی نشانه رقابت نمی‌داند. آنچه می‌تواند مشارکت را بالا ببرد وجود گزینه‌های متفاوت و قابل تشخیص است. رأی‌دهنده باید بداند هر نامزد چه برنامه‌ای برای شهر دارد و تفاوت برنامه‌ها چیست. گزارش پیشنهاد کرده اطلاعات استاندارد و قابل مقایسه درباره برنامه‌ها و اولویت‌های نامزدهای شورا در اختیار شهروندان قرار گیرد و امکان مناظره و گفت‌وگوی عمومی میان آنان فراهم شود. یکی از مشکلات انتخابات محلی این است که اطلاعات مردم درباره نامزدها معمولا کمتر از انتخابات ملی است.
شفافیت بودجه و نحوه توزیع منابع شهری نیز از نگاه این گزارش با مشارکت سیاسی ارتباط دارد. اگر شهروند تصور کند پروژه و بودجه شهری بیشتر بر اساس نفوذ گروه‌های خاص یا ارتباط با مدیران توزیع می‌شود ممکن است انتخابات را رقابتی برای بهتر اداره شدن شهر نداند. پیشنهاد گزارش این است که معیار تخصیص منابع و اولویت پروژه‌ها از قبل اعلام شود و اطلاعات بودجه و هزینه‌کرد مدیریت محلی به شکل منظم در اختیار مردم قرار گیرد.
یکی از پیشنهادهای گزارش همزمان برگزار کردن انتخابات محلی و ملی است. مرکز پژوهش‌های مجلس معتقد است اگر هدف اصلی افزایش تعداد رأی‌دهندگان باشد همزمانی یکی از موثرترین ابزارهاست. شهروند یک بار به محل رأی‌گیری می‌رود و موج تبلیغات و بسیج سیاسی انتخابات ملی به انتخابات شوراها نیز سرریز می‌کند.
اما خود گزارش بلافاصله از هزینه این سیاست هم می‌گوید. همزمانی می‌تواند انتخابات شوراها را زیر سایه رقابت‌های ملی ببرد. در این حالت رأی‌دهنده به جای عملکرد شهرداری و شورا تحت تاثیر محبوبیت دولت مرکزی. وضعیت اقتصاد کشور یا صف‌بندی جریان‌های سیاسی ملی تصمیم می‌گیرد. گزارش این راهکار را «دووجهی» می‌داند؛ مشارکت را بالا می‌برد اما ممکن است ماهیت محلی انتخابات را تضعیف کند.
اقتصاد هم از متغیرهایی است که گزارش بر آن دست می‌گذارد. رکود. تورم. بیکاری و بی‌ثباتی سیاسی می‌تواند نه فقط میزان حضور مردم بلکه جهت رأی آنان در انتخابات شوراها را تغییر دهد. در چنین وضعیتی انتخابات محلی ممکن است به محلی برای ابراز رضایت یا نارضایتی از دولت مرکزی تبدیل شود. مرکز پژوهش‌ها پیشنهاد می‌کند پیش از انتخابات اطلاعات روشن‌تری درباره اختیارات شوراها. منابع مالی شهرداری‌ها و محدودیت‌های واقعی مدیریت محلی منتشر شود تا عملکرد مدیران شهری صرفا بر مبنای شرایط عمومی کشور سنجیده نشود. انتشار گزارش‌های مقایسه‌ای از عملکرد شوراها و شهرداری‌ها نیز یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده است.
آخرین بخش گزارش به خود رأی‌دهنده می‌رسد. ممکن است فرد به مشارکت علاقه داشته باشد اما نداند چه کسی نامزد است. حوزه رأی‌گیری کجاست یا گزینه‌های موجود چه تفاوتی با یکدیگر دارند. گزارش سه مانع اصلی را در این سطح مشخص می‌کند؛ کمبود اطلاعات انتخاباتی. پایین بودن احساس اثرگذاری سیاسی و موانع عملی رأی دادن. ساده‌تر شدن دسترسی به اطلاعات. اعلام دقیق زمان و محل رأی‌گیری و استفاده از شبکه‌های محلی و ارتباطات همسایگی برای اطلاع‌رسانی از جمله پیشنهادهای گزارش است.
