آتشبس که تمام شد، بحران کمکم شکل تازه خودش را لابلای عددهای خط فقر، بیکاری و کاهش خرید مواد غذایی نشان داد و موج تازه مددجویان موسسات خیریه شکل گرفت. این موسسات میگویند بسیاری از این مددجویان خانوادههایی از طبقات متوسط بودند که جنگ شرایط اقتصادی آنها را تغییر داد و حالا بسیاری از آنها در آستانه فروپاشی قرار دارند. آنها به واسطه شرایط اقتصادی و بیکاری، ممکن است خانههایشان را از دست بدهند و با از دست دادن خانه احتمال درگیری خانواده با آسیبهای اجتماعی پرخطر مانند اعتیاد، تعرض، نزاع و … بیشتر میشود.
این موج تازه از مددجویان هنوز نمیتوانند به راحتی از موسسات حمایتی کمک بگیرند و با مسیر آن ناآشنا هستند. بسیاری از آنها به سمت حاشیه شهرها رفتهاند و دسترسی خود را به امکانات اولیه از دست دادهاند. بسیاری از خیریهها، موسسات و سازمانهای مردمنهاد در این بحران، تامین هزینههای درمان و ارزاق را در اولویت کار مددکاری خود قرار دادند، با اینحال میزان کمکهای مالی حامیان آنها کاهش پیدا کرده است.
به گفته روابط عمومی یکی از این موسسات خیریه که نمیخواهد نامش در گزارش بیاید بحران اقتصادی امروز ایران را میتوان تقریبا همتراز با بحرانهایی مانند سیل و زلزله دانست. او توضیح میدهد بسیاری از خانوادههای ایرانی بیآنکه بمب و موشکی بر خانهشان افتاده باشد در حال از دست دادن خانهشان هستند و باید امیدوار باشیم که سازمان بهزیستی کشور راه حلی برای این بحران تدبیر کرده باشند: «کمکهای مردمی بیشتر از سمت طبقه متوسط واریز میشد که به صورت میانگین بین 300 تا 500 هزار تومان واریزی داشتند، اما در ماههای اخیر همین میزان واریزی هم کاهش پیدا کرده است. موارد جدیدی که به ما مراجعه میکنند بیشتر خانوادههایی معمولی و حتی کارمند هستند که سطح نیاز آنها در مواردی تامین ارزاق و سرپناه است. تا پیش از این مددجویان از مناطقی آسیبدیده بودند، اما بعد از جنگ خانوادههایی از طبقات متوسط هم به آنها اضافه شده است.»
«زنان بارداری که دسترسیشان به مکملهای غذایی قطع یا کم شده، به وزن استاندارد نمیرسند.»؛ این روایت فرحناز امراللهی، مدیرعامل موسسه پرتو است که از 10 سال پیش در روستاهای حاشیه سراوان فعالیت در حوزه آموزش و مهارتآموزی را آغاز کرده است. موسسه در مواردی برای زنان باردار این روستاها، بستههای غذایی تامین میکند و مشاهدات آنها نشان میدهد افزایش قیمت مواد غذایی و فقر، سلامت آنها را به شکلی چشمگیر تحت تاثیر قرار داده است.
امراللهی توضیح میدهد این زنان باردار به دلیل نداشتن تغذیه مناسب، نمیتوانند به وزن استاندارد دوران بارداری برسند؛ شهرستان سراوان یکی از بالاترین نرخهای رشد جمعیت را در کشور دارد و توزیع وسایل پیشگیری از بارداری در خانههای بهداشت ممنوع است؛ به همین دلیل این زنان با بارداریهای پی در پی روبرو میشوند و به دلیل افزایش شدید قیمت مواد غذایی جانشان به خطر میافتد. در همین شرایط موسسه پرتو به کمک مرکز بهداشت منطقه، مکملهای مورد نیاز زنان باردار را تهیه میکند و در اختیارشان قرار میدهد؛ مکملهایی که از پنج سال پیش در اختیار مراکز بهداشت سراوان قرار نمیگیرند و پیگیریهای موسسه هم بینتیجه مانده است.
غیر از کمک برای تهیه مکملهای غذایی، موسسه پرتو تا پیش از عید گاهی برای زنان باردار بستههای غذایی تامین میکرد؛ این بستهها با هزینه یک تا سه میلیون تومان تامین میشد اما کمکم قیمتشان به پنج تا هفت میلیون تومان رسید. از طرف دیگر داوطلبان و حامیانی که تا پیش از این در تامین سبد غذایی به موسساتی مانند پرتو کمک میکردند، کمکهای مالی خود را کم کردهاند و حالا زنان بارداری که دسترسیشان به مکملهای غذایی قطع شده، برای دریافت کمکهای غذایی هم امکان کمتری دارند.
«طی هشت سال اخیر ۱۴۰۴-۱۳۹۷ نرخ فقر مطلق از حدود ۲۰ درصد به بالای ۴۰ درصد رسیده است و جمعیت زیر خط فقر مطلق بیش از دو برابر شده است؛ از حدود ۱۶ میلیون نفر به بالای ۳۴ میلیون نفر.» این اطلاعات بخشی از یادداشتی است که رضا امیدی، پژوهشگر حوزه رفاه اجتماعی در کانال تلگرامی خود نوشته است؛ یادداشتی که گفتههای فرشید یزدانی، پژوهشگر سیاستگذاری اجتماعی آن را تایید میکند.
یزدانی در گفتوگو با آتیه آنلاین توضیح میدهد که از اردیبهشت سال گذشته تا امسال، میزان خط فقر شدید از حدود سه میلیون و 200 هزار تومان به حدود شش میلیون و 700 هزار تومان رسیده و حدود 2.2 برابر افزایش داشته است. شاخص فقر شدید به سطح درآمدی اشاره دارد که برای تأمین حداقل نیازهای اساسی مانند غذا کافی است و بر اساس هزینههای خوراک یک نفر تعیین میشود.
یزدانی توضیح میدهد که تورم نقطه به نقطه اردیبهشت امسال به 80 درصد رسیده است که رقمی بیسابقه در کشور است: «در حال حاضر خط فقر مطلق برای یک خانواده سه نفره حدود 44 میلیون تومان است. این رقم نسبت به سال گذشته حدود دوبرابر افزایش داشته است، در عین حال باید توجه داشت که نرخ تورم خوراکی در همین بازه زمانی یک ساله بیش از 129 درصد بوده است.» به گفته او با توجه به تفاوت حداقل دستمزد امسال و رقم خط فقر، شاخص شکاف فقر هم در یک سال گذشته حدود 50 درصد برآورد شده است: «تورم برای دهکهای پایینتر درآمدی تبعات بسیار مشهودتری داشته و در بازه زمانی اردیبهشت سال گذشته تا امسال، برای این دهکها نزدیک به 25 درصد بیشتر از دهکهای بالاتر بوده است؛ چون سهم خوراکیها در سبد کالای دهکهای پایین بیشتر بوده و این اقلام هم نسبت به سایر کالاها افزایش قیمت بسیار بالاتری داشتهاند.»
مطالعه رضا امیدی نشان میدهد در بازه زمانی هشت ساله 1397 تا 1404، دو جهش در نرخ فقر رخ داده؛ اولی در سالهای ۹۸-۱۳۹۷ و دومی در سالهای 1404-1403. در جهش اول حدود ۱۰ واحد به نرخ فقر اضافه شد و در جهش دوم برآوردها نشان میدهد که حداقل ۱۰ واحد دیگر به نرخ فقر اضافه میشود. نکتۀ مهم این است که جهش قبلی بعد از یک ثبات نسبی ۹-۸ ساله در نرخ فقر رخ داد؛ اما این بار در یک فاصلۀ ۵-۴ ساله این جهش رخ داده است.
حالا یزدانی توضیح میدهد روند نزولی مصرف به خصوص در زمینه خوراکیها از سال 97 و بعد از خروج آمریکا از برجام آغاز شد اما به نظر میرسد که امسال شدت گرفته است. میزان مصرف در کل جامعه پایین آمده است و آمار تولیدات دامی و مرغ و طیور در فروردین امسال نسبت به سال گذشته حدود 12 درصد کاهش داشته است. بخشی از این روند ناشی از تقاضای کم در بازار است؛ چون قیمت تمام شده برای مصرفکننده بالاست: «بعد از امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا، ممکن است نرخ تورم انتظاری در کوتاه مدت کاهش پیدا کند، اما در طولانی مدت نشانههایی مبتنی بر آن نداریم. مگر اینکه تفاهم به شکلی جدی و پیگیر پیش رود، البته آن هم زمان میبرد.»
میلاد شیراوند، یکی از فعالان اجتماعی شهرستان کوهدشت لرستان است که در سالهای اخیر برای خانوادههای دهکهای پایین سبدهای مواد غذایی تهیه میکند. از ابتدای سال جاری مراجعه خانوادهها به او و دوستانش برای دریافت کمک به ویژه در حوزه دارو و غذا افزایش زیادی داشته است؛ حتی خانوادههایی که تحت پوشش نهادهای حمایتی قرار دارند هم به صورت مداوم برای دریافت کمک مراجعه میکنند.
به دلیل شرایطی مثل افزایش قیمت اقلام غذایی و قطع اینترنت، سطح کمکهای مالی از سوی مردم کاهش پیدا کرد و اعضای این گروه، تعداد و حجم بستههای غذایی را کاهش دادند. شیراوند تعریف میکند «ماه پیش مجبور شدیم چهار کیسه برنج را بین چند خانواده تقسیم کنیم و هیچ ماده غذایی دیگری را توزیع نکنیم. اوایل جنگ هم برای سال تحویل تعدادی مرغ توزیع کردیم، اما بعد از عید با توجه به قیمتهای جدید، به طور کامل مرغ را از دستورکار خارج کردیم.»
او میگوید در حال حاضر اعضای گروه او به برنامه توزیع «نان خالی» بین خانوادهها فکر میکنند تا شاید تعداد افراد بیشتری تحت پوشش قرار گیرند: «از ابتدای سال 1404 تعداد بستههای توزیعی کاهش زیادی داشت. ما در سال ۱۴۰۳چندبار توانستیم به حدود 2۰۰ خانوار کمکهای غذایی برسانیم، اما حالا سالی یک بار میتوانیم این کار را انجام دهیم. مشاهدات من نشان میدهد تهیه میوه به مشکل اساسی خانوادههای کمدرآمد تبدیل شده است؛ البته بعد از کالابرگ تا حدودی به مواد خوراکی دسترسی پیدا کردند، اما تورم دو، سه ماه اخیر باعث شد قدرت خرید کالابرگ هم کاهش پیدا کند؛ این یعنی لازم است که در مبلغ کالابرگ خانوادههای سه دهک پایین تجدید نظر شود.»
