در روزهای جنگ ۱۲ روزه، اتفاقی رخ داد که شاید در هیاهوی اخبار کمتر دیده شد؛ بسیاری از نانوایان تهران، که عمدتاً از شهرهای دیگری مانند زنجان و مشهد برای کار به پایتخت آمده بودند، شهر را ترک کردند. ناگهان یکی از سادهترین و روزمرهترین نیازهای شهروندان، یعنی دسترسی به نان، به یک نگرانی جدی تبدیل شد.
به گفته مدیران بحران شهری، اگر مداخله فرمانداری و دستگاههای مسئول نبود، تهران میتوانست با بحران تأمین نان روبهرو شود؛ تجربهای که اکنون به عنوان هشداری جدی برای سناریوهای بزرگتر، از جمله وقوع زلزله در پایتخت، مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع یکی از محورهای اصلی نشست تخصصی «اصول و مبانی تغذیه اضطراری» بود؛ نشستی که با حضور استادان دانشگاه، متخصصان تغذیه و مدیران مدیریت بحران شهر تهران برگزار شد و تلاش داشت به یک پرسش اساسی پاسخ دهد: اگر تهران با یک بحران گسترده روبهرو شود، غذای شهروندان از کجا تأمین خواهد شد؟
در این نشست، عبدالرضا نوروزی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران گفت که اگر زنجیره توزیع مواد غذایی در تهران ـ از میادین میوه و ترهبار گرفته تا فروشگاهها و سوپرمارکتها ـ متوقف شود، ذخایر موجود شهر تنها برای حدود چهار و نیم روز پاسخگو خواهد بود.
به گفته او تأمین غذا در شرایط بحران صرفاً یک مسئله رفاهی نیست، بلکه بخشی از حقوق اولیه شهروندان است. نوروزی تأکید کرد که در هر سناریوی جنگی یا بلای طبیعی، ابتدا باید برای تأمین غذای نیروهای کلیدی از جمله کادر درمان، نیروهای امدادی، خدمات شهری، اورژانس و نیروهای نظامی برنامهریزی شود؛ زیرا استمرار فعالیت این گروهها مستقیماً بر توان مدیریت بحران اثر میگذارد.
او همچنین پیشنهاد تشکیل «کمیته واکنش سریع تغذیهای» در شهر تهران را مطرح کرد؛ ساختاری که وظیفه آن برنامهریزی، تصمیمگیری و هماهنگی فوری برای تأمین غذا در شرایط اضطراری خواهد بود.
رضا موسوی، دبیر نشست، یادآور شد که مفهوم «تغذیه اضطراری» در سالهای اخیر از یک موضوع محدود به حوادث طبیعی فراتر رفته است. او با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه و همچنین گسترش بحث «کوله زندگی» در فضای عمومی گفت که جامعه به تدریج به این درک رسیده است که آمادگی برای بحران فقط به زلزله محدود نمیشود و جنگ، سیل و سایر مخاطرات نیز باید در برنامهریزیهای شهری لحاظ شوند.
به گفته او، تغذیه اضطراری یک حوزه کاملاً میانرشتهای است و نمیتوان آن را صرفاً از منظر سلامت یا مدیریت بحران بررسی کرد؛ زیرا ابعاد اجتماعی، اقتصادی، لجستیکی و حتی امنیتی نیز در آن نقش دارند.
وحید هادی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ارتش، در این نشست بر اهمیت کیفیت غذا در شرایط بحرانی تأکید کرد. او گفت همانقدر که کمبود غذا خطرناک است، غذای ناسالم نیز میتواند تهدیدآفرین باشد. به گفته او، یک غذای آلوده حتی قادر است یک واحد بزرگ نظامی را از چرخه عملیاتی خارج کند.
هادی بر ضرورت توجه ویژه به کودکان، سالمندان و زنان باردار در شرایط اضطراری تأکید کرد و گفت جیرههای غذایی باید هم از نظر ارزش تغذیهای استاندارد باشند و هم قابلیت نگهداری طولانیمدت در شرایط دشوار را داشته باشند.
او افزود که پس از جنگ ۱۲ روزه، ظرفیت تولید برخی اقلام کنسروی افزایش یافته و در شرایط بحرانی شدید، امکان استفاده از جیرههای آماده نظامی برای عموم مردم نیز وجود دارد. به گفته وی، غنیسازی مواد غذایی با ویتامینها و طراحی بستهبندی مقاوم، از مهمترین الزامات تولید این نوع جیرههاست.
در بخش دیگری از نشست، صمیم مرادی روزبهانی، معاون آمادگی و عملیات سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، با اشاره به آسیبپذیری پایتخت در برابر حوادث بزرگ گفت که در صورت وقوع حتی یک زلزله نسبتاً شدید، شمار تلفات میتواند از ۱۰ هزار نفر فراتر رود.
او تأکید کرد که تجربه جنگ اخیر نشان داده است در شرایط بحرانی نمیتوان صرفاً به تقسیم وظایف قانونی میان دستگاهها تکیه کرد و گاهی شهرداری ناچار است فراتر از مسئولیتهای رسمی خود وارد میدان شود.
مرادی از تدوین برنامه تغذیه اضطراری به عنوان یکی از محورهای اصلی اقدامات مدیریت بحران تهران نام برد و اعلام کرد مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران مأمور تهیه «سند تغذیه شهر تهران» شده است؛ سندی که قرار است چارچوب تأمین، ذخیرهسازی و توزیع مواد غذایی در شرایط بحرانی را مشخص کند.
به گفته معاون آمادگی و عملیات سازمان مدیریت بحران تهران، تاکنون بیش از ۲۰۰ مخزن آب اضطراری در نقاط مختلف شهر نصب شده و برنامه توسعه این شبکه همچنان ادامه دارد.
او همچنین از آمادهسازی «کوله زندگی» خبر داد؛ بستهای شامل اقلام ضروری که برای روزهای نخست بحران طراحی شده است. این بسته با همکاری تأمینکنندگان مختلف در حال تکمیل است و میتواند توسط شهروندان، سازمانها یا حتی خیرین برای خانوادههای کمبرخوردار تهیه شود.
اگر در گذشته تصویر بحران در ذهن بسیاری از شهروندان با ساختمانهای فروریخته و خیابانهای ویران گره خورده بود، امروز متخصصان از تهدیدی کمتر دیدهشده سخن میگویند؛ بحران غذا.
تجربه جنگ ۱۲ روزه نشان داد که حتی اختلالی کوتاهمدت در فعالیت نانواییها میتواند زنجیره تأمین یکی از اساسیترین نیازهای مردم را تحت تأثیر قرار دهد. اکنون پرسش اصلی این است که اگر بحرانی بزرگتر و طولانیتر رخ دهد، تهران تا چه اندازه برای تأمین نان، آب و غذای میلیونها شهروند خود آماده خواهد بود؟
