وقتی مدرسه ساخته شد، تازه اول ماجراست

ساخت مدرسه و توسعه فضاهای آموزشی، یکی از اقدامات زیرساختی برای تحقق آموزش و پرورش همگانی است. این موضوع دغدغه همیشگی مسئولان و بخشی از راه‌حل‌ پاسخ به کمبودهاست. با این وجود پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اگر مدرسه خالی از امکانات، نیروی انسانی، محتوا و مدیریت‌ محلی باشد تنها دسترسی مکانی را افزایش می‌دهد و تضمینی برای عدالت آموزشی فراهم نمی‌آورد.

 علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، دیروز در مراسمی گفته: «اگر قرار است تحولی در کشور رخ دهد، این تحول از مسیر جوانان و نسل آینده خواهد بود. اکنون هزار مدرسه در دست ساخت داریم که بخشی از برنامه‌های وسیع ما برای گسترش عدالت آموزشی است. همچنین لازم است امکانات و تجهیزات برای دانش‌آموزان فراهم شود تا این موفقیت به سرانجام برسد.» این نشان می‌دهد که مسئولان بر ایجاد کیفیت در کنار کمیت معتقدند حتی اگر این هدف همچنان محقق نشده باشد.

 کلاس‌های ۴۰ تا ۵۰ نفره هنوز در مدارس دولتی برگزار می‌شوند و دانش‌آموزان اقشار پایین‌تر جامعه که به مدارس خصوصی دسترسی ندارند مجبورند در این کلاس‌ها تنگ هم بنشینند. براساس این رویکرد ساخت مدارس جدید و تهیه زیرساخت‌های مناسب برای استفاده همه دانش‌آموزان یکی از اولویت‌های نظام آموزشی است؛ چه برای بچه‌هایی که در شهرهای بزرگ به مدرسه نیاز دارند، چه برای آن‌ها که در روستاهای دورافتاده، کپرها و مدارس سنگی درس می‌خوانند.

 مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران هم در سفر روز پنجشنبه خود به استان اردبیل، با اشاره به اینکه «وقتی مدرسه ساخته شد، تازه اول ماجراست»، بر ضرورت ارتقای کیفیت آموزش و سرمایه‌گذاری بر نیروی انسانی تأکید کرد.

انتقاد از پرورش تک‌بعدی

پزشکیان در این نشست، نگاهی انتقادی به نظام آموزشی فعلی داشت و گفت: «مدارسی که امروز ساخته‌ایم، به‌جای تربیت انسان‌های جامع‌نگر، افراد تک‌بعدی و مغرور پرورش داده‌اند که مملکت و سرزمین خود را باور ندارند و خیال می‌کنند تنها باید در خارج از کشور به جایگاهی برسند.»

مرکز پژوهش‌های مجلس هم در گزارشی با عنوان بررسی راهکارهای تقویت نظام آموزش و پرورش رسمی عمومی، می‌نویسد: «با وجود رشد اعتبارات عمرانی، بخش عمده بودجه آموزش‌وپرورش صرف پرداخت حقوق می‌شود و ردیف‌های مرتبط با ارتقای کیفیت، مانند تجهیزات آزمایشگاهی و آموزش ضمن خدمت معلمان، نادیده گرفته می‌شود. بنابراین، در شرایطی که دولت از مدرسه‌سازی به عنوان گامی در جهت عدالت آموزشی یاد می‌کند، کارشناسان و مسئولان بر این باورند که ساخت مدرسه تنها یک پوسته است و عدالت آموزشی، مجموعه‌ای از دانش باکیفیت، معلم توانمند و امکانات حمایتی است.»

 براساس داده‌های موجود بیشتر مدارس دولتی از نظر امکانات کمک‌آموزشی (سایت رایانه، اتاق مشاوره، امکانات سمعی‌ـ‌بصری) و نیز برخی امکانات فیزیکی پایه (تعداد کلاس متناسب، سالن‌های ورزشی، سرویس‌های بهداشتی مناسب) وضعیتی پایین‌تر از حد انتظار دارند. موضوعی که پزشکیان هم به آن اشاره کرده و گفته «کیفیت آموزش، ابزارها، تکنولوژی و نحوه تعامل باید ارتقا یابد. این رویکرد، در تقابل با نگاهی است که صرفاً بر ساخت‌وساز متمرکز است و از توجه به محتوا، کیفیت و نیروی انسانی غافل می‌شود.»

نیاز به تغییر نگاه و سرمایه‌گذاری بر معلم

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد می‌دهد که هر پروژه ساخت مدرسه به‌صورت «بسته کامل» دیده شود؛ یعنی علاوه بر دیوار و کلاس، بودجه‌ای مشخص برای تجهیز، آموزش معلمان و خدمات جانبی در نظر گرفته شود. در کنار آن، اجرای سیاست «مدیریت مدرسه‌محور» می‌تواند به مدارس اختیار بدهد تا متناسب با نیاز محلی خود، بودجه را هزینه کنند.

رئیس دولت چهاردهم نیز با انتقاد از نگاه سطحی به پیشرفت، گفت: «باید آموزش خود را تغییر دهیم. دنیا در حال تغییر است و ما هم باید آموزش خود را تغییر دهیم. اگر بتوانیم آموزش‌های مدرسه را با مهارت‌هایی مانند دیدن، شنیدن، گفتن و عمل کردن همراه کنیم، یادگیری ماندگار شکل خواهد گرفت.»

به گفته یکی از خیّرین مدرسه‌ساز: «مدرسه ساختن مثل کاشتن درخت است، اما اگر آب و خاک و مراقبت نباشد، ثمر نمی‌دهد.» این روایت‌ها نشان می‌دهد که مدرسه‌سازی، بدون در نظر گرفتن نیروی انسانی متخصص و امکانات جانبی، می‌تواند به ساخت بناهایی کم‌کاربرد منجر شود. مسیر دستیابی به عدالت، چندبعدی نیازمند هماهنگیِ بودجه‌ای، مدیریتی و میدانی است.