تهران برای مردگان ۵۰ سال آینده‌اش به زمینی معادل ۲۰ کیلومترمربع نیاز دارد؛ اما مدیریت شهری هنوز نتوانسته زمین‌های جدید مورد نیاز را خریداری کند. مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، روز یکشنبه ۱۰ آبان اعلام کرد که تلاش‌های چند ماه گذشته برای خرید زمین آرامستان‌های جدید به نتیجه نرسیده است. این در حالی است که مسئولان شهرداری پیش‌تر از رفع موانع ساخت دو آرامستان جدید و آغاز فعالیت پیمانکار یکی از آنها خبر داده بودند.
چمران در حاشیه جلسه شورای شهر تهران گفت: «حدود سه ماه پیش جلسه‌ای در بهشت زهرا(س) برگزار کردیم و درباره زمین‌هایی که پیش‌تر شناسایی شده بود، برنامه‌ریزی‌هایی انجام شد، اما متأسفانه تاکنون برای خرید زمین‌های جدید موفقیتی حاصل نشده است.»
او از توصیه شورا برای شناسایی و خرید زمین‌های دیگر نیز خبر داد، اما درباره محل این زمین‌ها و موانع خرید توضیح بیشتری نداد و گفت: «اجازه دهید این موضوع به نتیجه برسد و فعلاً بیشتر درباره آن صحبت نکنم.»
این اظهارات، بار دیگر سرنوشت طرح توسعه آرامستان‌های تهران را در ابهام قرار داده طرحی که سال‌ها درباره آن صحبت شده، زمین‌هایی برای اجرای آن معرفی شده و حتی وعده بهره‌برداری از برخی قطعاتش در سال جاری و سال آینده داده شده است.
در تهران که از سال ۱۳۴۹ بخش عمده تدفین متوفیان آن در بهشت زهرا انجام می‌شود، محدودیت زمین فقط مسئله امروز نیست. برآوردهای جمعیتی نشان می‌دهد در دهه‌های آینده، با افزایش جمعیت سالمند و رسیدن نسل پرشمار متولدان دهه ۶۰ به سنین بالاتر، نیاز به خدمات تدفین افزایش خواهد یافت. با این حال، هنوز مشخص نیست چه میزان از این نیاز با استفاده از ظرفیت موجود پاسخ داده می‌شود و برای چه تعداد قبر باید زمین تازه تأمین کرد.
اظهارات تازه چمران را باید در کنار گزارش ۱۲ مهرماه سازمان بهشت زهرا به شورای شهر قرار داد. در آن جلسه، حسین زیار، معاون مالی سازمان، هنگام بررسی گزارش حسابرسی سال ۱۴۰۴ اعلام کرد که مشکلات احداث دو آرامستان جدید با کمک استانداری تهران برطرف شده است.
به گفته او پیمانکار آرامستان آزادگان فعالیت خود را آغاز کرده و اگرچه پروژه تا پایان سال ۱۴۰۵ تکمیل نمی‌شود، بهره‌برداری از آن برای سال ۱۴۰۶ پیش‌بینی شده است.
زیار همچنین وعده داد یک قطعه از آرامستان خاوران در محدوده سه‌راه سیمان تا پایان امسال آماده شود و امکان استفاده از آن برای شهروندان فراهم شود.
اکنون کمتر از یک ماه پس از این اظهارات، رئیس شورای شهر از ناکامی در خرید زمین‌های جدید سخن می‌گوید. البته چمران مشخص نکرده که زمین‌های مورد اشاره او مربوط به همین دو پروژه است یا اراضی دیگری که برای توسعه آینده آرامستان‌ها شناسایی شده‌اند. بنابراین نمی‌توان از سخنان او نتیجه گرفت که فعالیت دو پروژه متوقف شده است؛ اما وضعیت مالکیت زمین‌ها، پیشرفت عملیات اجرایی و میزان ظرفیت قابل بهره‌برداری آنها همچنان نیازمند توضیح است.
این ابهام سابقه طولانی‌تری دارد. در ماه‌های گذشته نیز موضوع معارض داشتن زمین‌های پیشنهادی، مخالفت برخی شهرستان‌های همجوار و ضرورت هماهنگی با استانداری بارها مطرح شده بود. چمران پیش‌تر گفته بود بخشی از زمین‌های پیشنهادی خارج از حریم تهران قرار دارند و برای استفاده از آنها باید با استانداری هماهنگ شود.
با وجود اعلام رفع برخی موانع، هنوز ظرفیت نهایی آزادگان و خاوران، مساحت قطعات قابل استفاده و سهم آنها از نیاز چندمیلیونی آینده پایتخت اعلام نشده است.
جواد تاجیک، مدیرعامل سازمان بهشت زهرا هم مدتی پیش در نشست تخصصی نیازسنجی قبور شهر تهران در افق ۵۰ ساله از نیاز تهران به حدود دو هزار هکتار زمین برای احداث آرامستان‌های آینده خبر داد؛ مساحتی که معادل ۲۰ میلیون مترمربع است.
اما خرید زمین تنها یکی از مراحل ساخت آرامستان است. به گفته تاجیک، برای احداث هر آرامستان جدید باید از ۱۷ دستگاه استعلام گرفته شود و اجرای پروژه به موافقت دستگاه‌های مسئول وابسته است.
جانمایی آرامستان با مسائلی مانند وضعیت خاک، منابع آب زیرزمینی، کاربری زمین، دسترسی جاده‌ای و نزدیکی به مناطق مسکونی ارتباط دارد. از سوی دیگر، قرارگرفتن زمین‌های پیشنهادی در محدوده شهرستان‌های اطراف تهران، تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر می‌کند. شهرداری تهران نمی‌تواند به‌تنهایی درباره استفاده از چنین زمین‌هایی تصمیم بگیرد.
تاجیک در این نشست توضیح داد که مخالفت دستگاه‌ها و موانع اجتماعی و محیط‌زیستی می‌تواند اجرای طرح را متوقف کند؛ حتی اگر اعتبار مورد نیاز آن تأمین شده باشد.
این موضوع اهمیت اظهارات تازه چمران را بیشتر می‌کند. مدیریت شهری هنوز در مرحله خرید زمین با مشکل روبه‌روست، درحالی‌که پس از تأمین زمین نیز باید مراحل قانونی، آماده‌سازی، ایجاد زیرساخت‌ها و دریافت مجوزهای لازم طی شود.
پیش‌بینی نیاز تهران به میلیون‌ها قبر موضوع تازه‌ای نیست. تاجیک در سال ۱۴۰۳ اعلام کرده بود پایتخت برای ۵۰ تا ۶۰ سال آینده به حدود شش تا هفت میلیون قبر نیاز دارد. در برآوردهای مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران نیز رقم هفت میلیون قبر برای افق ۵۰ ساله مطرح شده است.
علی‌اکبر عنابستانی، استاد دانشگاه شهید بهشتی هم اعلام کرد که بر اساس سه سناریوی محتاطانه، میانی و بدبینانه، مقیاس نیاز تهران به قبر در ۵۰ سال آینده حدود ۶۵ برابر ظرفیت خالی فعلی بهشت زهراست.
این نسبت مقایسه نیاز انباشته نیم‌قرن آینده با ظرفیت خالی کنونی یک آرامستان است و به معنای افزایش ۶۵ برابری تعداد فوت‌شدگان نیست. با این حال، هنوز جزئیات مدل جمعیتی، فرض‌های مربوط به مرگ‌ومیر و ظرفیت خالی مبنای این محاسبه منتشر نشده است.
در بهمن سال ۱۴۰۴ نیز مدیرعامل سازمان بهشت زهرا میانگین ورودی روزانه متوفیان را حدود ۱۹۸ نفر اعلام کرده بود؛ درحالی‌که این رقم در سال قبل ۱۹۲ نفر بود. البته تمام متوفیانی که وارد بهشت زهرا می‌شوند، در قبرهای جدید دفن نمی‌شوند و بخشی از تدفین‌ها در قبرهای خانوادگی یا قطعات قدیمی انجام می‌شود.
از سوی دیگر باید میان پایان ظرفیت قطعات دفن روز و تکمیل تمامی ظرفیت آرامستان تفاوت گذاشت. معاون مالی سازمان بهشت زهرا در مهرماه اعلام کرده بود که این آرامستان همچنان ظرفیت دفن دارد و آنچه به پایان نزدیک می‌شود، ظرفیت قطعات دفن روزانه و ارائه قبر رایگان است.
چمران نیز مردادماه گفته بود تعدادی از قبرهای بهشت زهرا از گذشته خریداری شده‌اند. این قبرها هرچند خالی هستند، الزاماً برای واگذاری به خانواده‌های دیگر در دسترس نیستند.
در کنار کمبود زمین، آمار دیگری از بهشت زهرا اهمیت دارد: حدود ۷۰ درصد ظرفیت طبقه سوم قبرهای سه‌طبقه این آرامستان بلااستفاده مانده است.
جواد تاجیک اعلام کرد که بسیاری از خانواده‌ها تمایلی به استفاده از طبقه سوم قبور ندارند. به این ترتیب، بخشی از ظرفیت ساخته‌شده در آرامستان وجود دارد، اما استفاده از آن با محدودیت‌های فرهنگی و اجتماعی روبه‌روست.
اختصاص قطعات جداگانه به گروه‌های مختلف نیز بر این وضعیت اثر گذاشته است. به گفته تاجیک، در قطعه هنرمندان قبرهای سه‌طبقه وجود دارد، اما خانواده هنرمندان نمی‌توانند در طبقات دیگر همان قبر دفن شوند؛ زیرا این ظرفیت برای هنرمندان دیگر در نظر گرفته شده است.
در قطعه شهدا نیز محدودیت‌های متفاوتی وجود دارد. از طرف دیگر، درخواست برخی گروه‌ها و صنوف، از جمله فرهنگیان، برای داشتن قطعات مستقل همچنان مطرح است.
این شیوه تخصیص قبر در شرایط محدودیت زمین، پرسش‌هایی درباره مدیریت ظرفیت موجود ایجاد کرده است. مشخص نیست چه تعداد قبر به دلیل محدودیت‌های صنفی، رزرو قبلی یا شیوه واگذاری عملاً از چرخه استفاده خارج شده‌اند.
علی بقائی سرابی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، در همین نشست تأکید کرد که نیاز به قبر الزاماً به معنای نیاز به زمین بیشتر نیست.
او پیشنهاد داد چهار نوع ظرفیت در محاسبات آینده بررسی شود: ظرفیت اسمی آرامستان‌ها، ظرفیت قابل استفاده در عملیات روزانه، ظرفیت اضطراری و ظرفیت قبرهایی که امکان استفاده مجدد از آنها وجود دارد.
به اعتقاد این پژوهشگر، مدیریت شهری برای تصمیم‌گیری درباره خرید زمین باید ابتدا بانک جامع قبور ایجاد کند تا تعداد قبرهای موجود، وضعیت مالکیت، امکان واگذاری و محدودیت استفاده از آنها مشخص شود.
پیشنهاد ایجاد بانک قبور از این جهت اهمیت دارد که هنوز اطلاعات عمومی دقیقی از تعداد قبرهای خالی اما غیرقابل واگذاری، قبرهای رزروشده و ظرفیت واقعی قطعات قدیمی منتشر نشده است. بدون این اطلاعات، تعیین اینکه تهران واقعاً به چه میزان زمین تازه نیاز دارد دشوار خواهد بود.
موضوع فقط تعداد قبرها نیست. تمرکز تدفین در جنوب تهران، هزینه رفت‌وآمد و دسترسی خانواده‌ها را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
بهشت زهرا اکنون مقصد بخش بزرگی از سفرهای زیارتی خانوادگی در پایان هفته است. ترافیک محورهای منتهی به این مجموعه، به‌ویژه در روزهای پنجشنبه و جمعه، یکی از مشکلات شناخته‌شده جنوب تهران است.
تاجیک در نشست مرکز مطالعات پیشنهاد کرد آرامستان‌های آینده در چهار پهنه شمال، جنوب، شرق و غرب پایتخت توزیع شوند تا فشار ترافیکی بهشت زهرا کاهش یابد و دسترسی شهروندان به محل دفن بستگانشان آسان‌تر شود.
با این حال، ساخت آرامستان در حاشیه شهر نیز مشکلاتی دارد. اگر آرامستان جدید از محل سکونت خانواده‌ها فاصله زیادی داشته باشد و به شبکه حمل‌ونقل عمومی متصل نباشد، هزینه و دشواری رفت‌وآمد، به‌ویژه برای سالمندان، افزایش پیدا می‌کند.
عنابستانی نیز هشدار داده است که بی‌توجهی به عدالت فضایی در جانمایی آرامستان‌ها می‌تواند نابرابری اجتماعی، نارضایتی عمومی، ترافیک و فشارهای محیط‌زیستی را افزایش دهد.
تأمین زمین باید نیازهای خدماتی آرامستان را هم پوشش دهد. پارکینگ، مسیرهای دسترسی، مسجد، سرویس بهداشتی، فضای سبز و سایر امکانات برای مراجعه‌کنندگان ضروری است و بخشی از مساحت زمین‌های جدید را به خود اختصاص خواهد داد.
اکنون سه عدد در برنامه‌ریزی آینده آرامستان‌های تهران اهمیت دارد: هفت میلیون قبر، دو هزار هکتار زمین و نیاز به موافقت ۱۷ دستگاه برای ساخت آرامستان جدید. در کنار آنها، آمار ۷۰ درصد ظرفیت بلااستفاده طبقه سوم قبرها نیز نشان می‌دهد بخشی از پاسخ به نیاز آینده ممکن است در آرامستان موجود باشد.
اما هنوز برنامه روشنی منتشر نشده که نشان دهد چه تعداد قبر از ظرفیت فعلی قابل استفاده است، چه سهمی از نیاز آینده با بازنگری در شیوه واگذاری تأمین می‌شود و چه میزان زمین جدید باید خریداری شود.
وعده‌های مربوط به آزادگان و خاوران نیز همچنان به زمان‌بندی مشخص و اعلام ظرفیت عملیاتی نیاز دارند. بر اساس آخرین گزارش سازمان بهشت زهرا به شورا، یک قطعه خاوران باید تا پایان سال ۱۴۰۵ آماده شود و بهره‌برداری از آزادگان برای سال ۱۴۰۶ پیش‌بینی شده است.
با این حال در تازه‌ترین اظهارنظر رئیس شورای شهر، هنوز خبری از موفقیت در خرید زمین‌های جدید نیست. چمران نه محل زمین‌های جایگزین را اعلام کرده و نه زمانی برای نهایی‌شدن خرید آنها مشخص کرده است. او تنها گفته است که شورا خرید زمین‌های دیگری را توصیه کرده و ترجیح می‌دهد تا رسیدن به نتیجه،ث جزئیات بیشتری مطرح نکند.
