حدود ۳۰ هزار درخت در بوستان جنگلی چیتگر خشک شده یا آسیب دیده‌اند؛ درختانی که برخی از آنها نزدیک به ۶۰ سال عمر دارند و قرار است بخش بزرگی از آنها قطع و از بوستان خارج شوند. شهرداری از احیای چیتگر، تأمین آب و کاشت هزاران نهال تازه خبر می‌دهد، اما در شورای شهر تهران اختلاف بر سر مسئولیت نابودی این درختان بالا گرفته مدیران شهرداری از بحران ۱۵ ساله و کوتاهی دوره‌های گذشته سخن می‌گویند و در مقابل، اعضای شورا می‌پرسند چرا مدیریت شهری فعلی در سالهای گذشته برای جلوگیری از گسترش خشکیدگی اقدام مؤثری نکرده است؟
در این جلسه محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲، با ارائه گزارشی از وضعیت چیتگر، مسئولیت اصلی بحران را متوجه مدیریت‌های گذشته دانست و تمام‌قد از عملکرد علیرضا زاکانی دفاع کرد. در مقابل، ناصر امانی، مهدی اقراریان و جعفر تشکری‌هاشمی پرسش‌هایی درباره سالهای ازدست‌رفته، تعهدات قانونی شهرداری، تغییرات مدیریتی و گسترش خشکیدگی به دیگر بوستان‌های جنگلی مطرح کردند.
در این جلسه حتی موضوع قرارداد ۳۰ سالهای مطرح شد که به گفته یکی از اعضای شورا، شهرداری را به بیمه‌کردن طرح در برابر آفات، بیماری‌ها و حوادث ملزم کرده است؛ تعهدی که هنوز مشخص نیست اجرا شده یا خیر.
محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲ تهران، با رد انتقادها از عملکرد مدیریت شهری فعلی گفت خشکیدگی درختان چیتگر روندی ۱۵ ساله داشته و نمی‌توان آن را به دوره شهرداری علیرضا زاکانی نسبت داد.
او توضیح داد که بوستان جنگلی چیتگر در گذشته از حق‌آبه‌ای معادل ۵۰۰ لیتر در ثانیه برخوردار بوده، اما این میزان به‌تدریج کاهش یافته و در مقطعی به صفر رسیده است.
به گفته خسروی، نیاز آبی فعلی دو بخش شرقی و غربی بوستان دست‌کم ۲۵۰ لیتر در ثانیه است. قطع آب، درختان را ضعیف کرده و زمینه گسترش آفت سوسک چوب‌خوار را فراهم کرده است.
شهردار منطقه ۲۲ گفت: «وقتی درختان ضعیف شدند و آفت سوسک چوب‌خوار گرفتند، ۱۵۰ اصله درخت آلوده شدند و اتفاقات از این زمان آغاز شد. درختان باید از پارک خارج می‌شدند اما این اقدام صورت نگرفت، چون می‌ترسیدند متهم شوند.»
او تأکید کرد که خروج درختان آلوده با شناسایی منابع طبیعی انجام می‌شود و مسئولیت تشخیص و خارج‌کردن آنها بر عهده شهرداری نیست.
خسروی که سابقه ۲۱ سال فعالیت در شهرداری تهران را دارد، گفت نگاه سیاسی به موضوع ندارد و انتقادهایی که متوجه مدیریت فعلی شده را ناعادلانه می‌داند.
او در دفاع از زاکانی گفت: «من اگر این موضوع را نگویم بی‌غیرت هستم. هرآنچه برای بوستان چیتگر خواستم، ایشان بدون هیچ‌گونه مخالفتی دستور داده است. هیچ موقعیتی پیش نیامده که درخواستی برای چیتگر داشته باشم و ایشان دریغ کند.»
به گفته شهردار منطقه ۲۲، شهرداری برای تأمین آب چیتگر ۴۰ کیلومتر لوله‌کشی انجام داده، از پساب تصفیه‌خانه شهرک شهید باقری استفاده کرده و بخشی از چاه‌های قدیمی را نیز به مدار بازگردانده است.
خسروی اعلام کرد که اکنون حدود ۱۸۰ لیتر آب در ثانیه به چیتگر می‌رسد. با این حساب، حتی براساس ارقام اعلام‌شده از سوی شهرداری، هنوز روزانه بیش از شش میلیون لیتر آب کمتر از نیاز اعلام‌شده بوستان تأمین می‌شود.
او با اشاره به ساخت تأسیسات تصفیه و برنامه ورود دو تصفیه‌خانه دیگر به مدار بهره‌برداری گفت که شهرداری با کمبود اعتبار مواجه نیست. به گفته خسروی، تا پایان امسال ۳۰ هزار درخت جدید در بوستان کاشته خواهد شد و طرح «نونهال» نیز برای مشارکت شهروندان در کاشت و نگهداری درختان اجرا می‌شود.
شهردار منطقه ۲۲ تأکید کرد که تمام منابع و امکانات موردنیاز در اختیار او قرار گرفته و مسئولیت هرگونه نقص در اقدامات فعلی را می‌پذیرد.
دفاع شهردار منطقه ۲۲ از مدیریت فعلی با واکنش ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، روبه‌رو شد. او اصل طولانی‌بودن بحران چیتگر را رد نکرد، اما پرسید چرا مدیریت شهری در سالهای اخیر مانع گسترش آن نشده است.
امانی گفت: «ما نمی‌گوییم تمام درختان در این دوره خشک شده‌اند، اما باید بپذیریم که دست‌کم ۴۰ ماه کوتاهی کردیم و می‌توانستیم جلوی گسترش این فاجعه را بگیریم.»
او یادآوری کرد که مدیریت شهری فعلی در شهریور ۱۴۰۰ مسئولیت تهران را همراه با بوستان‌ها و فضای سبز آن تحویل گرفته است.
امانی خطاب به مدیران شهرداری پرسید: «وقتی ما در شهریور ۱۴۰۰ مسئولیت شهر را تحویل گرفتیم، حق‌آبه چیتگر صفر بود یا نبود؟ اگر صفر بود، تا دی‌ماه ۱۴۰۳ برای تأمین آب آن چه کردیم؟»
این عضو شورا با اشاره به تغییرات پی‌درپی مدیریت منطقه ۲۲ گفت پیش از انتصاب خسروی، چندین شهردار در این منطقه مسئولیت داشته‌اند. او پرسید آیا این مدیران در مدت مسئولیت خود حتی یک بار وضعیت بوستان جنگلی چیتگر را بررسی کرده‌اند؟
امانی تأکید کرد که سازمان بوستان‌ها و فضای سبز تهران، معاونت خدمات شهری و اداره فضای سبز منطقه همگی در برابر حفاظت از این سرمایه شهری مسئول بوده‌اند.
او گفت: «حدود ۶۰ ماه از این دوره مدیریت شهری گذشته است. چرا باید تازه در ۲۰ ماه اخیر متوجه ابعاد این فاجعه شویم؟ اگر زودتر موضوع را پیگیری می‌کردیم، فریاد می‌زدیم، رسانه‌ای می‌کردیم و مکاتبه انجام می‌دادیم، نمی‌توانستیم جلوی خشکیدگی بخشی از این درختان را بگیریم؟»
او از ورود دیرهنگام دستگاه قضائی به موضوع نیز انتقاد کرد و پرسید چرا دادستان تهران باید دو ماه پیش به چیتگر می‌رفت و چرا چنین پیگیری‌هایی از سال ۱۴۰۱ آغاز نشده است.
امانی با پذیرش اینکه ریشه مشکلات چیتگر به ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته بازمی‌گردد، گفت مدیریت شهری فعلی می‌توانست دست‌کم از افزایش تعداد درختان آسیب‌دیده به حدود ۳۰ هزار اصله جلوگیری کند.
در میانه بحث‌های شورا، مهدی اقراریان موضوع دیگری را مطرح کرد که به تعهدات حقوقی شهرداری مربوط می‌شد.
او با نمایش یک قرارداد ۳۰ ساله که به گفته خودش در همین دوره مدیریت شهری در دفتر اسناد رسمی ثبت شده، اعلام کرد شهرداری تهران براساس مفاد آن موظف به بیمه‌کردن طرح در برابر حوادث، آفات و بیماری‌ها بوده است.
اقراریان با استناد به تبصره سوم ماده چهار قرارداد گفت: «در این تبصره تصریح شده که مجری طرح موظف است نسبت به بیمه‌کردن طرح در برابر حوادث غیرمترقبه، آفات، بیماری‌ها و موارد مشابه اقدام کند.»
او توضیح داد که شهرداری منطقه ۲۲ به نمایندگی از شهرداری تهران این قرارداد را امضا کرده است.
عضو شورای شهر سپس چند پرسش مشخص را مطرح کرد: آیا شهرداری این تعهد را اجرا کرده است؟ اگر طرح بیمه شده، طرف قرارداد کدام شرکت بیمه بوده و چه خسارتی بابت خشکیدگی و آفت‌زدگی دریافت شده است؟
اقراریان پرسید: «اگر این تکلیف انجام نشده، آیا امروز قرار است خسارت ناشی از عمل‌نکردن به تعهد محضری شهرداری از جیب شهروندان تهرانی و محل عوارضی که مردم پرداخت می‌کنند، جبران شود؟»
در گزارش‌های ارائه‌شده از این جلسه، پاسخی مستند درباره وضعیت بیمه قرارداد، نام شرکت بیمه یا خسارت احتمالی دریافت‌شده ثبت نشده است. همچنین برای تعیین میزان مسئولیت قراردادی شهرداری باید متن کامل قرارداد و حدود تعهدات طرف‌های آن بررسی شود.
اقراریان که پیش‌تر سؤال خود از شهردار تهران درباره خشکیدگی درختان جنگلی را به‌صورت مکتوب به هیئت‌رئیسه شورا ارائه کرده بود، خواستار پیگیری قانونی این سؤال شد.
او تأکید کرد که مخاطب سؤال، علیرضا زاکانی است و پاسخگویی مدیران و کارکنان شهرداری نمی‌تواند جای پاسخ شهردار را بگیرد.
اقراریان گفت: «کسی که از سال ۱۴۰۰ مسئولیت داشته و امروز باید پاسخگو باشد، نمی‌تواند در جایگاه طلبکار قرار بگیرد و بگوید کی بود، کی بود، من نبودم.»
او با اشاره به تغییر چهار معاون خدمات شهری و چندین شهردار منطقه ۲۲ در دوره فعلی، خواستار بررسی عملکرد مدیرانی شد که پیش از مدیران فعلی مسئولیت حفاظت از بوستان‌های جنگلی را بر عهده داشته‌اند.
به گفته او، انتقادها متوجه اقدامات فعلی محمدجواد خسروی و رضا شنگی نیست و عملکرد آنها در رسیدگی به مشکلات موجود قابل قدردانی است؛ اما این اقدامات نباید مانع بررسی عملکرد مدیران قبلی در همین دوره شهرداری شود.
اقراریان پرسید آیا زاکانی حاضر است بابت انتصاب مدیرانی که شناخت کافی از حوزه خدمات شهری نداشته‌اند، مسئولیت بپذیرد و از مردم عذرخواهی کند؟
او گفت: «اگر انتظار دارید مدیری به اینجا بیاید و بگوید در دوره مدیریتم اشتباه کردم و از مردم عذرخواهی می‌کنم، چنین اتفاقی نمی‌افتد. همه می‌گویند کی بود، کی بود، من نبودم؛ دوره قبلی بود، رئیس‌جمهور قبلی بود، وزیر قبلی بود.»
اقراریان همچنین گفت مستنداتی در کمیته نظارت شورا در اختیار دارد که پس از دریافت گزارش شهرداری ارائه خواهد کرد.
او تأکید کرد که سؤال از زاکانی تنها به چیتگر محدود نیست و وضعیت سرخه‌حصار، شیان، یاس فاطمی و کمربند سبز تهران را نیز دربرمی‌گیرد.
جعفر تشکری‌هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورای شهر تهران، نیز در این جلسه از تبدیل موضوع چیتگر به اختلاف سیاسی انتقاد کرد.
او با یادآوری تلاش کسانی که در دهه ۱۳۴۰ بوستان‌های جنگلی شرق و غرب تهران را ایجاد کردند، گفت: «۶۰ سال پیش عده‌ای با امکانات محدود آن زمان برای نسل‌های آینده تهران زحمت کشیدند. اگر در برابر نابودی این سرمایه بی‌تفاوت باشیم، به مردم تهران خیانت کرده‌ایم.»
تشکری‌هاشمی ضمن قدردانی از گزارش شهردار منطقه ۲۲، از انتصاب مدیران فاقد سابقه و تخصص شهری انتقاد کرد و گفت امیدوار است نیروهای باتجربه شهرداری جای خود را به «مدیران سفارشی و وارداتی» ندهند؛ مدیرانی که به گفته او برای مدت کوتاهی مسئولیت می‌گیرند، برای خود سابقه مدیریتی می‌سازند و می‌روند.
او سپس پرسش‌هایی درباره بیماری درختان مطرح کرد.
تشکری‌هاشمی گفت باید مشخص شود آفت درختان چیتگر از چه زمانی آغاز شده، چه عاملی باعث گسترش آن شده و در سالهای گذشته برای مهار بیماری چه اقداماتی انجام شده است.
او پرسید: «اگر بیماری در همین چند سال اخیر ایجاد شده، چه اقداماتی انجام داده‌ایم که ناگهان چند ده هزار اصله درخت از بین نرود؟ اگر بیماری از سالهای قبل وجود داشته، در پنج سال گذشته برای کنترل آن چه کرده‌ایم؟»
این عضو شورا خواستار انتشار گزارش تخصصی درباره نوع آفت، زمان شیوع، روش‌های درمان و امکان نجات درختان بیمار شد.
به گفته تشکری‌هاشمی، متخصصانی که با آنها مشورت کرده، معتقدند تنش شدید آبی می‌تواند زمینه گسترش بیماری درختان را فراهم کند. بنابراین شهرداری باید مشخص کند کم‌آبی در چه سال‌هایی شدت گرفته و چه اقداماتی برای مقابله با آن انجام شده است.
تشکری‌هاشمی هشدار داد که وضعیت درختان سایر بوستان‌های جنگلی تهران نیز نگران‌کننده است.
او به خشکیدگی درختان سرخه‌حصار و یاس فاطمی اشاره کرد و گفت بخشی از درختان بوستان یاس فاطمی در حالی خشک شده‌اند که هنوز ۱۰ سال از عمر این بوستان نمی‌گذرد.
رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورا افزود که آثار خشکیدگی در فضای سبز حاشیه بزرگراه‌های تهران نیز دیده می‌شود و باید علت گسترش آن در نقاط مختلف شهر بررسی شود.
او با اشاره به وضعیت بوستان یاس فاطمی گفت این بوستان با امکانات و فناوری‌های جدید ایجاد شده و انتظار می‌رفت شرایط نگهداری درختان آن مناسب‌تر باشد.
تشکری‌هاشمی خواستار بررسی وضعیت آبیاری، نوع گونه‌های کاشته‌شده، بیماری‌ها و کیفیت نگهداری درختان در دیگر عرصه‌های جنگلی تهران شد.
بخش دیگری از انتقادهای تشکری‌هاشمی به استفاده‌نشدن از ظرفیت تصفیه‌خانه‌های فاضلاب تهران برای تأمین آب فضای سبز اختصاص داشت.
او از بازدید مشترک خود و مهدی عباسی از تصفیه‌خانه فیروزبهرام سخن گفت و توضیح داد که فاضلاب ورودی بسیار آلوده بوده، اما آب خروجی تصفیه‌خانه کیفیت ظاهری مناسبی داشته است.
به گفته تشکری‌هاشمی، مدیر تصفیه‌خانه از اینکه شهرداری پساب تصفیه‌شده را برای استفاده در فضای سبز تحویل نمی‌گیرد، گلایه داشته است.
او گفت: «اگر قرار است هزینه‌ای پرداخت شود، می‌توان آن را در حساب‌های فی‌مابین ثبت کرد. چرا نباید این آب برای استفاده در شهر منتقل شود؟»
تشکری‌هاشمی با انتقاد از انجام‌نشدن طرح‌های انتقال پساب پرسید: «مگر انتقال آب با پمپاژ چقدر مسئله پیچیده‌ای است که در پنج سال نتوانسته‌ایم آن را انجام دهیم؟»
او مدعی شد که پساب خروجی تصفیه‌خانه فیروزبهرام وارد کانالی می‌شود که در ادامه مسیر دوباره با فاضلاب مخلوط شده و کیفیت خود را از دست می‌دهد. سپس همین آب به سمت دشت ورامین جریان پیدا می‌کند.
این عضو شورا با اشاره به بحران کم‌آبی و فرونشست تهران گفت منابع آبی تصفیه‌شده‌ای که می‌توانند برای فضای سبز استفاده شوند، در اختیار شهر قرار نمی‌گیرند.
او تأکید کرد که وضعیت مشابهی در برخی دیگر از تصفیه‌خانه‌های تهران نیز وجود دارد و شهرداری باید درباره میزان پساب قابل استفاده و طرح‌های انتقال آن گزارش دهد.
ناصر امانی در ادامه جلسه بار دیگر از وضعیت چیتگر انتقاد کرد؛ این بار نه فقط از تأخیر در رسیدگی، بلکه از شیوه قطع و خروج درختان خشکیده.
او گفت: «اقدامات امروز نوشدارو بعد از مرگ سهراب است. درختان نابود شده‌اند و حالا دارند بی‌رحمانه قطع می‌شوند. انگار درختان را اعدام می‌کنند، قتل‌عام می‌کنند و جنازه‌هایشان را از بوستان بیرون می‌برند.»
امانی با انتقاد از تأکید مدیران شهری بر کاشت نهال‌های جدید گفت: «درختی را که ۶۰ سال عمر دارد، بی‌رحمانه قطع می‌کنیم و به‌جایش نهالی می‌کاریم که شاید نوه‌های ما هم نتیجه رشد آن را نبینند.»
او تأکید کرد که اقدامات ۱۸ ماه گذشته برای احیای چیتگر، هرچند ضروری بوده، نمی‌تواند خسارت ازدست‌رفتن هزاران درخت قدیمی را در کوتاه‌مدت جبران کند.
این عضو شورا معتقد است ریشه بخشی از مشکلات به ساختار اداره بوستان‌های جنگلی بازمی‌گردد.
به گفته امانی، اداره بوستان‌های بزرگی مانند چیتگر و سرخه‌حصار نباید به مناطق شهرداری سپرده شود؛ زیرا اداره فضای سبز یک منطقه، نیروی متخصص و امکانات کافی برای مدیریت چنین عرصه‌هایی را ندارد.
او تأکید کرد که براساس اساسنامه سازمان بوستان‌ها و فضای سبز تهران، مدیریت بوستان‌های فرامنطقه‌ای باید بر عهده این سازمان باشد و اداره کل منابع طبیعی استان تهران نیز در حفاظت از آنها مشارکت کند.
امانی خواستار بازنگری در ساختار مدیریت بوستان‌های جنگلی شد و گفت تا زمانی که مسئولیت این عرصه‌ها به‌درستی تعیین نشود، اقدامات اخیر نیز به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
جلسه بررسی وضعیت چیتگر با دو روایت متفاوت از مسئولیت خشکیدگی درختان همراه بود؛ شهردار منطقه ۲۲ از بحران ۱۵ ساله، قطع حق‌آبه و اقدامات احیایی دوره فعلی سخن گفت و اعضای شورا بر کوتاهی‌های پنج سال گذشته، ضرورت پاسخگویی مدیران شهرداری و بررسی تعهدات قانونی تأکید کردند.
در این میان، سه موضوع همچنان پاسخ مستند می‌خواهد: زمان و علت گسترش آفت درختان، اقداماتی که مدیریت شهری از سال ۱۴۰۰ برای جلوگیری از خشکیدگی انجام داده و وضعیت اجرای تعهد بیمه در قرارداد مطرح‌شده در شورا.
ناصر امانی که خود از اعضای شورای ششم تهران است، در پایان سخنانش مسئولیت کوتاهی در حفاظت از بوستان‌های جنگلی را تنها متوجه مدیران گذشته ندانست.
او گفت: «اگر کسی حاضر نیست از مردم عذرخواهی کند، من بابت همه کوتاهی‌ها، قصورها و اشتباهاتی که در تمام دوره‌های مدیریت شهری اتفاق افتاده و باعث شده دو ریه بزرگ تنفسی تهران را نابود کنیم، از همه مردم تهران عذرخواهی می‌کنم.»
