تهران برای کاهش مصرف آب و انرژی در ساختمان‌هایش چه برنامه‌ای دارد؟ آیا ساختمان‌هایی که امروز در پایتخت ساخته می‌شوند می‌توانند با منابع کمتری نیاز ساکنان را تأمین کنند؟ پژوهشی با عنوان «تحلیل و تبیین تجارب جهانی در راستای توسعه معماری پایدار و ساختمان سبز در شهر تهران» که تابستان ۱۴۰۵ از سوی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران منتشر شده است به بررسی همین موضوع پرداخته است.
این پژوهش نشان می‌دهد که هزینه بالای ساخت‌وساز و کمبود مشوق‌های اقتصادی و مشکلات اجرایی از موانع گسترش ساختمان سبز در پایتخت هستند. پژوهشگران با بررسی تجربه کشورهای مختلف معتقدند که توسعه این ساختمان‌ها بدون ضوابط مشخص و حمایت مالی از سازندگان و نظارت بر عملکرد ساختمان‌ها امکان‌پذیر نیست.
در این پژوهش تجربه کشورهایی مانند بریتانیا و آمریکا و چین و امارات و استرالیا بررسی شده و وضعیت تهران با برخی شهرهای این کشورها مقایسه شده است. پژوهشگران سه عامل را در موفقیت برنامه‌های ساختمان سبز مؤثر دانسته‌اند؛ وجود ضوابط اجرایی و نظام رتبه‌بندی مشخص، حمایت مالی از سازندگان و افزایش آگاهی عمومی درباره مزایای ساختمان‌های کم‌مصرف.
ساختمان سبز تنها ساختمانی با نمای پوشیده از گیاه یا صفحات خورشیدی نیست. در این شیوه ساخت‌وساز باید از زمان انتخاب زمین و طراحی تا اجرای ساختمان و دوره بهره‌برداری به میزان مصرف آب و انرژی و نوع مصالح و تولید پسماند توجه شود. عایق‌کاری مناسب و استفاده از نور طبیعی و تجهیزات کم‌مصرف و بازچرخانی آب و به‌کارگیری مصالح قابل بازیافت از اقداماتی هستند که می‌توانند هزینه نگهداری ساختمان را کاهش دهند.
در پژوهش مرکز مطالعات شهرداری تهران تأکید شده است که ساختمان‌های سبز علاوه بر کاهش مصرف منابع می‌توانند شرایط زندگی ساکنان را نیز بهبود دهند. استفاده از سامانه‌های تهویه مناسب و مصالح کم‌آلاینده و طراحی متناسب با آب‌وهوا از جمله ویژگی‌های این ساختمان‌هاست. با این حال هزینه اولیه ساخت این ساختمان‌ها بیشتر است و کمبود نیروی متخصص و حمایت‌های اقتصادی ناکافی باعث می‌شود بسیاری از سازندگان تمایل کمتری به استفاده از این شیوه‌ها داشته باشند.
پژوهشگران در بررسی وضعیت تهران چند مانع اصلی را شناسایی کرده‌اند. ضعف سازوکارهای اجرایی ارزیابی ساختمان سبز و هزینه بالای مصالح و فناوری‌های کم‌مصرف و آگاهی اندک شهروندان از مزایای این ساختمان‌ها در کنار کمبود سرمایه‌گذاری و نظارت ناکافی بر مصرف انرژی از جمله این مشکلات هستند. در مقایسه تهران با شهرهایی مانند لندن و ابوظبی و پکن و ملبورن نیز بر ضرورت تدوین ضوابط متناسب با آب‌وهوای پایتخت و افزایش سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی و مدیریت مصرف آب تأکید شده است.
در بخش دیگری از پژوهش به نتایج مطالعه‌ای در منطقه ۸ تهران اشاره شده است. براساس این مطالعه ساکنان بهبود تهویه و روشنایی و کاهش مصرف انرژی را از مزیت‌های ساختمان‌های سبز می‌دانند. همچنین نتایج نشان داده است که مشوق‌های اقتصادی مانند تخفیف‌های مالیاتی در افزایش تمایل خریداران به ساختمان‌های سبز تأثیر بیشتری از برنامه‌های آموزشی و بازدیدهای معرفی این ساختمان‌ها داشته‌اند. هزینه ساخت و قیمت نهایی مسکن از عواملی هستند که می‌توانند بر استقبال خریداران و سازندگان از این نوع ساختمان‌ها اثر بگذارند.
کاهش مصرف انرژی در ساختمان‌ها به یکی از موضوعات مهم سیاست‌گذاری شهری در جهان تبدیل شده است. براساس گزارش سال ۲۰۲۶ برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد بخش ساختمان و ساخت‌وساز مسئول حدود ۳۷ درصد انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای و نزدیک به نیمی از استخراج مواد خام در جهان است. انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از بهره‌برداری ساختمان‌ها در سال ۲۰۲۴ به ۹ میلیارد و ۹۰۰ میلیون تن رسید که یک درصد بیشتر از سال قبل بود. این در حالی است که تعداد گواهی‌های ساختمان سبز در جهان از سال ۲۰۱۵ تقریباً سه برابر شده است. بنابراین با وجود گسترش ساختمان‌های دارای گواهی سبز هنوز انتشار کربن در این بخش کاهش نیافته است.
سنگاپور از کشورهایی است که برای توسعه ساختمان‌های سبز اهداف مشخصی تعیین کرده است. براساس برنامه ملی این کشور تا سال ۲۰۳۰ باید دست‌کم ۸۰ درصد از زیربنای ساختمان‌ها با معیارهای ساختمان سبز مطابقت داشته باشد. آمار رسمی نشان می‌دهد که تا تابستان ۲۰۲۶ حدود ۶۶ درصد زیربنای ساختمان‌های سنگاپور سبز شده است. دولت این کشور همچنین برنامه حمایتی ۶۳ میلیون دلاری برای بهسازی ساختمان‌های موجود در نظر گرفته تا مالکان بتوانند بخشی از هزینه اولیه کاهش مصرف انرژی را تأمین کنند. این برنامه تنها به ساختمان‌های نوساز محدود نیست و اصلاح تأسیسات ساختمان‌های قدیمی نیز در آن پیش‌بینی شده است.
در نیویورک نیز قانون محدودیت انتشار کربن از ساختمان‌ها به اجرا درآمده است. براساس قانون محلی شماره ۹۷ بیشتر ساختمان‌های بزرگ‌تر از حدود ۲۳۲۳ مترمربع از سال ۲۰۲۴ مشمول سقف انتشار گازهای گلخانه‌ای شده‌اند. این محدودیت‌ها از سال ۲۰۳۰ سخت‌گیرانه‌تر می‌شوند. مالکان باید میزان انتشار ساختمان‌های خود را گزارش کنند و در صورت رعایت نکردن ضوابط ممکن است جریمه شوند. اداره ساختمان‌های نیویورک در آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که ۹۳ درصد املاک خصوصی مشمول قانون گزارش‌های لازم را ارائه کرده‌اند. البته ارائه گزارش به معنای رعایت سقف مجاز انتشار نیست و اطلاعات ثبت‌شده همچنان در حال بررسی است.
اتحادیه اروپا نیز در سال ۲۰۲۴ مقررات تازه‌ای برای کاهش مصرف انرژی ساختمان‌ها تصویب کرده است. براساس این مقررات ساختمان‌های جدید متعلق به نهادهای عمومی از ابتدای سال ۲۰۲۸ و دیگر ساختمان‌های نوساز از ابتدای سال ۲۰۳۰ باید معیارهای ساختمان بدون انتشار مستقیم کربن ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی را رعایت کنند. اجرای این مقررات نیز با تأخیر همراه بوده است. کمیسیون اروپا در ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد که کشورهای عضو هنوز همه مفاد دستورالعمل جدید را وارد قوانین ملی خود نکرده‌اند.
در کنار تجربه دولت‌ها نتایج پژوهش‌های دانشگاهی نیز نشان می‌دهد که دریافت گواهی ساختمان سبز همیشه به کاهش مصرف واقعی انرژی منجر نمی‌شود. پژوهشی که در اکتبر ۲۰۲۴ در نشریه علمی «انرژی و ساختمان‌ها» منتشر شد مصرف برق ساختمان‌های مسکونی دارای گواهی سبز را با ساختمان‌های معمولی مقایسه کرد. پژوهشگران با استفاده از اطلاعات کنتورهای هوشمند برق و مشخصات خانوارها دریافتند که میزان مصرف برق سرمایش و گرمایش به ازای هر مترمربع در ساختمان‌های سبز ۱۶ درصد کمتر بوده است. با این حال مجموع مصرف سالانه برق خانوارها در دو گروه تفاوت محسوسی نداشت. پژوهشگران رفتار ساکنان و شیوه استفاده از تجهیزات برقی را از عوامل مؤثر بر این تفاوت دانسته‌اند.
پژوهش دیگری که سال ۲۰۲۳ در نشریه «اقتصاد و مدیریت محیط زیست» منتشر شد عملکرد انرژی ساختمان‌های دولتی بازسازی‌شده در آمریکا را بررسی کرد. در این مطالعه ساختمان‌های دارای گواهی بین‌المللی «لید» با ساختمان‌های مشابه مقایسه شدند. نتایج نشان داد که دریافت این گواهی به‌طور متوسط کاهش مصرف انرژی معناداری از نظر آماری ایجاد نکرده است. با این حال ساختمان‌هایی که در بخش صرفه‌جویی انرژی امتیاز بالاتری گرفته بودند مصرف کمتری داشتند.
نتایج این مطالعات نشان می‌دهد که ارزیابی ساختمان‌ها نباید به مرحله طراحی و ساخت محدود شود. ساختمانی ممکن است هنگام ساخت امتیاز بالایی دریافت کند اما پس از سکونت و آغاز استفاده از تجهیزات مصرف انرژی آن با میزان پیش‌بینی‌شده تفاوت داشته باشد. به همین دلیل اندازه‌گیری مصرف واقعی آب و برق و بررسی عملکرد ساختمان در سال‌های پس از بهره‌برداری اهمیت دارد.
هرچند پژوهش مرکز مطالعات شهرداری تهران از نبود نظام رتبه‌بندی ساختمان سبز و ضعف مشوق‌های مالی به‌عنوان چالش‌های پایتخت یاد کرده است اما بررسی مصوبات شورای شهر نشان می‌دهد که بخشی از این مشکلات از نظر مقرراتی مورد توجه قرار گرفته‌اند. شورای شهر تهران در ۲۶ اسفند ۱۴۰۳ اصلاحیه مصوبه «توسعه ساختمان سبز و معماری پایدار در شهر تهران» را تصویب کرد. در این مصوبه ۹ شاخص اصلی برای ارزیابی ساختمان‌ها تعیین شده و سه سطح رتبه‌بندی با عنوان نشان سرو زرین و سیمین و سبزین پیش‌بینی شده است.
براساس این مصوبه ساختمان‌هایی که موفق به دریافت نشان سرو زرین شوند از ۳۰ درصد تخفیف عوارض ساختمانی برخوردار می‌شوند. این تخفیف برای نشان سرو سیمین ۲۰ درصد و برای نشان سرو سبزین ۱۰ درصد است. همچنین ساختمان‌های دارای مصوبه موردی کمیسیون ماده پنج و پروژه‌های مشمول مصوبه که توسط شهرداری و برخی دستگاه‌های عمومی در مساحت بیش از ۵۰۰ مترمربع ساخته می‌شوند باید حداقل رتبه ساختمان سبز را دریافت کنند.
با وجود تصویب این ضوابط هنوز بخش‌هایی از سازوکار اجرایی آن در حال تکمیل است. در مرداد ۱۴۰۵ یاسر جعفری مدیرکل معماری و ساختمان شهرداری تهران اعلام کرد که فهرست اولیه ارزیابی ساختمان سبز با حدود ۳۰۰ معیار در ۹ بخش تهیه شده است. او توضیح داد که پس از نهایی شدن ضوابط اجرایی نخستین پرونده‌ها برای ارزیابی و صدور گواهی بررسی خواهند شد.
در مصوبه شورای شهر تهران اعتبار نشان سرو دو سال تعیین شده است و تمدید آن به ارزیابی دوباره ساختمان وابسته خواهد بود. شهرداری همچنین موظف شده سامانه‌ای برای ثبت اطلاعات و بررسی عملکرد ساختمان‌ها ایجاد کند. براساس آخرین گزارش منتشرشده از کمیته راهبری ساختمان سبز در مرداد ۱۴۰۵ هنوز معیارهای ارزیابی در حال تکمیل بود و ورود نخستین ساختمان‌ها به فرایند صدور گواهی در دستور کار قرار داشت.
