کرمانشاه جنگ را چگونه گذراند؟

نخستین نشست از سلسله نشست‌های «روایت شهرها از جنگ» با عنوان «مرز، شهر و جنگ؛ بازخوانی روایت‌های محلی کرمانشاه» با همکاری انجمن علمی دانشجویی برنامه‌ریزی شهری و توسعه منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی، انجمن علمی مهندسی شهرسازی دانشگاه رازی کرمانشاه، انجمن جامعه‌شناسی ایران و انجمن سیستم‌گرا برگزار شد و هدف آن، بررسی تجربه زیسته شهرها در مواجهه با جنگ، بحران و ناامنی و شنیدن روایت‌هایی عنوان شد که در سطح ملی کمتر شنیده شده‌اند.

در این نشست کرمانشاه به‌عنوان شهری مرزی و بحران‌زیسته از جنگ تحمیلی تا زلزله و دیگر مخاطرات طبیعی و انسانی در قالب روایت‌های میدانی انسانی و شهرسازانه بازخوانی شد.

برگزارکنندگان با اشاره به اینکه شهرهای مرزی ایران در دهه‌های گذشته هم‌زمان با جنگ، زلزله، سیل و دیگر مخاطرات طبیعی و انسانی مواجه بوده‌اند، تأکید کردند که بازخوانی این تجربه‌ها می‌تواند به درک دقیق‌تر از مسائل شهری، اجتماعی و انسانی کمک کند. به همین دلیل ، کرمانشاه به‌عنوان نخستین شهر این سلسله نشست‌ها انتخاب شد؛ شهری که به دلیل موقعیت مرزی، تجربه هشت سال جنگ تحمیلی، زلزله سال ۱۳۹۶ و دیگر بحران‌ها، جایگاه ویژه‌ای در مطالعات شهری و اجتماعی دارد.

کرمانشاه؛ شهر در معرض بحران‌های پی‌درپی

در ادامه نشست، کرمانشاه به‌عنوان نقطه آغاز این سلسله برنامه‌ها معرفی شد؛ شهری مرزی که علاوه بر تجربه مستقیم جنگ تحمیلی، با زلزله ۱۳۹۶ و سایر مخاطرات طبیعی نیز مواجه بوده و به تعبیر برگزارکنندگان، نمونه‌ای از «زیست در بحران‌های متوالی» است.

در این بخش تأکید شد که تمرکز بر شهرهای بزرگ باعث شده بخش مهمی از روایت‌های محلی شهرهای مرزی کمتر دیده شود، در حالی که بدون این روایت‌ها امکان فهم کامل پیامدهای جنگ و بحران وجود ندارد.

محسن شبستری، پژوهشگر شهرسازی، در آغاز سخنان خود با اشاره به مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها گفت هدف این نشست‌ها بازخوانی تجربه شهرهای ایران در مواجهه با جنگ، ناامنی و بحران است؛ تجربه‌هایی که کمتر فرصت بیان یافته‌اند.

او با تأکید بر اینکه جنگ و بحران در ایران محدود به یک دوره تاریخی نیست، افزود: در دوره‌های مختلف، اشکال گوناگون ناامنی بر زندگی مردم اثر گذاشته و بررسی تجربه زیسته شهرها می‌تواند به درک بهتر تحولات اجتماعی و شهری کمک کند.

شبستری کرمانشاه را یکی از مهم‌ترین شهرهای مرزی در این حوزه دانست و گفت این شهر علاوه بر جنگ، تجربه زلزله ۱۳۹۶ و سایر بحران‌های طبیعی را نیز داشته و به همین دلیل، نمونه‌ای از «انباشت بحران» در یک شهر است.

او تأکید کرد بسیاری از روایت‌های محلی و تجربه‌های زیسته در سایه تمرکز بر کلان‌شهرها نادیده مانده‌اند، در حالی که بدون شنیدن این صداها، فهم پیامدهای جنگ ناقص خواهد بود.

هانیه شیخی، دانشجوی مهندسی شهرسازی دانشگاه رازی و متولد کرمانشاه، در ارائه خود با تأکید بر اینکه شهر صرفاً مجموعه‌ای از ساختمان‌ها نیست، گفت: شهر موجودی زنده است که هویت آن از تجربه زیسته مردم شکل می‌گیرد.

او تأکید کرد جنگ نه‌تنها زیرساخت‌های شهری را تخریب می‌کند، بلکه بر روح جمعی، امیدها و آینده نسل جوان نیز اثر می‌گذارد. به گفته او، اضطراب، ناامنی و اختلال در روند آموزش، بخشی از تجربه واقعی زندگی در شهرهای درگیر بحران است.

شیخی با اشاره به آموزش مجازی در دوران بحران گفت اگرچه این شیوه امکان ادامه آموزش را فراهم می‌کند، اما جایگزین کامل تعامل حضوری، کارگاه‌ها و تجربه عملی در رشته شهرسازی نیست.

او همچنین به تغییر چهره شهر در دوران جنگ اشاره کرد و گفت خیابان‌ها، فضاهای عمومی و محله‌ها دچار دگرگونی می‌شوند و حتی حافظه جمعی شهر تحت تأثیر قرار می‌گیرد. به گفته او، کرمانشاه هم تجربه جنگ و هم زلزله ۱۳۹۶ را در حافظه خود دارد.

وی با توصیف فضای شهری در دوران جنگ، از شیشه‌های شکسته، ساختمان‌های آسیب‌دیده، صدای انفجارها، بی‌خوابی شبانه و اضطراب عمومی به‌عنوان بخشی از واقعیت زندگی مردم یاد کرد.

او همچنین به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی جنگ اشاره کرد؛ از رکود ساخت‌وساز و آسیب به مراکز صنعتی تا کاهش رونق فضاهای عمومی مانند پارک‌ها، سینماها و مراکز تفریحی. به گفته او، فضاهایی مانند طاق‌بستان نیز در آن دوره با کاهش حضور شهروندان مواجه شدند.

شیخی تأکید کرد بازسازی شهر تنها ترمیم کالبدی نیست، بلکه احیای امید، بازگرداندن حس تعلق و بازسازی زندگی اجتماعی نیز بخشی از وظیفه مدیریت شهری است.

پریا پیغان، دانشجوی مهندسی شهرسازی، سخنان خود را با این پرسش آغاز کرد: «شهر کجاست؟» و در ادامه تأکید کرد شهر نه فقط خیابان و ساختمان، بلکه تجربه زیسته انسان‌هاست.

او بازارهای سنتی کرمانشاه مانند تاریک‌بازار، بازار زرگرها و بازار اسلامی را نمونه‌ای از «شهر زیسته» دانست و گفت این فضاها محل تعامل اجتماعی، شکل‌گیری هویت شهری و تجربه چندحسی از شهر هستند.

او با ارجاع به نظریه «هانری لوفور» گفت شهر از ریتم‌های زندگی روزمره ساخته می‌شود و این ریتم‌ها در شرایط بحران دچار تغییر می‌شوند، حتی اگر کالبد شهر تغییر نکند.

پیغان با اشاره به تغییر رفتار مردم در بحران گفت تعاملات اجتماعی کاهش می‌یابد، خریدها سریع‌تر انجام می‌شود و فضاهای شهری حالتی آرام اما سنگین پیدا می‌کنند.

او تأکید کرد تغییر شهر از کالبد آغاز نمی‌شود، بلکه ابتدا در رفتار انسان‌ها رخ می‌دهد؛ زمانی که جامعه وارد وضعیت بقا می‌شود اما همچنان تلاش می‌کند زندگی روزمره را حفظ کند.

وی با اشاره به تجربه شخصی خود از مشاهده اصابت موشک در شهر، گفت این تجربه باعث تغییر کامل ادراک روانی از فضا شده است؛ در حالی که کالبد شهر همچنان قابل شناسایی بوده است.

او با استناد به «کوین لینچ» افزود تصویر ذهنی انسان از شهر در بحران دچار اختلال می‌شود و فضاهای آشنا می‌توانند به منابع اضطراب تبدیل شوند.

پیغان همچنین تغییر مفهوم خانه را در شرایط جنگی توضیح داد و گفت خانه از فضای آرام به پناهگاهی برای رصد اخبار و پیگیری وضعیت شهر تبدیل می‌شود و مرز فضای خصوصی و عمومی کمرنگ می‌شود.

او در ادامه به نقش فضاهای خرد شهری مانند نانوایی‌ها، سوپرمارکت‌ها، داروخانه‌ها، ایستگاه‌های اتوبوس و پمپ‌بنزین‌ها اشاره کرد و گفت این فضاها در بحران به نقاط ارتباط اجتماعی و همدلی تبدیل می‌شوند.

او تاب‌آوری شهری را نه فقط مقاومت کالبدی، بلکه توان جامعه برای ادامه زندگی، حفظ امید، تداوم روابط اجتماعی و تولید معنا در شرایط بحران دانست.