متروی تهران پشت خط جنگ

هر روز میلیون‌ها شهروند تهرانی برای رسیدن به محل کار، دانشگاه و خانه به مترو پناه می‌برند؛ شبکه‌ای که سال‌هاست با کمبود واگن، ازدحام مسافران و فرسودگی بخشی از ناوگان دست‌وپنجه نرم می‌کند. در چنین شرایطی ورود بیش از هزار واگن جدید از چین قرار بود یکی از مهم‌ترین گره‌های حمل‌ونقل پایتخت را باز کند؛ اما حالا تحولات امنیتی و شرایط جنگی منطقه، این پروژه را نیز تحت تأثیر قرار داده و ورود واگن‌ها را متوقف کرده است.

توسعه ناوگان مترو طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مطالبات شهروندان و همچنین اولویت‌های مدیریت شهری تبدیل شده است. افزایش جمعیت تهران، رشد سفرهای روزانه و محدودیت ظرفیت شبکه حمل‌ونقل عمومی باعث شده کمبود واگن به یکی از چالش‌های اصلی متروی پایتخت تبدیل شود.

 شهرداری تهران طی سال‌های گذشته قرارداد بزرگی برای خرید یک‌هزار و ۷۱ واگن از چین منعقد کرد؛ قراردادی که از همان ابتدا به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های توسعه حمل‌ونقل عمومی پایتخت معرفی می‌شد.

با این حال، روند اجرای این قرارداد بارها با تأخیر مواجه شده است. پیش از این وعده داده شده بود که نخستین سری واگن‌های چینی از بهمن‌ماه سال گذشته وارد کشور شوند؛ وعده‌ای که محقق نشد و زمان‌بندی آن به سال جاری موکول شد. اکنون نیز تحولات اخیر منطقه و تنش‌های نظامی در خلیج فارس، مانع تازه‌ای بر سر راه ورود این واگن‌ها ایجاد کرده است.

محمد آقامیری، نایب رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورای شهر تهران، با تشریح آخرین وضعیت قراردادهای تأمین واگن مترو به ایسنا اعلام کرده که در حال حاضر سه پروژه اصلی برای توسعه ناوگان در دست اجرا قرار دارد؛ قرارداد خرید یک‌هزار و ۷۱ واگن از چین، پروژه ساخت ۱۱۳ واگن ملی و همچنین قرارداد ساخت ۷۰ واگن با همکاری جهاد دانشگاهی.

به گفته وی، قرار بود از خردادماه امسال ماهانه سه رام قطار وارد کشور شود تا طی حدود سه سال و نیم تمامی واگن‌های خریداری‌شده به ناوگان مترو تهران اضافه شوند. اما همزمانی این برنامه با شرایط جنگی منطقه، مسیر انتقال واگن‌ها را با مشکل مواجه کرده است.

آقامیری می‌گوید کشور سازنده به دلیل نگرانی از مخاطرات حمل‌ونقل دریایی و احتمال آسیب‌دیدگی محموله‌ها، فعلاً ارسال واگن‌ها را متوقف کرده است. با این حال، فرآیند تولید در کارخانه‌های سازنده همچنان ادامه دارد و پروژه از نظر اجرایی متوقف نشده است.

این موضوع از یک جهت برای مدیریت شهری خبر امیدوارکننده‌ای محسوب می‌شود؛ چرا که برخلاف برخی نگرانی‌ها، مشکل اصلی نه در تولید واگن‌ها و نه در تأمین منابع مالی، بلکه در انتقال آنها به کشور است.

بر اساس اعلام شورای شهر، حدود ۱۵ درصد پیش‌پرداخت قرارداد انجام شده و تعهدات مالی اولیه نیز اجرایی شده است. همچنین بخش عمده منابع مورد نیاز از طریق سازوکارهای پیش‌بینی‌شده میان دولت ایران و چین، از جمله تعهدات دولتی و تهاتر نفت، تأمین خواهد شد.

با این حال، آنچه بیش از همه برای شهروندان اهمیت دارد، زمان ورود واگن‌ها به شبکه مترو است؛ موضوعی که همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. هر ماه تأخیر در ورود ناوگان جدید به معنای ادامه فشار بر خطوط پرتردد، افزایش تراکم مسافران و طولانی‌تر شدن انتظار شهروندان برای بهبود کیفیت خدمات است.

در کنار پروژه خرید خارجی، مدیریت شهری امیدوار است بخشی از نیاز ناوگان از طریق پروژه‌های داخلی جبران شود. آقامیری اعلام کرده است که قرارداد ساخت ۱۱۳ واگن ملی در حال اجراست و طبق برنامه طی دو سال آینده تکمیل خواهد شد. همچنین بخشی از این واگن‌ها قرار است در سال جاری تحویل شهرداری شود؛ هرچند زمان دقیق آن هنوز مشخص نشده است.

پروژه ۷۰ واگن جهاد دانشگاهی نیز به عنوان یکی دیگر از برنامه‌های داخلی توسعه ناوگان دنبال می‌شود. هرچند مجموع این پروژه‌ها در مقایسه با نیاز واقعی متروی تهران هنوز فاصله قابل توجهی با تقاضای موجود دارد.

واقعیت این است که متروی تهران سال‌هاست هزینه کمبود سرمایه‌گذاری در ناوگان را پرداخت می‌کند. بسیاری از خطوط با سرفاصله‌ای بیشتر از استاندارد فعالیت می‌کنند و ازدحام در ساعات اوج سفر به یکی از مهم‌ترین گلایه‌های مسافران تبدیل شده است. به همین دلیل ورود واگن‌های جدید صرفاً یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه بخشی از راهکار کاهش ترافیک، آلودگی هوا و ارتقای کیفیت زندگی در پایتخت به شمار می‌رود.

اکنون اما توسعه ناوگان مترو نیز مانند بسیاری از پروژه‌های اقتصادی و زیرساختی کشور، تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی منطقه قرار گرفته است. هرچند ساخت واگن‌ها در چین ادامه دارد و منابع مالی پروژه نیز تأمین شده، اما تا زمانی که مسیر انتقال این واگن‌ها باز نشود، یکی از مهم‌ترین وعده‌های حمل‌ونقلی تهران هم چنان پشت خط خواهد ماند.