میراث جهانی پایتخت در معرض آسیب

در پی حملات هوایی اخیر به مرکز تهران، بحث درباره میزان آسیب به میراث فرهنگی پایتخت بالا گرفته است؛ به‌ویژه کاخ گلستان، تنها اثر ثبت‌شده تهران در فهرست میراث جهانی یونسکو، که در محدوده میدان ارگ قرار دارد.

گزارش‌های منتشرشده از سوی خبرگزاری‌های داخلی حاکی از آن است که موج انفجار ناشی از حمله به اطراف میدان ارگ در خیابان پانزده خرداد، به بخش‌هایی از این مجموعه تاریخی آسیب رسانده است. خبرگزاری ایسنا اعلام کرد برخی اجزای تزئینی از جمله اُرسی‌ها، درهای چوبی و بخش‌هایی از آینه‌کاری‌ها دچار خسارت شده‌اند.

رضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، پس از بازدید از این مجموعه گفت گزارشی از آنچه رخ داده به یونسکو ارائه خواهد شد و این رویداد را در چارچوب تعهدات بین‌المللی مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی ارزیابی کرد.

روایت‌های متفاوت درباره میزان خسارت

در عین حال، احمد علوی، رئیس کمیته گردشگری و میراث فرهنگی شورای  شهر تهران، در گفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم تأکید کرد «به کاخ گلستان آسیبی وارد نشده است»، اما افزود موج انفجار به آینه‌کاری‌ها، در و پنجره‌ها و درهای اُرسی قدیمی آسیب رسانده و حتی آسفالت داخل مجموعه در برخی نقاط بلند شده است.

مدیرکل میراث فرهنگی استان تهران نیز از «خسارات جزئی» خبر داد و گفت در پی حمله به ساختمان‌های اطراف از جمله مسجد ارگ و ساختمان رادیو تهران، تعدادی از شیشه‌های مجموعه شکسته و به برخی جداره‌ها آسیب محدود وارد شده است. به گفته او، به نیروهای حفاظت کاخ آسیبی نرسیده است.

آثار تاریخی در مخازن امن

مقام‌های شهری و میراث فرهنگی می‌گویند اشیای موزه‌ای کاخ گلستان پیش‌تر و با توجه به تجربه درگیری‌های اخیر، به مخازن امن منتقل شده بودند و در حمله اخیر آسیبی ندیده‌اند.

کاخ گلستان که پیشینه آن به دوره صفویه بازمی‌گردد و در دوره قاجار توسعه یافته، در سال ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و تنها بنای ثبت جهانی استان تهران به شمار می‌رود.

سینما شکوفه؛ یک نماد فرهنگی دیگر

همزمان با این تحولات، سینما «شکوفه» در میدان شهدا نیز دچار خسارت گسترده شده است. علی سرتیپی، مدیر این مجموعه، به ایسنا گفته یک سالن نمایش تقریباً به طور کامل از بین رفته و دو سالن دیگر و تجهیزات فنی نیز آسیب دیده‌اند. به گفته او، نگهبان سینما هنگام حمله در محل حضور داشته اما آسیبی ندیده است.

سینما شکوفه از سینماهای قدیمی تهران است که فعالیت آن به دهه ۱۳۴۰ بازمی‌گردد.

میراث فرهنگی در حقوق بین‌الملل

بر اساس «کنوانسیون لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در صورت بروز مخاصمه مسلحانه» و پروتکل‌های الحاقی آن، بناهای تاریخی و اماکن فرهنگی ـ تا زمانی که کاربری نظامی نداشته باشند ـ نباید هدف حمله قرار گیرند. کنوانسیون‌های ژنو نیز بر اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی تأکید دارند و آثار فرهنگی را در زمره اموال غیرنظامی قرار می‌دهند.

در سال‌های گذشته، تخریب عمدی میراث فرهنگی در برخی مخاصمات به‌عنوان جنایت جنگی مورد پیگرد قرار گرفته است.

کارشناسان می‌گویند آسیب به میراث فرهنگی تنها به معنای تخریب یک ساختمان یا شیء تاریخی نیست، بلکه به حافظه جمعی و هویت فرهنگی یک جامعه لطمه می‌زند. در شهری مانند تهران، که لایه‌های تاریخی آن در کنار بافت مدرن قرار گرفته، هر آسیب به این بناها، بخشی از روایت تاریخی شهر را مخدوش می‌کند.

اکنون در کنار ارزیابی خسارت‌های انسانی و زیرساختی، نگاه‌ها به سرنوشت بناهایی دوخته شده که نه‌فقط برای ایران، بلکه برای جامعه جهانی اهمیت دارند؛ میراثی که در میانه تنش‌های نظامی، بار دیگر در معرض خطر قرار گرفته است.