خیز دوباره برای تخریب یک گورستان تاریخی؛ میراث جلوی اوقاف ایستاد

تخریبی که این‌بار آرامگاه و یادبود مرد ملی ایران را هدف قرار داده بود. بعد از انقلاب و در روز ۲۹ تیرماه ۱۳۵۸، سنگ یادمانی به یاد دکتر مصدق در این گورستان برپا شد اما در کمتر از یک هفته توسط افرادی که تاکنون ناشناخته مانده‌اند شکسته و بر زمین انداخته شد.

چهل سال بعد از انقلاب و در سال ۱۳۹۷، نه تنها وصیت دکتر مصدق عملی نشده بلکه سنگ یادمان او همچنان شکسته و روی زمین رها شد و تکه‌ای از آن نیز گم شد. بعد از آن نیز تلاش‌هایی برای بازسازی این یادمان آغاز شد اما درنهایت این تلاش‌ها ناکام ماند و اوقاف اجازه آن را نداد!

عملیات هم‌سطح‌سازی؛ نوسازی یا پاک‌سازی تاریخ؟

با این حال گویا قرار نیست سایه شوم تخریب و تغییردست از سر ابن‌بابویه بردارد. در هفته‌های اخیر، دوباره تصاویر جدیدی از تخریب سنگ‌قبرهای قدیمی این آرامستان در فضای مجازی منتشر شده که موجی از واکنش‌ها را از سوی کارشناسان و دوستداران آثار تاریخی و فرهنگی به همراه داشته است. سنگ‌هایی که با خط نستعلیق و اشعار شخصی تزئین شده بودند، حالا جای خود را به سنگ‌های ساده و یک‌شکل داده‌اند.

آن گونه که بررسی‌ها نشان می‌دهد به نظر می‌رسد این بار آستان ابن‌بابویه (که زیر نظر سازمان اوقاف فعالیت می‌کند)، در اقدامی خودسرانه، قصد احداث آشپزخانه و حوزه علمیه بر روی قبور قدیمی را داشته است، آن هم بدون کسب مجوز از میراث فرهنگی. با این حال بدون توجه به این موضوع، عملیات نوسازی و همسطح‌سازی قبور قدیمی برای احداث این مجموعه‌ها را آغاز کرده است. رخدادی که باعث شده تا در جریان این همسطح‌سازی، سنگ قبور تاریخی که اغلب مالکان شخصی دارد، عملا از بین بروند.  

میراث فرهنگی؛ «ابن‌بابویه» خط قرمز ما است

در پی انتشار تصاویر تخریب و هم‌سطح‌سازی سنگ‌قبرهای تاریخی در آرامستان ابن‌بابویه، کاربران و کارشناسان فضای مجازی به سرعت نسبت به آن واکنش نشان دادند. با این حال کمتر مسئولی در این زمینه اظهارنظر کرده است. تلاش‌ها برای گفت‌وگو با مسئولان سازمان اوقاف در این زمینه نیز به نتیجه‌ای نرسید اما روی دیگر سکه این تخریب‌ها، سازمان میراث فرهنگی است که وظیفه نظارت بر حفظ و صیانت بر آثار ثبت شده تاریخی کشور را برعهده دارد. در همین زمینه مرتضی ادیب‌زاده، معاون میراث فرهنگی استان تهران می‌گوید: «این گورستان به‌عنوان یک اثر ثبت ملی، تحت حفاظت کامل اداره‌کل میراث فرهنگی قرار دارد و هرگونه دخل و تصرف در آن، تخلف محسوب می‌شود.»

ادیب‌زاده تاکید می‌کند که پیش‌تر نیز مکاتباتی با متولیان آرامستان انجام شده و هشدارهای لازم داده شده بود. به گفته وی، هرگونه مرمت یا ایجاد فضای جانبی در چنین محوطه‌ای باید با ارائه طرح و دریافت مجوز رسمی از میراث فرهنگی انجام شود. او معتقد است که ابن‌بابویه نه‌تنها از نظر معماری و قدمت، بلکه به‌واسطه شخصیت‌های برجسته‌ای که در آن آرمیده‌اند، بخشی از حافظه تاریخی تهران است و نباید اجازه داد بافت فرهنگی آن خدشه‌دار شود. ادیب‌زاده همچنین با اشاره به ضمانت‌های قانونی، تاکید کرده که در صورت ادامه عملیات بدون مجوز، برخورد حقوقی و قضایی با متخلفان انجام خواهد شد.

در سطح شهرستان، محسن سعادتی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ری، نیز به گفته خودش از همان ابتدا پیگیر ماجرا بوده است. او نیز با اشاره به ثبت ملی آرامستان ابن‌بابویه، تاکید می‌کند که این مکان نه‌تنها محل دفن مشاهیر و شخصیت‌های تاریخی است، بلکه بخشی از هویت فرهنگی شهرری به شمار می‌رود. سعادتی می‌گوید که به‌محض اطلاع از آغاز عملیات نوسازی، مکاتبات لازم برای توقف پروژه انجام شده و در حال حاضر، فعالیت‌ها متوقف شده‌اند.  

او تاکید دارد که هرگونه طرح نوسازی باید ابتدا به تایید میراث فرهنگی برسد و بدون مجوز، هیچ اقدامی مجاز نیست. سعادتی همچنین از نظارت روزانه بر وضعیت آرامستان خبر داده و می‌گوید: «تیم‌های نظارتی سازمان میراث فرهنگی شهرستان ری، به‌صورت مستمر از محل بازدید می‌کنند تا در صورت مشاهده هرگونه فعالیت غیرمجاز، بلافاصله وارد عمل شوند.» سعادتی در پایان خاطرنشان کرده که تعامل با متولیان آرامستان در اولویت است، اما برای میراث فرهنگی، حفظ اصالت و ساختار تاریخی ابن‌بابویه یک خط قرمز محسوب می‌شود.

حافظه‌ای از مردمانی که زیسته‌اند

 به نظر این بار هم ابن‌بابویه از خطر تخریبی بزرگ نجات پیدا کرده باشد. اما نباید از یاد برد که؛ اگر سنگ‌ها را برداریم، نام‌ها هم می‌روند، ابن‌بابویه فقط یک گورستان نیست؛ حافظه‌ای است از مردمانی که زیسته‌اند، جنگیده‌اند، نوشته‌اند و مرده‌اند. اگر امروز سنگ‌قبرشان را برداریم، فردا شاید نامشان را هم فراموش کنیم.