مهاجرت نخبگان ایرانی دو برابر شده است

به گزارش آتیه‌آنلاین به نقل از روزنامه شرق، بر اساس گزارش‌ها در ۳۰ سال گذشته تعداد مهاجرت نخبگان ایرانی دو برابر شده است. حدود ۱۵۰ هزار نفر از نخبگان علمی ایران در سال های گذشته مهاجرت کرده اند که از این مهاجرت با عنوان سونامی مهاجرت مغزها تعبیر می شود. این میزان مهاجرت باعث خارج شدن ۵۰ تا ۷۰ میلیارد دلار ارز از کشور شده است. بر اساس آمارهای دیگر بیش از ۱۰ هزار نفر از پزشکان ایرانی در کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه خدمت می کنند. همچنین بین ۷۰ تا ۹۲ درصد از دانش آموزان مدال آور المپیاد از ایران مهاجرت دائمی کرده اند. اینها آمارهایی بود که مصطفی معین، رئیس انجمن ایرانی اخلاق در علوم فناوری، در همایش مهاجرت نخبگان علمی در ایران عنوان کرد. گزارش هایی که نشان می دهد مهاجرت نخبگان علمی از ایران در سال های اخیر به شکل نگران کننده ای افزایش پیدا کرده است. با این همه انجمن علمی اخلاق در علوم و فناوری، همایشی را با عنوان «مهاجرت نخبگان علمی در ایران، چالش ها و راهکارها» برگزار کرد. این همایش با تمرکز بر محورهایی نظیر مبانی نظری مهاجرت نخبگان، تحلیل عوامل مهاجرت، سویه ها و تجربیات زیسته مهاجران علمی ایرانی و ارائه سیاست ها و راهبردهای پیشنهادی، میزبان پژوهشگران، صاحب نظران و تصمیم گیران حوزه علم و فناوری بود. هدف این رویداد، بررسی علمی پدیده مهاجرت نخبگان علمی و شناسایی راهکارهایی برای کاهش تبعات آن بر توسعه کشور اعلام شد. در این همایش، آمارها و تحلیل های متنوعی ارائه شد و هر یک از کارشناسان به ابعاد مختلف این مهاجرت پرداختند؛ از مشکلات ساختاری در حکومت گرفته تا مباحث نظام آموزشی و چالش های اقتصادی و اجتماعی. سخنرانان تلاش کردند تا دغدغه خود را با صراحت بیان کنند. فقط یک درصد نخبگان تمایل به بازگشت دارند مصطفی معین، رئیس همایش مهاجرت نخبگان علمی در ایران، به نتایج چهار پژوهشی که در زمینه مهاجرت نخبگان انجام شده بود، اشاره کرد و گفت: بر اساس نظر پاسخ دهندگان به پژوهش پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان منتشرشده در آبان سال ۱۴۰۲، مهم ترین مسائل کشور به ترتیب عبارت اند از: گرانی و تورم (۸۱.۹ درصد)، بی کاری (۴۷.۹ درصد)، اعتیاد (۲۶.۹ درصد)، فساد اقتصادی و اداری (۱۳.۱ درصد)، مسئله مسکن (۱۲.۱ درصد)، مسئله حجاب (۱۱.۹ درصد)، مسئله ازدواج جوانان (۱۰.۷ درصد)، مسئله طلاق (۷.۱ درصد)، کم آبی (۵.۷ درصد)، رعایت نکردن قانون (۴.۷ درصد)، محدودیت آزادی بیان و مطبوعات (۴.۲ درصد) و آلودگی هوا و گردو خاک و ریزگردها (۲.۶). طبق نتایج همین پیمایش بیش از ۹۲ درصد جامعه به وضعیت موجود اعتراض داشته اند و بی اعتمادی و شکاف عمیق دولت-ملت و نارضایتی ناشی از تداوم بحران های مزمن اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و زیست محیطی در دهه های گذشته منجر به خشم یا ناامیدی و مهاجرت عام و توده وار و نیز شتاب در مهاجرت نخبگان علمی ایرانی شده است. او با استناد به پژوهش دیگری که در سال ۱۴۰۱ انجام شده است، اظهار کرد: بی ثباتی اقتصادی، شیوه حکمرانی، سطح درآمد، آینده مبهم و نبود شایسته سالاری و وجود رفاه بیشتر در خارج از کشور، از عوامل اصلی در میل به مهاجرت ایرانیان است. همچنین بر اساس پژوهش دیگری طبق گزارش نظرسنجی گالوپ در سال ۱۳۹۷ تمایل به بازگشت ایرانیان مهاجرت کرده به وطن خود فقط یک درصد برآورد می شود؛ در حالی که شاخص متوسط جهانی بازگشت نخبگان مهاجر به کشورهای خویش هفت درصد است. این شاخص منفی می تواند نشانگر واقعیت فرار مغزها یا فراری دادن آنها به عنوان عامل اصلی ترک وطن و مهاجرت نخبگان علمی ایران به کشورهای دیگر باشد. معین تاکید کرد: با اینکه طبق نتایج چهارمین پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان، پزشکان و استادان دانشگاهی از بالاترین سطح اعتماد و مقبولیت در جامعه ایرانی برخوردار هستند، به دلیل تنگ نظری ها و نگاه امنیتی به کادرهای پزشکی، دانشگاه و دانشمندان، ضعف زیرساخت های علمی و پژوهشی، ساختار سنتی صنعت، تحریم های خارجی، قطع ارتباط علمی با دنیا، نگرش نادرست مدیریت کلان کشور درباره توسعه علم و فناوری، ناکارآمدی سیاست های جذب و نگهداشت نخبگان، استقلال دانشگاه و فقدان آزادی های دانشگاهی، پیگیری نکردن و اجرای طرح تحول ساختاری در نظام آموزش عالی، تداوم بحران های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، زوال سرمایه اجتماعی و نبود امکان بهره وری منابع انسانی، نیروی دافعه ای تولید شده که اکنون کشور را با سونامی مهاجرت نخبگان علمی و فقدان تمایل به بازگشت آنها روبه رو کرده است. هزینه سالانه۵۰ میلیارد دلای ایران برای فرار مغزها آن طور که کارشناسان اجتماعی می گویند، مهاجرت، پدیده ای است که از سال ها قبل وجود داشته است، اما موضوع «فرار مغزها» شاید اولین بار در سال ۱۹۶۳ در یک روزنامه در لندن مطرح شد. در ایران هم از مدت ها پیش این موضوع مطرح است. اما مسئله فرار مغزها در چه مقاطعی پررنگ شد؟ آن طور که استاد دانشگاه علوم پزشکی شیراز می گوید، موج اول مهاجرت در ایران به قبل انقلاب برمی گردد؛ زمانی که احزاب سیاسی منحل و محدودیت هایی ایجاد شد. موج دوم مهاجرت هم زمان با دهه اول انقلاب است. در آن مقطع به دلیل پاکسازی هایی که اتفاق افتاد، تعطیلی دانشگاه ها و وقوع جنگ تحمیلی، احساس نابرابری افزایش پیدا کرد. موج سوم مهاجرت هم در دهه دوم و سوم انقلاب رخ داد. در نهایت به موج چهارم مهاجرت می رسیم که از سال ۹۰ تاکنون ادامه دارد و ما در موج چهارم شاهد افزایش مهاجرت هستیم؛ چراکه مردم آگاهانه احساس می کنند که در کشور مقصد، شرایط بهتری وجود دارد، بنابراین مهاجرت می کنند. حمیرا وفایی، استاد دانشگاه علوم پزشکی شیراز، به مقصدهای مهاجران ایرانی اشاره کرد و به خبرنگار «شرق» گفت: شایع ترین مقصدهای مهاجران ایرانی آمریکا، کانادا، اروپا و استرالیا است و در حال حاضر امارات متحده عربی، عمان و ترکیه کشورهای مقصد مهاجران ایرانی هستند. مهم ترین پیامد فرار مغزها از دست دادن نیروی انسانی متخصص و کارآمد است؛ نیرویی که برای تربیت و پرورش آن هزینه زیادی صرف شده است. این منجر به جایگزینی افراد ناشایست خواهد شد و باعث تضعیف تولید ملی و پیشرفت کشور، کاهش خلاقیت و کاهش توان رقابت با کشورهای دیگر می شود. خروج سرمایه انسانی یعنی خروج افراد با بازدهی بالا و یکی از رویکردها شکار مغزهاست. کشورهای مقصد مغزهایی را که فکر می کنند نخبه هستند و می توانند به آنها کمک کنند، بدون اینکه هزینه ای پرداخت کرده باشند، برای تحصیل و استفاده از تجربیات آنها به کار می گیرند. بر اساس آمار بانک جهانی، ایران سالانه ۵۰ میلیارد دلار به خاطر فرار مغزها هزینه می کند. مهاجرت ایرانیان به خاطر بی اخلاقی در کشور است مهاجران ما با ناراحتی از ایران می روند، به گونه ای که انگار چاره ای برای بودن در ایران نمی بینند و اگر می توانستند، اصلا مهاجرت نمی کردند. این صحبت های دکتر مسعود صفایی مقدم، دبیر علمی همایش است. او درباره مهاجرت ایرانیان می گوید: «آخرین گزینه افراد، مهاجرت است و افراد شرایط بیرونی و شرایط جامعه و حاکمیتی را عامل این گزینه مهاجرت می دانند. وقتی می روند، به مسببان این تصمیم از روی خشم نگاه می کنند. به همین دلیل است که معمولا می روند و دیگر برنمی گردند. حتی پرونده ای در ذهن خودشان باز نمی کنند که ما اگر برویم، چگونه همکاری خودمان را با کشورمان ادامه دهیم. درحالی که وقتی مهاجران کشورهای دیگر مثل مصر و هند را بررسی می کنیم، متوجه می شویم آنها می روند و برمی گردند. هچنین از کنار این رفتن ها، از لحاظ اقتصادی و علمی کلی دستاوردها برای مملکت خودشان دارند. سوال مهم این است که چه اتفاقی رخ می دهد که جوانان ما با چنین حالت عاطفی از مملکت خارج می شوند؟ در پژوهش هایی که انجام دادم، متوجه شدم که بحران های اخلاقی زمانی رخ می دهد که ارزش های جامعه مثل عدالت، احترام، کرامت انسانی و آزادی های فردی به طور سیستماتیک نادیده گرفته می شود. در این زمان افراد مهاجرت می کنند. ما با بحران کرامت انسانی و تبعیض سیستماتیک، نبود آزادی های فردی و اجتماعی در کشور مواجه هستیم. البته به موضوع شرایط زیست اخلاقی در کشور مبدا و مقصد هم رسیده ام. در گذشته یکی از عوامل مهاجرت نکردن، این بود که خانواده ها می گفتند جامعه غرب از لحاظ اخلاقی برای بچه های ما مناسب نیست. اما این داستان حالا برعکس شده است. الان در جامعه ما خانواده ها می گویند جامعه ما آن قدر از لحاظ اخلاقی آلوده شده است که ما مایل هستیم بچه های مان را به غرب بفرستیم، چون در آنجا سالم تر پرورش پیدا می کنند. سوالات اعتقادی برای جذب اعضای هیئت علمی «ما فرار مغزها، شکار مغزها، گردش مغزها و اخراج مغزها را داریم. اخراج مغزها در سال های اخیر بیشتر هم شده است». این موضوع مورد بحث علیرضا پارسایی، استاد دانشگاه، بود. او با اشاره به اینکه در فرار مغزها همه طیف های سیاسی مقصر بودند، تاکید کرد: «ما باید از مردم به خاطر سیاست هایی که داشتیم، عذرخواهی کنیم. درباره همین سیاست هایی که داشتیم، به اخراج مغزها از دانشگاه اشاره می کنم. من یک سوال دارم، پایگاه و جایگاه نخبه کجاست؟ جواب دانشگاه و مراکز علمی و پژوهشی است. ما برای جذب افراد و هیئت علمی شدن، مواردی را تحت عنوان اعتقاد و التزام های مختلف گذاشتیم. اینجا دیگر بحث مهاجرت مطرح نیست، بلکه خودمان با قوانینی که گذاشتیم، به نخبگان می گوییم به شما نیازی نداریم، تو جایگاهی در مراکز آموزش عالی ما نداری. در این زمان نخبه دیگر چاره ای جز مهاجرت ندارد. نخبه اهل دروغ و ریا نیست. نخبه صادقانه پاسخ می دهد. وقتی ما قانونی می گذاریم که اعلام می کنیم ما به شما نیازی نداریم، شما شرایط احراز ورود به این مرکز آموزش عالی را ندارید، دیگر نیازی به فرار و شکار مغزها نیست. خودمان فرش قرمز برای خروج از کشور برای نخبگان پهن می کنیم. او تاکید کرد: کشورهای حاشیه خلیج فارس با امکانات اقتصادی که به نخبگان ما می دهند، آنها را شکار می کنند. ما حداقل کاری که می توانیم انجام دهیم، این است که آنها را اخراج نکنیم. خیلی متاسفم که در جلسات جذب در دانشگاه ها سوالاتی مطرح می شود که اصلا صحیح نیست. مثلا می پرسند آیا شما سال مالی دارید؟ سال مالی خمس را چه زمانی حساب می کنید؟ یک معیار به نام اعتقاد و التزام عملی به هر چیزی گذاشته اند. آیا کسی که می خواهد وارد مراکز آموزش عالی شود، لازم است این اعتقادات و التزامات را داشته باشد یا اگر کسی این اعتقادات را نداشته باشد، جایگاهی در کشور ما ندارد. اگر ما این را می پذیریم، دیگر سیاست گذار ما دغدغه مهاجرت نباید داشته باشد. ۸۰ درصد مهاجران گفتند دیگر تمایلی به بازگشت به کشور ندارند نتایج تحقیقی که در سال ۱۴۰۲ از طریق پرسش نامه آنلاین با حضور حدود ۱۱ هزار و ۹۰۰ نفر با میانگین تحصیلات کارشناسی انجام شد، نشان داد که فقط ۱۶ درصد ایرانیان به مهاجرت فکر نمی کنند. ۲۱ درصد کسانی بودند که برای مهاجرت اقدام کرده بودند و سه درصد نیز کسانی بودند که اعلام کردند اقدام کرده و به زودی از ایران خارج می شوند. این آماری بود که محمد فاضلی، استاد جامعه شناسی، عنوان کرد و گفت: از بین کسانی که از ایران مهاجرت کرده بودند و در این تحقیق شرکت کردند، فقط ۲۰ درصد اعلام کردند مایل اند به کشور بازگردند و ۸۰ درصد گفتند که دیگر تمایلی به بازگشت به کشور ندارند. نتایج این تحقیق نشان داد که اصلی ترین انگیزه خروج از کشور مشکلات و متغیرهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است و به این نتیجه رسیدیم که باید در رابطه بین حکومت و مردم تجدیدنظر شود. این پژوهشگر علوم اجتماعی افزود: پیام اصلی این تحقیق این بود که شیوه حکمرانی در ایران باید تغییر کند و با شیوه های فعلی و بدون برنامه مدون برای ایرانیان در داخل و خارج کشور، ادامه روند فعلی باعث می شود ایران از سرمایه های انسانی تهی شود. یکی از جداول نتایج این تحقیق نشان داد شیوه حکمرانی و مملکت داری در ایران هم راستا با خواست مردم نیست و ۸۰ درصد مردم کاملا با این شیوه مخالفند، ۱۳.۶ درصد نیز مخالف هستند و در مجموع ۹۳.۶ درصد پاسخ گویان اعلام کردند نسبت به شیوه حکمرانی فعلی مخالف یا کاملا مخالف هستند. او گفت: ۹۴ درصد پاسخ گویان این تحقیق نیز اعلام کردند آزادی و امنیت در فعالیت های سیاسی وجود ندارد و در مورد این گزاره که به حاکمیت اعتماد دارم، ۹۰.۳ درصد پاسخ مخالف دادند. در واکنش به این گزاره که در اداره جامعه فساد اندک است، ۹۶ درصد مخالف بودند. همچنین میانگین نمره کسانی که اعلام کرده بودند به مهاجرت فکر نمی کنند درباره وضعیت اجتماعی ایران از ۳۰ حدود ۷.۴ بود و هر چه به سمت افرادی که تمایل به مهاجرت دارند، برای مهاجرت اقدام کرده اند یا مهاجرت کرده اند پیش می رویم، این نمره کمتر می شود و به ۵.۶ می رسد. آمار مهاجرت را دقیق نداریم «ما دقیقا نمی دانیم چند درصد از دانشجویان ما به صورت اختیاری و چند درصد به صورت اجباری مهاجرت کرده اند. این در حالی است که اطلاع از این آمار بسیار مهم است؛ زیرا اگر مهاجرت اختیاری صورت گرفته باشد، ارتباط با آنها آسان تر خواهد بود. از این رو ما نیازمند وزارتخانه مهاجرت در داخل هستیم اما چیزی که پیش آمده این است که رصدخانه قبلی نیز دیگر از فعالیت بازمانده است». این سخنان بهرام صلواتی، مدیر اسبق رصدخانه مهاجرت ایران و تحلیلگر ارشد حوزه مهاجرت، بود. او به جامعه دیاسپورای ایرانی اشاره کرد و گفت: جامعه دیاسپور ایرانی به یک جامعه پراکنده در سطح جهانی که از افرادی که از یک سرزمین مشترک به نام ایران سرچشمه گرفته اند، گفته می شود. جامعه دیاسپورای ایرانی جامعه تحصیل کرده و ماهری هستند که هم دارای بنیه علمی قوی هستند و هم از تخصص حرفه ای بالا برخوردارند. با این حال آمارها نشان می دهد روند مهاجرت این نخبگان در سال های اخیر افزایشی بوده و از ۶۰ هزار نفر به ۱۱۰ هزار نفر رسیده، یعنی ۸۲ درصد مهاجرت زیاد شده است؛ حال یا به اختیار یا به اجبار. از طرفی اگر زمانی آمریکا و یا اروپای غربی مقصد اولیه دانشجویان بوده، اکنون ترکیه و برخی کشورهای دیگر مقصد تحصیل کرده های ما شده اند و این روند رو به رشد فقط مربوط به تحصیل کنندگان نیست، بلکه شامل دانشجویان و پناه جویان هم می شود. ایرانی غمگین مقصود فراستخواه، جامعه شناس، هم با اشاره به اینکه مهاجران ما صاحبان علم و تکنولوژی هستند که در برخی از کشورها نسبت به برخی از مهاجران دیگر وضعیت بهتری دارند، اظهار کرد: برای مثال، اشتغال برخی مهاجران ما در مشاغل فکری و تخصصی نسبت به خود آمریکایی ها بیشتر است. بااین حال متاسفانه ارزش های مادی و غیر مادی این دیاسپوراها به کشور بازنمی گردد. حتی حواله های مالی آنها کمتر از پنج درصد تولید ناخالص داخلی است. موضوع حیات ایرانیان دور از وطن از جهتی امری فانتزی خیال اندود شده و بدون شناخت است و از جهتی ترومایی است که از نظر ذهنی زخمی شده است و از جهتی نیز امری دراماتیک و نوستالژیک و از جهت دیگر از نظر توسعه و نگاه امنیتی استراتژیک است. او ادامه داد: ما باید از نخبگان خود حمایت و مراقبت کنیم، در حالی که سیاست ها و ساختارهای ما ساختارشکنی می کنند و دچار یک قساوت قلبی شده اند. ما نمی دانیم که چه سرمایه هایی را داریم از دست می دهیم، درحالی که باید برای آنها تضمین امنیت، کیفیت زندگی و رضایت کنیم. باید با نخبگانی که هستند ارتباط برقرار کنیم و سطح ارتباطمان را به ارتباط فعال برسانیم. در این راه می توان به آنها فرصت های مطالعاتی اعطا کرد و سرمایه گذاری مشترک دانشگاهی با آنها انجام داد. ما فکر می کنیم که دیاسپوراهای ایرانی خوشبختانی هستند که توانسته اند در کشور دیگر زیست کنند، در حالی که نتایج بسیاری از مطالعات نشان می دهد بسیاری از آنها یا درگیر بازار سیاه هستند یا درگیر اقتصاد غیر رسمی یا رسانه های زرد یا دچار مشکلات خانوادگی. در واقع دیاسپوراهای ما یک ایرانی بودن جدید را با یک سری از مشکلات دیگر در خارج تجربه می کنند. ۵ میلیون مهاجر ایرانی «آمار دقیقی از ایرانیان مهاجرت کرده نداریم، اما حدود پنج میلیون نفر برآورد می شوند». این سخنان دکتر رسول صادقی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بود. او معتقد است: میل به مهاجرت همیشه منجر به مهاجرت نمی شود و بخشی از افرادی که تمایل به مهاجرت دارند اما نمی توانند مهاجرت کنند، ناراحتی خود را به شکل اعتراض نشان می دهند. آنان مهاجران ذهنی هستند که سکونت و ماندن آنها اجباری است و همواره با آرزوی مهاجرت زندگی می کنند. او گفت: پتانسیل اعتراضات اجتماعی در این گروه بالاست. در سال های اخیر این گروه افزایش پیدا کرده اند و از مهاجرت های فردی به مهاجرت نخبگان و فعالان استارت آپ ها رفته است. انفعال وزارت خارجه در ارتباط با ایرانیان خارج از کشور نیز به این روند دامن زده و متاسفانه شبکه سازی و نهادسازی و تلاش برای ایجاد انگیزه و امید و فرهنگ سازی در این زمینه بسیار ضعیف است. هرکس هر جای دنیا هست، برای ایران کار کند مجتبی لشگربلوکی، مشاور ارشد استراتژی و سرمایه گذاری اقتصادی، گفت: بعید است یک لوله کش یا پرستار را نخبه بدانید، ولی جامعه بدون پرستار و لوله کش ممکن نیست. امروز ما با تخلیه ملی به جای مهاجرت نخبگان مواجهیم. بلوکی، این باور که «مهاجرت نخبگان برای کشور مبدا زیان بار است» را هم زیر سوال برد و گفت: جنبه های منفی مهاجرت هست، ولی نباید از جنبه های مثبت آن هم غافل شویم. انگار جامعه ما هوشمندانه در خارج مرزهای ایران یک ذخیره ژنتیک برای بقا ایجاد می کند تا شرایط برای بازگشت مساعد شود. اگر نمی توانیم مهاجرت را کنترل کنیم، لااقل هر ایرانی یک سفیر فرهنگی، رسانه و یک پل ارتباطی در خارج باشد و باید شرایطی ایجاد کنیم تا از ظرفیت اینها استفاده کنیم. به عنوان نمونه، چرا لابی ایرانی در خارج کشور نداشته باشیم؟ بسیاری از ایرانیان در موسسات مالی دنیا هستند. چقدر از مشورت آنها استفاده می کنیم؟ چند ایرانی خارج کشور را برای حل مشکلات و ابرچالش هایمان به صورت آنلاین دعوت می کنیم؟ او گفت: ما به خاطر نگاه امنیتی اشتباه و تنگ نظری از ایرانیان مهاجر استفاده نمی کنیم، اما اگر این نگاه را تغییر دهیم، شاید تهدید مهاجرت برای ما به فرصت تبدیل شود. سیاست ما بازگشت مهاجران است، اما من می گویم به جای آن، دنبال اتصال فرامرزی باشیم و هر کس هر جای دنیا هست، برای ایران کار کند. درگیر زنانه شدن مهاجرت هستیم سمیه توحیدلو، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی، نیز به مهاجرت زنان اشاره کرد و گفت: خیلی از زنان ما به دلایلی از جمله سبک زندگی خود، نه در حوزه دانشگاهی و نه اقتصادی، امکان رشد ندارند و مجبورند مهاجرت کنند و افراد زیادی که می خواهند برگردند، به دلیل انطباق خانواده با جامعه مقصد امکان بازگشت ندارند. او افزود: بالای ۶۰ درصد نیروی تحصیل کرده ما بیکار است و این رقم درباره زنان بالای ۷۵ درصد است. بعضی افراد که تجربه کار تکنیکال در ایران و خارج داشتند، مهم ترین موضوع برایشان امنیت روانی جامعه مقصد بود. این افراد در داخل با مشکلاتی مواجه می شدند. برای یک زندگی معمولی دکتر طاهره خزایی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و استاد «جامعه شناسی مهاجرت»، سخن خود را با خاطره جلسه اول تدریس همین درس در ترم پیش آغاز کرد که وقتی نظر دانشجویان درباره مهاجرت را جویا شده، یکی از دانشجویان گفته است: در خارج فرش قرمز برای من پهن نکرده اند و فقط می خواهم زندگی کنم. برخی از نسل جوان به جای یک آرمان و ایدئال، فقط برای یک زندگی عادی می خواهند مهاجرت کنند. او با انتقاد از اینکه در سند سازمان ملی مهاجرت هیچ اشاره ای به مهاجرت ایرانی و جمعیت ایرانیان خارج از ایران نیست، گفت: براساس تعاریف علمی، ما دیاسپورای ایرانی نداریم. دو تا هفت میلیون ایرانی مهاجر داریم و میزان مهاجران بعد از جمهوری اسلامی یا افزایش یافته و یا اقلا کاهش نیافته و نظام سیاسی نتوانسته این روند را کم کند. به گفته خزایی، ایرانیان به دلیل نبود اعتماد در کشور مقصد از هم فرار می کنند، اجتماع هم بسته از ایرانیان در خارج از ایران نداریم که بگوییم «دیاسپورا» است. اندازه آن کوچک است و در گروه های کوچک و بزرگ و جزایر گریزان و منزوی پراکنده هستند و روابط حسنه با هم ندارند. همدیگر را قبول ندارند و اینکه همسو با نظام جمهوری اسلامی هستی یا اپوزیسیون و... همدیگر را متهم می کنند. با جمعیت واگرایی مواجهیم که می شود به آنها مجمع الجزایر قومیتی گفت. گرچه فرهنگی و متخصص هستند، اما پراکنده اند و آورده سیستماتیک برای جامعه ایران ندارند و حتی سفیر فرهنگی هم برای ایران نیستند. ما انقلاب کردیم که بند از پای مردم باز کنیم دکتر علی اکبر صالحی، استاد دانشگاه صنعتی شریف، با انتقاد از قانون دوتابعیتی گفت: قانون را برای این می گذارند که مشکلات مردم را حل کند. ما انقلاب کردیم که بند از پای مردم باز کنیم، اما برخی قوانین ما بندها را زیاد کرده است. هیچ جا به اندازه ما مجلسشان جلسه ندارد. بعضی صرفا با رویکرد سیاسی قانون دوتابعیتی را گذاشتند تا پای بعضی افراد به جایی باز نشود. اگر فردی در آمریکا بوده و قهرا فرزندش آنجا به دنیا آمده، چرا باید قانون پایش را ببندد؟ باید قوانین منطقی و راهگشا باشند. البته دولت لایحه داده که بخشی از مسائل حل می شود. صالحی گفت: دست کم از کشورهای اطراف بیاموزیم. لبنانی تا ابد لبنانی است و حتی با ۱۰۰ پاسپورت، هروقت لبنان برود، تمام امکانات را دارد. قوانین مدنی ما خون ایرانی را شریف می داند. از سال ۱۳۰۴ تاکنون، تنها هزارو ۶۰۰ نفر تابعیت ایرانی داده ایم. می توانیم به نخبگان دیگر کشورها هم تابعیت بدهیم. ما به ایرانی بودن افتخار می کنیم، اما پیش از آن انسان هستیم. باید دنبال اکوسیستمی باشیم که هم تشویق به خارج نشوند و هم از همه بتوان استفاده کرد. ۸۰ درصد پزشکان بعد از مهاجرت رشته پزشکی را کنار می گذارند وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مهاجرت نخبگان را یک سرمایه سوزی برای کشور دانست و گفت: این سرمایه سوزی شاید قابل محاسبه مادی و علمی نباشد، اما به معنی از دست رفتن ژنتیک برتر کشور است. محمدرضا ظفرقندی تاکید کرد: بالای ۸۰ درصد پزشکانی که به کشورهایی چون آمریکا و کانادا مهاجرت می کنند، مجبورند رشته پزشکی را کنار بگذارند؛ چون در آنجا نمی توانند کار پزشکی کنند، زیرا مبنای اقتصادی ندارد. پزشکانی که به این کشورها می روند، اما مدرکشان مورد قبول نیست، سنشان هم طوری نیست که در آزمون های آنجا بتوانند ورود کنند و بنابراین مجبورند به کارهای دیگر روی بیاورند. ظفرقندی با بیان اینکه مهاجرت نخبگان فقط به مسائل اقتصادی مربوط نمی شود، گفت: تبعیض و فرصت های نابرابر یکی از علل مهاجرت به شمار می رود. اگر فردی شایستگی ورود به دانشگاهی چون تهران را دارد و رتبه لازم را کسب کرده، باید زمینه آن فراهم شود، نه اینکه به دلیل بی عدالتی آموزشی نتواند تحصیل کند. موانع و سهمیه ها از موانع عدالت آموزشی است. به دلیل بی عدالتی آموزشی و بی ثباتی جریان سینوسی که در شرایط سیاسی در کشور وجود دارد، فرد تصمیم به مهاجرت می گیرد. ظفرقندی در ادامه با بیان اینکه برخی از افراد که به کشورهای عربی به دلیل شرایط اقتصادی و ارزش پول می روند و اسم آن را کاریابی می گذارم، رشته پزشکی را رها می کنند، افزود: مهاجرت نخبگان مشکلی چندوجهی است؛ نگاه کردن به حوزه اقتصاد در مهاجرت نخبگان لازم است ولی کافی نیست.