به گزارش خبرآنلاین، تازه‌ترین آمار اعلام‌شده از سوی وزارت بهداشت نشان می‌دهد از ابتدای جنگ رمضان تاکنون، حدود ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در کشور تحت غربالگری سلامت روان قرار گرفته‌اند و از میان آنها، حدود ۷۰۰ هزار نفر به مداخلات روان‌شناختی نیاز داشته‌اند؛ آماری که اهمیت دسترسی به خدمات حمایتی و درمانی را در دوره پس از بحران برجسته می‌کند.
محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، در نشست خبری هفته سلامت روان با تشریح اقدامات انجام‌شده در بحران‌های اخیر، از گسترش خدمات مشاوره‌ای، افزایش تعداد مراکز سلامت روان جامعه‌نگر و راه‌اندازی امکان غربالگری علائم اختلال استرس پس از سانحه خبر داده است. بر اساس توضیحات او، خدمات سلامت روان از طریق خط تلفنی ۱۹۰، مراکز جامع خدمات سلامت و مراکز «سراج» به‌صورت رایگان در دسترس مردم قرار دارد.
به گفته شالبافان، در جریان بحران‌های سال گذشته، از جمله جنگ ۱۲ روزه، حادثه بندر شهید رجایی و جنگ رمضان، پاسخ‌گویی به نیازهای روانی و اجتماعی مردم در دستور کار وزارت بهداشت قرار گرفت. در همین چارچوب، میلیون‌ها نفر غربالگری شدند و افراد نیازمند نیز برای دریافت خدمات تخصصی شناسایی شدند.
این غربالگری به معنای ابتلای همه افراد بررسی‌شده به اختلال روانی نیست؛ هدف آن شناسایی نشانه‌ها و مشخص کردن افرادی است که ممکن است به ارزیابی بیشتر یا مداخله تخصصی نیاز داشته باشند. به گفته مدیرکل دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت، از میان ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر بررسی‌شده، حدود ۷۰۰ هزار نفر به مداخلات روان‌شناختی نیاز داشته‌اند و برخی نیز به خدمات دارویی احتیاج داشته‌اند.
در جریان این برنامه، غربالگری اضطراب و افسردگی در کنار بررسی علائم اولیه اختلال استرس پس از سانحه انجام شده است. این اختلال که با عنوان PTSD شناخته می‌شود، ممکن است پس از تجربه یا مواجهه با رویدادهای بسیار تنش‌زا و آسیب‌زا بروز کند. البته تشخیص آن صرفاً با مشاهده یک نشانه یا انجام غربالگری اولیه ممکن نیست و در صورت وجود علائم، ارزیابی تخصصی ضرورت دارد.
یکی از مسیرهای اعلام‌شده برای دسترسی به خدمات روان‌شناختی، سامانه تلفنی ۱۹۰ وزارت بهداشت است. بخش مربوط به سلامت روان این سامانه در میانه جنگ رمضان فعال شد و به گفته شالبافان، در برخی روزها تعداد تماس‌های پاسخ‌داده‌شده به حدود پنج هزار مورد رسید. این خدمات با مشارکت روان‌شناسان دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور ارائه شده است.
علاوه بر خط تلفنی، مراکز جامع خدمات سلامت و مراکز سراج نیز در شبکه ارائه خدمات روانی و اجتماعی فعالیت می‌کنند. افرادی که به خدمات تخصصی‌تر نیاز دارند، می‌توانند از مسیر ارجاع در شبکه بهداشت و درمان برای دریافت خدمات مناسب راهنمایی شوند.
| مسیر دریافت خدمت | نوع خدمات اعلام‌شده | نکته مهم |
|---|---|---|
| سامانه تلفنی ۱۹۰ | مشاوره و راهنمایی سلامت روان | در برخی روزهای بحران، حدود ۵ هزار تماس پاسخ داده شده است |
| مراکز جامع خدمات سلامت | غربالگری و شناسایی افراد نیازمند خدمات | امکان ارجاع افراد برای دریافت خدمات تخصصی‌تر |
| مراکز سراج | خدمات یکپارچه سلامت روان و حمایت اجتماعی | حضور متخصصانی مانند روان‌شناس، روان‌پزشک و مددکار اجتماعی در سطح تخصصی |
| سامانه یکپارچه بهداشت «سیب» | ثبت و انجام غربالگری‌های سلامت روان، از جمله علائم اولیه PTSD | هدف، شناسایی افراد نیازمند بررسی و مداخله بیشتر است |
به گفته مدیرکل دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت، خدمات ارائه‌شده از این مسیرها رایگان است. با این حال، برای اطلاع از نحوه دسترسی و شرایط دریافت خدمت در هر منطقه، مراجعه به مرکز جامع خدمات سلامت محل سکونت یا پیگیری از مسیرهای رسمی وزارت بهداشت می‌تواند راهگشا باشد.
گسترش مراکز سلامت روان جامعه‌نگر یا «سراج» یکی دیگر از اقداماتی است که وزارت بهداشت برای افزایش دسترسی مردم به خدمات تخصصی دنبال می‌کند. این مراکز با هدف پیوند دادن خدمات اولیه سلامت روان به حمایت‌های تخصصی‌تر و اجتماعی فعالیت می‌کنند.
بر اساس توضیحات شالبافان، در پایان سال گذشته چهار مرکز سراج فعال بود، اما پس از پیگیری‌های انجام‌شده و درخواست دانشگاه‌های علوم پزشکی، شمار این مراکز به ۱۴۸ مورد افزایش یافت. وزارت بهداشت همچنین توسعه این مراکز به ۳۰۰ مرکز در افق دو سال آینده را هدف‌گذاری کرده است؛ مناطقی که با خطر بیشتر یا کمبود خدمات روبه‌رو هستند، در اولویت توسعه قرار می‌گیرند.
| شاخص | آمار اعلام‌شده |
|---|---|
| افراد غربالگری‌شده از ابتدای جنگ رمضان | حدود ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر |
| افراد نیازمند مداخلات روان‌شناختی | حدود ۷۰۰ هزار نفر |
| تعداد مراکز سراج در پایان سال گذشته | ۴ مرکز |
| تعداد فعلی اعلام‌شده مراکز سراج | ۱۴۸ مرکز |
| هدف توسعه مراکز سراج در دو سال آینده | ۳۰۰ مرکز |
| تعداد تماس‌های خط سلامت روان ۱۹۰ در برخی روزها | حدود ۵ هزار تماس |
این آمارها از اظهارات مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در نشست خبری هفته سلامت روان استخراج شده‌اند. تعداد افراد غربالگری‌شده یا نیازمند مداخله، به‌تنهایی نشان‌دهنده شیوع قطعی اختلالات روانی در کل جمعیت کشور نیست.
شالبافان در بخش دیگری از این نشست، با اشاره به آخرین پیمایش انجام‌شده در سال ۱۴۰۱، افسردگی را شایع‌ترین اختلال روانی در جامعه ایران معرفی کرد و گفت پس از آن، اختلالات اضطرابی و سایر اختلالات روانی قرار دارند.
در کنار این وضعیت، انگ اجتماعی همچنان یکی از موانع مراجعه برای دریافت کمک تخصصی است. به گفته این مقام وزارت بهداشت، هنوز این تصور در بخشی از جامعه وجود دارد که مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک نشانه ضعف است؛ تصوری که می‌تواند افراد را از بیان مشکلات و پیگیری درمان بازدارد.
او تأکید کرده است که شنیدن تجربه‌های افراد مبتلا و خانواده‌های آنان و بازگو کردن روایت‌های بهبود می‌تواند در کاهش انگ اجتماعی مؤثر باشد. هفته سلامت روان نیز با شعار «شنیدن روایت‌های جامعه؛ گامی برای عبور از بحران» فرصتی برای توجه بیشتر به این موضوع فراهم کرده است.
در کنار توسعه غربالگری و خدمات مشاوره‌ای، تأمین داروهای مورد نیاز نیز از موضوعات مطرح‌شده در این نشست بود. شالبافان از کمبود جدی برخی داروهای روان‌پزشکی خبر داد و ابراز امیدواری کرد که این مشکل با پیگیری سازمان غذا و دارو در کوتاه‌ترین زمان برطرف شود.
او همچنین با اشاره به ضرورت حمایت از افراد دارای مشکلات مزمن جسمی یا روان‌پزشکی، بر لزوم همکاری دستگاه‌های مختلف برای افزایش دسترسی گروه‌های آسیب‌پذیر به خدمات تأکید کرد.
بر اساس توضیحات این مقام وزارت بهداشت، مقابله با پیامدهای روانی بحران صرفاً با غربالگری اولیه پایان نمی‌یابد؛ شناسایی افراد نیازمند، فراهم کردن امکان دریافت خدمات تخصصی، پیگیری درمان و حمایت اجتماعی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. گسترش مراکز سراج و تقویت نظام ارجاع نیز با همین هدف دنبال می‌شود.
در نهایت، آمار ۳.۲ میلیون نفر غربالگری‌شده و ۷۰۰ هزار نفر نیازمند مداخله، اهمیت توجه به سلامت روان پس از بحران را نشان می‌دهد؛ اما میزان اثربخشی این اقدامات به تداوم خدمات، دسترسی عادلانه مردم به متخصصان و داروها و امکان پیگیری درمان در ماه‌های آینده نیز وابسته است.
