ساعت یک و نیم ظهر، برق مغازه تعمیرات لوازم خانگی ثنایی در عبدلآباد قطع است و برای تعمیر وسیلهها به مشتریهایش گفته است تا آمدن برق صبر کنند. مشتریها هم راه میآیند اما حالوهوایشان وقتی با وسیله خراب به مغازه او میآیند تلفیقی از «درماندگی و استیصال» است. ثنایی میگوید: «مشتری هاج و واج میماند که چه اتفاقی افتاده که دستگاه سالمشان بعد از آمدن برق دیگر روشن نمیشود! آنها شاید ندانند اما منِ تعمیرکار تشخیص میدهم که مشکل از نوسان برق است.»
به نظر او «قطع کامل برق معمولاً مستقیم به لوازم برقی آسیب نمیزند؛ آنچه بیشترین خسارت را ایجاد میکند، نوسان و قطعوصل نامنظم برق است. زمانی که برق بهجای قطع کامل، با افتوخیز شدید و ولتاژ متفاوت قطع و وصل میشود، وسایل الکترونیکی برای روشن شدن با مشکل مواجه میشوند و ممکن است آسیب ببینند که در این صورت ممکن است محافظ هم جواب ندهد.»
«قطع و وصل پشت سرهم» نیز عاملی برای آسیب به لوازم برقی و الکترونیکی است: «معلوم نیست چه کاری انجام میدهند که با اهممتر میبینیم برق از ۲۲۰ ولت روی ۱۲۰ ولت آمده است. قطع و وصل برق هم اگر طبق اصولش انجام نشود آسیب میزند.»
هزینه تعمیر یا تعویض موتور هم طبق صحبتهای ثنایی، بسته به نوع یخچال (بدون هزینه تعمیر و...) میتواند از حدود ۱۰ میلیون تومان تا مبالغ بسیار بالاتر باشد.
این تعمیرکار میگوید: «نوسان برق حتی ممکن است نیمهشب و خارج از جدول خاموشی رخ دهد؛ مواردی که با چشمکزدن چراغها یا قطع و وصلشدن محافظ مشخص میشوند. منبع تغذیه وسایل الکترونیکی در برابر این نوسانها آسیبپذیر است و همین بینظمیهای برقی به وسایلی آسیب میزند که دائم به برق وصل هستند.»
او از فشار مالی این خرابیها بر مردم میگوید: «برخی مشتریها بعد از سوختن وسیلهشان، از مشکلات مالی گلایه میکنند که در این بیپولی دو تا از وسیلههایمان سوخت. معمولا هم درخواست تخفیف دارند. ولی بههرحال خانه بدون تلویزیون نمیشود. حتی گاهی وسایل دارای گارانتی هم به دلیل نسبت دادن خرابی به نوسان برق، مشمول گارانتی نمیشوند.»
این تعمیرکار افزایش خرابیها در اوج قطعی برق (تابستانها) را «حدود ۶۰ درصد نسبت به زمستان» بیشتر برآورد میکند.
زن دستفروش در میدان خراسان از یخچال همسایهاش میگوید که دو هفته پیش بعد از آمدن برق سوخته است. او فکر میکند چون یخچال محافظ نداشته سوخته است: «بنده خدا مستاجر است و میدانم حسابی تحت فشار قرار میگیرد. محافظ یخچال خالهام به خاطر همین قطعیها سوخت و حالا یخچالشان اختلالی پیدا کرده که میگویند به بُرد آن ربط دارد و باید ۱۵ میلیون هزینه کند. با این گرانیها واقعا برایشان سخت است.»
یک تعمیرکار در خیابان قنطار میدان خراسان میگوید محافظ کمک میکند وسایل به دلیل نوسانات برقی آسیب نبینند اما تجربه فاطمه متفاوت است که یخچالشان با وجود محافظ هم به خاطر قطع و وصل شدن برق خراب شده است. تعمیرکار به او پیشنهاد داده موتور نو بخرد تا دوباره خراب نشود. ۲۵ میلیون برای خرید موتور و ۶ میلیون برای پر کردن گاز و دستمزد، هزینه سنگینی بوده که باعث شده او از خرید میوه، گوشت و مایحتاج خانه در آن ماه «بزند» تا بتواند از پسِ هزینهها بربیاید.
تعمیرکار دیگری هم از ویندوز کامپیوترشان میگوید که بعد از قطع ناگهانی برق، دیگر بالا نیامده است و چند ساعتی برای رفع این مشکل و راه انداختن کار مشتریها به دردسر افتاده است: «هزینه قطعات هم بالا رفته است، مردم ندارند.»
دو همکار درحالیکه کار مشتریها را راه میاندازند میگویند: «هزینهها بدجوری بالا رفته است. قبلا پاکت یکبارمصرف جاروبرقی را ماهی ۲۰۰ تا میفروختیم اما این چندماه اخیر شده ۵۰ تا. مردم سراغ پاکتهای قابل شستوشو رفتهاند و حتی بیشتر از عمر مفیدش استفاده میکنند.» به نظرشان قیمت قطعات در ۶ ماه اخیر حداقل «دوبرابر» شده است.
قدرت خرید برای تعمیرات طوری پایین آمده که مشتری یک هفته است جارو برقیاش را در مغازه گذاشته و به تعمیرکار گفته است اگر نتوانم پولش را جور کنم، میآیم جارو را میبرم. تعمیرش شش میلیون هزینه دارد. تعمیرکار بازهم از مشتریانی مثال میزند که به دلیل نداشتن پول تعمیر، جنس را در مغازه گذاشتهاند و فعلا سراغش نیامدهاند: «مخلوطکنی که هزینه تعمیرش دوونیم میلیون است شش ماه در مغازه مانده است. الآن هزینه تعمیرش چهارونیم است.»
تعمیرکار میگوید: «امروز بازار بودم. میگفتند موتور جاروبرقی رو به تمام شدن است. یا وارد نمیشوند، یا قیمت بالایی دارند. بعضی قطعات هم در داخل تولید نمیشوند یا کیفیت خیلی پایینی دارند.»
آنجا شباهتی به پارک ندارد. چند نیمکت و زمین خاکی در خیابان قنطار به چشم میخورد که پسربچهها فوتبال بازی میکنند. چند زن هم روی نیمکت نشستهاند. یکیشان میگوید: «بیشتر از همه برای یخچالم دعا میکنم! فقط میگویم خدایا این یخچال به خاطر قطعی برقی طوری نشود. وقتی برق میآید، چند ساعت طول میکشد تا هوا بیاید داخلش. اگر بسوزد بدبخت میشوم. اینجا هفتهای یک روز میرود اما خواهر و پدرم که در پاکدشت هستند، یک روز درمیان برقشان میرود و نگران وسایلشان هستند.»
رضا میگوید برای خرابی یخچالشان به اداره برق مراجعه نکرده چون وقت و انرژی برای «دوندگی» ندارد. زن سرپرست خانوار با دو فرزند هم که «به سختی» میتوانند قسط بدهند، بعد از سوختن تلویزیونشان به خاطر نوسانات برق مجبور شده انگشترش را بفروشد تا بتواند تلویزیون جدید بخرد.
رضا خودش ۳۰ میلیون برای تعمیر یخچال و تلویزیون داده است: «قبلا یخچال خانه خواهرم سوخت و هزینهاش حدود ۷۰ میلیون شد. پیگیری کرده بود تا خسارت بگیرد اما بعد از یک سال هنوز کسی پاسخگو نیست و فقط او را این طرف و آن طرف فرستادند و دیگر از خیرش گذشت. من هم این شرایط را دیدم، دنبال خسارت نرفتم و از جیب دادم چون چارهای نداشتم.»
عبدالامیر یاقوتی، مدیرکل مدیریت انرژی و امور مشتریان توانیر، مجموع پروندههای ثبت شده خسارات لوازم برقی مشترکان را در گفتوگو با خبرگزاری ایسنا، «حدود ۱۱ هزار پرونده ذکر کرد که از این تعداد ۶۷۰ پرونده همچنان در دست بررسی است و با توجه به ثبت ۳۶۰۰ پرونده در سالجاری، ۹۴۹ پرونده نیز آماده رفعنقص و پرداخت است.» طبق گفتههای او، «حدود ۳۵۰ میلیارد تومان از خسارتها تاکنون از سوی توانیر پرداخت شده است.»
ثبت شکایت برای رسیدگی به خسارت تجهیزات برقی، دستورالعملی چند مرحلهای دارد و ارائه فاکتور معتبر و ذکر عبارت «حوادث ناشی از برق» در فاکتور، الزامی است. البته تجربه شهروندان از گرفتن خسارت متفاوت است. «تأخیر چندماهه، مسدود بودن سامانه یا اعلام خطا و بلاتکلیفی پروندهها، پیگیریهای خستهکننده» بخشی از گلایههای کسانی است که نتوانستهاند خسارتشان را دریافت کنند و آن را «طی کردن هفت خان رستم» دانستهاند.
