شیوع ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو با سرعت و مقیاسی نگرانکننده، سازمان جهانی بهداشت را شوکه کرده است. برخلاف گذشته، این بار ظرف ۴۸ ساعت وضعیت اضطراری اعلام شد، اما چالشهای امنیتی و نبود واکسن همچنان باقی است.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نسبت به شیوع جدی ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو هشدار داده است. سرعت و مقیاس این شیوع، مقامات بهداشتی را شگفتزده کرده و این پرسش را مطرح ساخته است: چه درسهایی از شیوعهای پیشین آموخته شد؟
برخلاف کووید، ابولا ویروسی چندان کارآمد نیست؛ از آنجا که از طریق هوا منتقل نمیشود، برای گسترش نیاز به تماس فیزیکی با مایعات بدن دارد. این ویژگی به ویژه برای کارکنان مراقبتهای بهداشتی که به تجهیزات حفاظتی کامل و فرآیندهای ضدعفونی دقیق نیاز دارند، خطرناک است.
از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰، شهر بوتومبو در استان کیووِ شمالی صحنه بزرگترین شیوع ابولا در کنگو بود. پیچیدگی این بحران فقط به ویروس محدود نمیشد؛ فشارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی منطقهای که درگیر جنگ بود، آن را تشدید میکرد.
سه عامل کلیدی پاسخ به بحران را در آن زمان با دشواری مواجه کرد: شیوههای اجتماعی از جمله تماس فیزیکی با مردگان در جوامع روستایی فقیر به گسترش ویروس شتاب داد، تنش سیاسی بین دولت مرکزی در کینشاسا و شورشیان در شرق کیوو، واکنش به شیوع را مختل کرد و برخی بازیگران در زمان انتخابات شایعه کردند که ابولا وجود ندارد یا توسط خارجیها آورده شده است. همچنین این فضای بیاعتمادی به حملات مسلحانه علیه کارکنان بهداشتی و کلینیکهای ابولا انجامید که خود مانعی دیگر برای مبارزه با این ویروس شد.
اگرچه در آن دوره برنامه واکسیناسیون جدیدی وجود داشت، اما برای سویه فعلی (ابولای بوندیبوگیو) واکسنی در دست نیست. این سویه نادر که قبلا فقط در دو شیوع (۲۰۰۷ و ۲۰۱۲) دیده شده، حدود ۳۰ درصد مبتلایان را کشته است. یکی دیگر از دلایل نگرانی این است که احتمالا مواردی در مراحل اولیه تشخیص داده نشده و انتقال ناشناخته رخ داده است.
تفاوت کلیدی این شیوع با شیوعهای پیشین، سرعت اعلام «وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بینالمللی» (PHEIC) است. در سال ۲۰۱۸، سازمان بهداشت جهانی، به شدت مورد انتقاد قرار گرفت که اعلام این وضعیت را چهار ماه به تاخیر انداخت. اما در شیوع کنونی، ظرف ۴۸ ساعت «وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بینالمللی» اعلام شد. تدروس آدهانوم گریبوس، رئیس سازمان بهداشت جهانی، میگوید نگرانیاش چنان زیاد بود که بدون تشکیل جلسه کمیته اضطراری تصمیم گرفت.
با این حال، «دانیلا مانو»، متخصص اپیدمیولوژی بالینی در دانشکده بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن، هشدار میدهد که شیوع فعلی برخی از عناصر پیچیدهکننده شیوع ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ را دارد. از جمله این که تعداد موارد مشکوک گزارششده قبل از تایید نشان میدهد که انتقال ممکن است هفتهها قبل از تشخیص رسمی ادامه داشته باشد. شیوع در منطقهای رخ میدهد که با ناامنی، جابهجایی جمعیت و تحرک زیاد همراه است که نظارت، ردیابی تماس و ارائه مراقبت را مختل میکند.
شیوع ابولا در کیوو شمالی و ایتوری بین ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ نزدیک به دو سال طول کشید. ناامنی و بیاعتمادی جامعه بارها ردیابی تماس، واکسیناسیون و فعالیتهای پاسخ را مختل کرد. با این حال، مانو تاکید میکند که کنگو تجربه گستردهای در پاسخ به شیوع ابولا دارد و ظرفیت پاسخدهی امروز به طور قابل توجهی قویتر از یک دهه پیش است.
«آن کوری»، دانشیار مدلسازی بیماریهای عفونی در امپریال کالج لندن، میگوید: «گسترش بیماری از مرزهای بینالمللی احتمالا بر اعلام سریع وضعیت اضطراری تاثیر گذاشته است.» شیوع کنونی شامل موارد تاییدشده در کنگو و اوگاندا است. آخرین «وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بینالمللی» برای ابولا در ژوئیه ۲۰۱۹ اعلام شد، یک سال پس از شروع شیوع و زمانی که بیماری به منطقه شهری گوما رسید و تهدید گسترش بینالمللی به رواندا آغاز شده بود.
