حفاظت از میراث فرهنگی در جنگ و پساجنگ؛ تأکید بر مستندسازی دیجیتال

بحث حفاظت از میراث تاریخی در شرایط جنگی و پس از آن، بار دیگر مسئله تاب‌آوری شهری و آمادگی نهادهای مسئول در برابر بحران‌ها را به میان آورده است. کارشناسان می‌گویند تجربه‌های اخیر نشان داده که بدون مستندسازی دقیق، آموزش نیروهای تخصصی و مشارکت ساختارمند نهادها، خطر از دست رفتن حافظه تاریخی شهرها جدی است؛ موضوعی که به گفته آنان می‌تواند پیامدهای فرهنگی و اجتماعی گسترده‌ای در دوران پساجنگ به همراه داشته باشد.

نشست مجازی «حفاظت از میراث فرهنگی و ابنیه تاریخی در دوران جنگ و پساجنگ» با حضور اسکندر مختاری، پژوهشگر حفاظت از بناها و شهرهای تاریخی و عضو شورای عالی میراث فرهنگی؛ شیما شاهرخی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی؛ اشکان بیات، دکتری شهرسازی و معاون بافت و بنای تاریخی شهر تهران و با دبیری آراد قنبری‌زاده، رئیس اداره شبکه‌سازی نخبگانی مرکز برگزار شد.

اسکندر مختاری در این نشست با اشاره به آسیب‌دیدگی برخی آثار تاریخی در جریان جنگ رمضان گفت:برخی بناها مانند انستیتو پاستور هم وجه تاریخی داشتند و هم وجه علمی و آموزشی. همچنین مجموعه‌هایی مانند دانشگاه‌ها نیز از این دست هستند.

او با اشاره به اقداماتی که پیش از جنگ برای حفاظت از آثار تاریخی انجام شده بود، افزود:«یکی از اقدامات مهم، انتقال اشیای تاریخی به مکان‌های امن بود. همچنین همواره تأکید شده که تأسیسات نظامی باید از بناهای تاریخی فاصله داشته باشند، اما پرسش این است که تا چه اندازه می‌توان این اصل را در بافت‌های شهری اجرا کرد.

این عضو شورای عالی میراث فرهنگی با بیان اینکه حدود ۱۵۰ اثر تاریخی دچار تخریب و نزدیک به ۶۰ اثر در تهران با شدت‌های مختلف آسیب دیده‌اند، تأکید کرد: اقدامات باید هم در سطح ملی و بین‌المللی و هم در مقیاس هر اثر صورت گیرد.

مختاری همچنین ثبت مستند تخریب آثار را اقدامی ضروری دانست و گفت: این ثبت‌ها، میزان آسیب و ماهیت آن را نشان می‌دهد و می‌تواند قساوت عاملان تخریب را به افکار عمومی جهانی منتقل کند.

او در ادامه با اشاره به تغییر شرایط منابع انسانی در دوره‌های پیش، حین و پس از جنگ افزود:با وضعیت فعلی نمی‌توان درباره تکلیف آثار تاریخی به شکل قطعی تصمیم‌گیری کرد.

مختاری یادآور شد: اگر شهرداری تهران بتواند در فرآیند حفاظت از آثار تاریخی نقش‌آفرینی کند، این اقدام یک کار پرافتخار خواهد بود. همچنین اگر بستر فراهم شود، مشارکت مردمی نیز در این حوزه افزایش خواهد یافت، چرا که هر اثر تاریخی مخاطبان و علاقه‌مندان خاص خود را دارد. میراث فرهنگی نباید به‌تنهایی وارد این حوزه شود و نیازمند مشارکت عمومی است.»

شیما شاهرخی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی هم  در این نشست با اشاره به تأثیر بلایای طبیعی و غیرطبیعی بر آثار تاریخی گفت:ما نمی‌توانیم از وقوع بلاها جلوگیری کنیم، اما می‌توانیم شدت آسیب‌ها را کاهش دهیم.

او با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر تأکید کرد:این رویدادها ضرورت تدوین طرح‌های مدیریت خطر را بیش از پیش نشان داده‌اند. هر سایت تاریخی باید یک تیم واکنش سریع داشته باشد.

شاهرخی افزود: وجود چنین تیم‌هایی می‌تواند میزان خسارت ناشی از بحران‌های طبیعی و انسانی را کاهش دهد. با این حال، در برخی موارد مشاهده شد که پس از آسیب به بناهای تاریخی، نهادهای مسئول برخورد مناسبی نداشتند.

او همچنین بر ضرورت آموزش نیروهای مرتبط در ساختارهای مدیریت بحران تأکید کرد و گفت: میراث فرهنگی باید نیروهایی در نهادهای مختلف، از جمله مدیریت بحران داشته باشد تا در شرایط اضطراری، شیوه برخورد با آثار تاریخی مشخص باشد.

به گفته او، تجربه جنگ اخیر نشان داده که«جامعه باید برای مواجهه با بحران‌های احتمالی آینده آماده باشد تا آسیب‌ها به حداقل برسد و میراث فرهنگی برای نسل‌های بعدی حفظ شود.

اشکان بیات، دکتری شهرسازی و معاون بافت و بنای تاریخی شهر تهران، در بخش دیگری از این نشست با تأکید بر نقش حافظه تاریخی در انسجام اجتماعی گفت:جامعه‌ای که حافظه تاریخی خود را از دست بدهد، در دوران پساجنگ با چالش‌های فرهنگی جدی مواجه خواهد شد.

او مستندسازی دیجیتال آثار تاریخی را یکی از ضرورت‌های اصلی مدیریت شهری دانست و افزود: «در دوران پساجنگ، بازسازی اعتماد عمومی و تقویت حس تعلق شهروندان اهمیت ویژه‌ای دارد.»

بیات با تأکید بر اهمیت تقویت حافظه جمعی گفت:مدیریت شهری در مرحله نخست باید مستندسازی دقیق آثار را انجام دهد و سپس به سراغ مدیریت بحران و آموزش شهروندان برود.

او همچنین مشارکت متخصصان را شرط موفقیت پروژه‌های بازآفرینی دانست و افزود: هر پروژه‌ای که بدون مشارکت کارشناسان اجرا شود، اثربخشی لازم را نخواهد داشت.

بیات به نقش سیاست‌های تشویقی اشاره کرد و گفت: جذب سرمایه‌گذاران می‌تواند در روند بازسازی و احیای آثار تاریخی نقش مؤثری ایفا کند.