سیاست حمایتی برای بیکاران؛ آیا اشتغال پایدار محقق می‌شود؟

طرح «یارانه دستمزد» یکی از طرح‌های حمایتی وزارت کار برای حمایت از اشتغال در بنگاه‌هایی است که توان چندانی برای پرداخت مزد و حقوق و حق بیمه نیروهای شاغل خود ندارند.
۲۵ آذر معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از «آغاز طرح پرداخت یارانه دستمزد شاغلین واجد شرایط در ۹۱ شهرستان کم‌برخوردار کشور» خبر داد.
به گفته سیدمالک حسینی، این طرح در ۲۳ استان کشور آغاز شده است؛ او تأکید کرد: «کارجویان و کارفرمایان واجد شرایط می‌توانند برای بهره‌مندی از مزایای این طرح در سامانه سیاست‌های فعال بازار کار ثبت‌نام کنند.»
معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون توضیح داد: «طرح پرداخت یارانه دستمزد با هدف ایجاد فرصت‌های شغلی جدید برای بیکاران، به‌ویژه دانش‌آموختگان دانشگاهی، زنان و اقشار خاص از جمله معتادان بهبودیافته، زندانیان آزادشده و کم‌توانان ذهنی و جسمی در مناطق کم‌برخوردار و کاهش هزینه جذب نیروی کار جدید برای کارفرمایان تنظیم و در سال جاری برای یک دوره ۱۲ ماهه طی دستورالعملی تدوین و به استانداران ابلاغ شده است. اجرای این طرح منجر به ارتقای مهارت و کسب تجربه برای گروه‌های هدف از طریق تعامل با نیروی متخصص و باتجربه، انتقال یافته‌های جدید دانش و فناوری به بنگاه‌های بخش تعاونی و خصوصی می‌شود.»
حسینی ابراز امیدواری کرده که اجرای این طرح از طریق تعامل با نیروی متخصص و باتجربه به انتقال یافته‌های جدید دانش و فناوری به بنگاه‌های بخش تعاونی و خصوصی و ارتقای مهارت و کسب تجربه برای گروه‌های هدف منجر شود.
براساس این طرح یارانه‌ای، کارفرمایانی که بیکاران واجد شرایط واقع در ۹۱ شهرستان کم‌برخوردار از اشتغال مصوب سال ۱۴۰۱ هیأت دولت را به‌کار گمارند، به طور متوسط ۳۰ درصد از حداقل دستمزد مصوب شورای عالی کار نیروی کار جدید را به مدت یک سال توسط دولت دریافت خواهند کرد.
به این ترتیب، کارفرمایانی که بیکاران واجد شرایط در ۹۱ شهرستان کم‌برخوردار از اشتغال را به‌کار گماری کنند، ۳۰ درصد حداقل دستمزد مصوب شورای عالی کار را - که با در نظر گرفتن تمام مزایا و الحاقات همه‌چیزشمول مانند بن خواربار و حق مسکن، در سال اول اشتغال چیزی حدود ۱۴ میلیون تومان می‌شود - تا یک سال از دولت دریافت خواهند کرد.
این افراد تازه‌اشتغال باید کاراولی باشند و پیش از این در هیچ کارگاهی سابقه فعالیت نداشته باشند. به عبارتی، روز ورود به کارگاهِ مشمول یارانه دستمزد، بایستی سابقه بیمه آن‌ها صفر باشد.

مزایای حمایتی برای جذب نیروی کار

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی طرح یارانه دستمزد را با هدف کاهش هزینه‌های اشتغال نیروی کار جدید برای کارفرما به منظور پایداری و توسعه تولید و اشتغال، افزایش فرصت‌های شغلی در بازار کار و حمایت از بنگاه‌های بخش تعاونی و خصوصی به اجرا درآورده که به اعتقاد فعالان اقتصادی، اجرای آن موجب تحرک و رونق بازار کار و اشتغال کشور می‌شود. شغل‌اولی‌ها، فارغ‌التحصیلان و جوانان بیکار جویای کار و همچنین بنگاه‌های اقتصادی رسمی‌ فعال در شهرستان‌های کم‌برخوردار، جامعه هدف این طرح را تشکیل می‌دهند.
شرایط بهره‌مندی از مزایای طرح یارانه دستمزد به این نحو است که داوطلبان و جویندگان کار باید مدرک تحصیلی دیپلم و بالاتر داشته باشند و سن آن‌ها از ۳۷ سال تمام بیشتر نباشد؛ شرط سنی برای زنان سرپرست خانوار جوینده کار هم تا سقف ۴۵ سال اعلام شده است.
جامعه هدف طرح، صنایع نوپا در استان‌های محروم و کم‌برخوردار است و به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، یارانه دستمزد نه یک طرح بلکه ابزاری تشویقی برای جلب و جذب نیروهای کار جدید توسط کارفرمایان بخش خصوصی در استان‌های کم‌برخوردار است که با توجه به شرایط امروز بازار کار، عملیاتی شدن آن می‌تواند نیاز اشتغال بسیاری از جوانان و فارغ‌التحصیلان جویای کار و بنگاه‌ها را برطرف کند. در آغاز، تمرکز اصلی آن بر بنگاه‌هایی بود که برای حفظ یا جذب نیروی انسانی با محدودیت‌های مالی روبه‌رو بودند، اما با توجه به نتایج مثبت، دامنه اجرا و اهداف آن به تدریج گسترش یافت.
در ادامه، طرح یارانه دستمزد با رویکردی هدفمندتر دنبال شد و تلاش کرد تحرک تازه‌ای در ایجاد اشتغال بنگاه‌های خرد، کوچک و متوسط ایجاد کند. از سوی دیگر، این طرح زمینه‌ای فراهم می‌کند تا جویندگان کار، به‌ویژه شغل‌اولی‌ها، در کنار نیروهای باتجربه مهارت‌آموزی کرده و تجربه عملی کسب کنند. سپس در سال‌های گذشته به طور مشخص در سال ۱۴۰۳، طرح یارانه دستمزد بیشتر روی استان‌های محروم کشور متمرکز شد. در حال حاضر، اولویت اصلی طراحان و سیاست‌گذاران یارانه دستمزد، کمک به اشتغال تازه‌واردان به بازار کار در استان‌های کم‌برخوردار کشور است، دقیقاً همان استان‌هایی که بنیه مالی عمومی ضعیف است و کارآفرینان و صنعتگران نه سرمایه مالی کافی دارند و نه بازار فروش پررونقی در مقابل خود می‌بینند.

اثرات اجرای سیاست‌های اشتغال‌زایی

مطابق نتایج گزارش عملکرد اجرای طرح یارانه دستمزد، تا شهریور سال گذشته، ۴۳ هزار و ۴۴۱ نفر در این طرح ثبت‌نام کرده بودند که از این تعداد ۳۷ هزار و ۲۶۳ نفر موفق به انعقاد قرارداد کار شده بودند. ۳۰۸ قرارداد نیز در شرف انعقاد بودند. همچنین طبق این گزارش، ۷۰۱۸ کارفرما از طرح استقبال کرده بودند.
بررسی توزیع استانی حاکی از آن است که تا سال قبل، سه استان خوزستان، مازندران و کرمانشاه بیشترین تعداد داوطلب ثبت‌نام کرده و جذب جوینده کار را به خود اختصاص داده بودند. بیشترین میزان مشارکت و استقبال بنگاه‌های اقتصادی و کارفرمایان نیز متعلق به این سه استان کشور بوده است. البته این طرح در ۴ استان بوشهر، ایلام، کردستان و خراسان شمالی با کمترین میزان ثبت‌نام داوطلب و جذب و به‌کارگیری نیروی کار مواجه بوده است.
در روزهای ابتدایی آذرماه امسال نیز، حسین‌پور، مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و توسعه اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با اشاره به اجرای طرح‌های کارورزی، مشوق بیمه کارفرمایی و یارانه دستمزد در کشور به منظور کاهش نرخ بیکاری جوانان، به‌ویژه زنان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی گفت: «از میان 2 میلیون نفر بیکار (بر اساس آمار مرکز آمار ایران)، حدود ۸۰۰ هزار نفر از آنان فارغ‌التحصیل دانشگاهی هستند. همچنین تعداد بیکاران زن در کشور حدود ۶۸۱ هزار نفر است که حدود ۷۰ درصد آنان، یعنی نزدیک به ۴۳۰ هزار نفر، فارغ‌التحصیل دانشگاهی‌اند. بر اساس منابع تخصیص‌یافته، برای ۵ هزار نفر سهمیه کارورزی در نظر گرفته شده است و توزیع استانی آنان نیز انجام شده است. انتظار می‌رود از این تعداد حدود ۳ تا ۴ هزار نفر مشمول مشوق بیمه‌ای کارفرمایی شوند و عملاً وارد فرایند جذب در بنگاه‌ها گردند.»
او درباره طرح یارانه دستمزد نیز گفت: «هدف‌گذاری در سال جاری جذب حدود 5‌ هزار نفر است تا فرصت‌های شغلی جدیدی برای بیکاران جوان، به‌ویژه زنان سرپرست خانوار و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی فراهم شود. این طرح برای افرادی طراحی شده است که توان کار دارند ولی بنگاه‌های اقتصادی تمایل چندانی به جذب آن‌ها ندارند. در قالب طرح یارانه دستمزد، دولت تلاش می‌کند با کاهش هزینه نیروی کار جدید، بنگاه‌ها را برای به‌کارگیری این نیروها ترغیب کند.»
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی توسعه اشتغال افزود: «در این طرح، به‌طور متوسط ۳۰ درصد از دستمزد مصوب شورای عالی کار برای مدت یک سال از سوی دولت پرداخت می‌شود تا هزینه استخدام نیروی جدید برای کارفرما کاهش یابد.»
حسین‌پور در ادامه گفت: «هدف‌گذاری اولیه ما اجرای طرح برای پنج‌هزار نفر در ۹۱ شهرستان کم‌برخوردار است که البته بر اساس آخرین اطلاعات سامانه جامع نظام بازار کار، به لحاظ میزان بیکاری در برخی از این شهرستان‌ها و بازخوردهای دو ماه اخیر، احتمال افزایش تعداد شهرستان‌های مشمول طرح وجود دارد.»

چالش‌ها و الزامات موفقیت طرح

«احسان سهرابی»، فعال کارگری و عضو اسبق شورای عالی حفاظت فنی در ارتباط با طرح یارانه دستمزد و معایب و مزایای آن به آتیه‌نو گفت: «طرح یارانه دستمزد در نوع خود طرحی مثبت است و می‌تواند بخشی از دغدغه‌های اشتغال در استان‌های کم‌برخوردار و کم‌امکانات کشور را برطرف سازد، اما موفقیت این طرح شرط و شروطی دارد که باید برآورده شود.»
او در ارتباط با شروط موفقیت این طرح گفت: «اولین مسئله، گستره طرح است؛ در حالی که نرخ بیکاران و کارجویان در کشور بالاست، یارانه دستمزد برای ۵ هزار نیروی تازه‌وارد به بازار کار نمی‌تواند مشکل بیکاری را حتی در استان‌های محروم کشور حل کند. در حالی که براساس آمارها، حداقل ۲ میلیون بیکار در کشور داریم، اشتغال‌زایی یارانه‌ای برای ۵ هزار نفر، علی‌القاعده بهبود قابل ملاحظه‌ای در مناسبات بازار کار کشور به وجود نمی‌آورد. امروز وضعیت اشتغال نه فقط در استان‌های محروم که تقریباً در تمام مناطق کشور دچار بحران فقدان فرصت‌های شغلی شایسته است، بنابراین باید گستره و ابعاد طرح یارانه دستمزد بیش از این‌ها گسترش یابد.»
تضمین اشتغال پایدار برای نیروهای تازه‌وارد به بازار کار، یک نکته اساسی دیگر است که در تمام طرح‌های یارانه‌ای، از جمله یارانه دستمزد، باید به آن توجه شود. سهرابی با بیان این جمله گفت: «پرداخت یارانه دستمزد معادل ۳۰ درصد از حداقل دستمزد مصوب شورای عالی کار فقط برای یک سال، گامی مثبت است اما کافی نیست. 
در بسیاری از موارد ممکن است کارفرما بعد از یک سال، کارگر مشمول طرح یارانه دستمزد را اخراج کند؛ در واقع نکته اصلی، نحوه عقد قرارداد با کارگران در طرح یارانه دستمزد است.»
او در توضیح بیشتر گفت: «اگر قرارداد کارفرمایان با کارگران مشمول طرح یارانه دستمزد، موقت و یک‌ساله باشد، هیچ تضمینی نیست که بعد از انقضای طرح یارانه، یعنی همان یک سال، کارفرمایان با اعلام عدم نیاز، کارگران را تعدیل کنند و دیگر نسبت به تمدید قرارداد آن‌ها اقدام ننمایند.»
به گفته این فعال کارگری، هدف باید ایجاد اشتغال شایسته و پایدار برای کارگران باشد؛ اشتغال مقطعی و کوتاه‌مدت چندان تاثیر مثبتی در بازار کار ندارد چراکه شاغلان خیلی زود دوباره به صف بیکاران می‌پیوندند و دوباره باید در جست‌وجوی کار باشند. سهرابی تأکید می‌کند که «موفقیت پایدار همه این دست طرح‌های حمایتی مشروط به احیای قراردادهای دائم کار و زدودن موقتی‌سازی از چهره بازار کار کشور است؛ چراکه تا زمانی که قراردادهای دائم کار در مشاغل با ماهیت مستمر احیا نشود، خطر بیکاری و اخراج هر لحظه در کمین کارگران است و هیچ‌نوع حمایتی نمی‌تواند تضمین‌کننده اشتغال دائمی و پایدار باشد.»