چرا بازار آزاد یک دروغ بزرگ است؟

انسان ها به عنوان گونه ای از حیوانات اجتماعی در قالب گروه و جمع زندگی می کنند و در همین گروه ها می میرند. این سبک اجتماعی بودن انسان همیشه یک معضل مهم ایجاد می کند. در نگاه بسیاری از اعضای گروه آنچه برای کلیت گروه مفید است لزوما برای تک تک افراد می تواند مفید نباشد به همین دلیل اگر شما در گروهی هستید که به شما اعتماد کامل دارند به نفعتان است که در خصوص منافع گروه به آن ها دروغ بگویید و تقلب کنید و منافع خودتان را به عنوان منافع گروه معرفی کنید. همین امر باعث می شود تا شما به واسطه گروه به منافعتان برسید و قدرت بیشتری به دست بیاوید و بر اساس قانون تکامل به حیات خود ادامه دهید. اما یک تناقض جالب اینجا وجود دارد. با توجه به اینکه رفتار خودخواهانه اغلب سودمند است، چرا بیشتر ما دروغگو و متقلب نیستیم؟ یک دلیل عدم دروغ گویی ما برای کسب منفعت از جمع، به طرز متناقضی، این است که ما به خودمان دروغ می گوییم. ما به خود می گوییم آنچه برای گروه ها مفید است برای افراد درون گروه نیز مفید است پس نیازی نیست برای فریب دیگران دروغ بگوییم. من این رفتار را دروغ نجیب اجتماعی می نامم . به اعتقاد من، تبلیغ این دروغ بزرگ یکی از وظایف اصلی ایدئولوژی هاست. یک ایدئولوژی خوب افراد را متقاعد می کند که رفتار ایثارگرانه به نفع خودشان است. این کار، رفتار اجتماعی را ترویج می کند و گروه ها را منسجم تر می کند. و از آنجایی که گروه‌های منسجم تمایل دارند گروه‌های غیر منسجم را شکست دهند، دروغ نجیب تمایل به گسترش دارد. با توجه به مزایایی که یکسان پنداری منافع گروه و منافع شخصی و به تبع آن بروز رفتار انسان دوستانه برای ایدئولوژی ها دارد عموما گمان می کنند که همه ایدئولوژی ها چنین رفتاری را نهادینه کرده و ترویج می کنند. اما خوب است بدانید که چنین اطلاقی وجود ندارد و برخی از ایدئولوژی ها که در ادامه با نمونه ای از آن ها آشنا خواهید شد دقیقا برعکس مورد گفته شده عمل کرده و رفتار خودخواهانه، و به دنبال نفع شخصی بودن، را برای گروه مفید می دانند. یعنی منافع شخص را مقدم بر منافع گروه دانسته و منافع گروه را در گرو منافع فرد می دانند. این پدیده را من دروغ ماکیاولی می نامم زیرا در دل چنین عقیده ای نیز یک دروغ بزرگ نانجیبانه وجود دارد. جالب است که علی القاعده چنین دروغ بزرگی باید با واکنش تند جامعه مواجه شده و کلیت جامعه با آن مخالفت کرده و اجازه رشد به آن ندهند اما چنین اتفاقی حداقل تا جاییکه می دانیم برای یک نمونه واضح از دروغ ماکیاولی رخ نداده است. این دروغ بزرگ به جای اینکه محدود شود، رشد کرده و تقریبا به ایدئولوژی فراگیر در زمان ما تبدیل شده است. اعتقاد به بازار آزاد ایدئولوژی بازار آزاد مدعی است که برای کمک به جامعه باید به خودمان کمک کنیم. اگر همه ما خودخواهانه رفتار کنیم، فکر می کند، دست نامرئی وضعیت همه را بهتر می کند. بنابراین در اینجا ما یک ایدئولوژی داریم که خودخواهی را به نام منفعت گروهی ترویج می کند. این یک دروغ ماکیاولیستی است که باید برای انسجام اجتماعی مضر بوده و مورد هجمه اجتماع باشد. با این حال، مشاهده می کنیم که تفکر بازار آزاد بسیاری از ایدئولوژی های دیگر را شکست داده است. چگونه این اتفاق رخ داده است؟ به نظر من ما در حال مواجهه با یک دروغ مضاعف هستیم. در واقع بازار آزاد یک دروغ مضاعف است و به همین دلیل توانسته حیات خود را تضمین کرده و در سطح جهان گسترش یابد. اولا بازار آزاد یک دروغ بزرگ است زیرا ادعای اصلی آن که خودخواهی و نفع شخصی تامین کننده منافع گروه است یک اصل اشتباه می باشد. رفتار خودخواهانه و منفعت طبانه هیچگاه باعث رفاه بیشتر برای همه اعضای گروه نمی شود. نظریه تکامل مدرن نیز این مسئله را به اثبات رسانده است. دومین دروغ که از اولی ظریف تر و پیچیده تر است این گزاره می باشد که تفکر بازار آزاد به خلاف وعده ای که می دهد هرگز منجر به آزادی و خودمختاری بیشتر نمی شود بلکه شواهد نشان می دهد که این تفکر باعث بروز اطاعت و تبعیت فراگیر می شود. زیرا این تفکر ارتباط ویژه ای با پدیده سلسله مراتب دارد. به همین دلیل به نظر من تفکر بازار آزاد هرگز به دنبال ایده آزادی نبوده است بلکه دال مرکزی و هدف اصلی این تفکر قدرت است. البته شواهد نشان می دهد که بازار آزاد در رسیدن به هدفش موفق بوده و به خوبی توانسته از آزادی به عنوان یک پوشش مشروعیت بخش برای انباشت قدرت استفاده کند. اکنون برای توضیح بیشتر چرایی مخالفتم با ایده بازار آزاد سعی میکنم تا گزاره اصلی آن که بیانگر این مسئله است که رفتار خودخواهانه و کسب منفعت شخصی برای اجتماع و گروه ها نیز مفید است را مورد بررسی قرار داده و اشتباه بودن آن را برای شما اثبات کنم. همانطور که اشاره کردم این اصل با ارجاع به نظریه تکامل مدرن باطل بودنش مشخص می شود. بر اساس تئوری انتخاب چند سطحی ، همیشه بین منافع یک گروه و منافع افراد درون گروه گسست وجود دارد. این تناقض در ابتدا کمی عجیب به نظر می رسد. برای روشن شدن ماجرا باید به دقت به این سوال واضح پاسخ دهیم که آیا آنچه برای یک گروه خوب است برای اعضای آن هم خوب است یا خیر؟ جواب بله یا خیر است. بله به این معنا که وقتی یک گروه موفق می شود، برای همه افراد گروه خوب است. اما نه، به این معنا که تکامل به تناسب مطلق اهمیت نمی دهد بلکه به تناسب نسبی اهمیت می دهد . مطمئنا، بهترین استراتژی این است که افراد به صورت گروهی همکاری کنند. اما در شرایط نسبی، بهتر است افراد درون گروه خودخواهانه عمل کنند. آنها باید موقعیت خود را نسبت به سایرین بالاتر ببرند و با این کار مزیت خود را بیشتر خواهند کرد. از نظر تکامل و نظریه گسترش ژن ها، این مزیت نسبی چیزی است که اهمیت دارد. بنابراین برای موفقیت، گروه ها باید رفتار خودخواهانه افراد را سرکوب کنند. راه های زیادی برای انجام این کار وجود دارد، اما رایج ترین آنها احتمالاً مجازات است. برای تشویق رفتار نوع دوستانه، گروه ها افراد خودخواهی که تنها به دنبال منافع خودشان هستند را تنبیه می کنند. گروه های انسانی این کار را انجام می دهند. گروه های حیوانات و حتی گروه های سلولی هم این کار را می کنند. در حال حاضر سیستم ایمنی بدن شما در حال از بین بردن سلول های انحرافی (سرطان نوپا) است که اگر در بدن شما رشد کنند و موفق به ادامه حیات شوند ، شما را خواهند کشت. همانطور که مشاهده کردید در حالی که مجازات انحراف از منافع عمومی برای همه موجودات اجتماعی تعریف شده است، انسان ها روشی را برای سرکوب خودخواهی ابداع کرده اند که منحصر به فرد است. برای ترویج رفتارهای متناسب با منافع اجتماعی، ما انسان ها از قدرت ایده ها استفاده می کنیم. ما به خودمان دروغ می گوییم. نوع دوستی از طریق خودفریبی انسان های شریف عموما وقتی صحبت از ترویج نوع دوستی به میان می آید حقیقت را به خود نمی گویند. ما آگاهانه خود را فریب می دهیم. حقیقت این است که رفتار گروهی مستلزم فداکاری است و فداکاری یعنی مزیت های ویژه خود را باید کاهش دهیم یعنی رضایت بدهیم که در گروه و به خاطر گروه درصد بهره مندی ما کاهش پیدا کند. این دقیقا خلاف زمانی است که با خودخواهی به دنبال افزایش مزیت و بالابردن موقعیت خود هستیم. جالب است بدانید که عموما تعداد کمی از ایدئولوژی ها حاضر به تصدیق و اعتراف به این حقیقت هستند زیرا در صورت پذیرش چنین واقعیتی قطعا عمر کوتاهی خواهند داشت و دوام زیادی نخواهند آورد. برای مثال ایده آگوست کنت در اواسط قرن ۱۹ را در نظر بگیرید. او معتقد بود اگر بشریت به نوع دوستی و ترویج آن تن دهد به سعادت خواهد رسید. او برای این که اهمیت نوع دوستی را به همه نشان دهد به دنبال این بود که خودخواهی و خودپرستی را به نوعی تابع نوع دوستی و دیگردوستی قرار دهد یعنی با سازماندهی جدید جامعه چنین ایده ای را برای همه جا بیاندازد. در نگاه اول ایده کنت مانند دیگر ایده ها و حتی ادیانی که از خودگذشتگی را یک فضیلت می دانند غیرقابل توجیه به نظر میرسد. اما در این جا و بین ایده کنت با دیگران یک تفاوت اساسی وجود داشت. نوع دوستی کانتی یک بازی برد – باخت بین فرد و اجتماع بود اما برخی ایده های موفق در این زمینه بازی را برای فرد و اجتماع به صورت برد-برد طراحی کرده بودند. آن ها طرفداران خود را قانع کرده بودند که نوع دوستی آن ها هم برای گروه خوب است و هم به نفع تک تک افراد گروه است. احتمال زیاد به سادگی قابل درک است که چرا این ایده و دروغ بزرگی که خلاف اصل تکامل است کاربردی تر از ایده کنت بود. زیرا بسیاری از ما انسان هایی نیستیم که به صورت مطلق فداکار باشیم یعنی حاضر نیستیم تا همه منافع خود را قربانی منافع جمع کنیم اما وقتی منافع جمعی راه رسیدن به منافع فردی تعریف شود همدلانه تر حاضر به فداکاری و انجام رفتارهای نوع دوستانه خواهیم بود. اگر کمی پیرامون خود نگاه کنیم مشاهده می کنیم که بسیاری از ایدئولوژی های موفق دلیل موفق بودنشان همین دروغ نجیب اجتماعی است. یعنی آن ها موفق شده اند به پیروان خود بفهمانند که منافع فردی از دل منافع گروه متولد می شود و این دو هیچ تناقضی با هم ندارد. به همین دلیل در این جوامع شاهد رواج نوع دوستی و ترویج از خودگذشتگی و فداکاری هستیم. بسیار از ادیان و جوامع مذهبی نیز با همین روش مردم را علیه خودخواهی و خودپرستی می شورانند. جالب توجه است که تفکر بازار آزاد هم در نگاه اول از این قاعده مستثنی نیست و با نگاهی به باورهای آین رند به عنوان یکی از معتقدان به بازار آزاد متوجه می شویم که او نیز گرچه به شدت فردگرا و مخالف جمع شناخته می شود اما جهان بینی اش همانند ایدئولوژی هایی است که تاکنون نام بردیم. در تفکر رند نیز منطقه خاکستری وجود ندارد که تعارضی بین منافع عمومی و خصوصی وجود داشته باشد. همه چیز یا برای همه (فرد و گروه) خوب است یا برای همه بد. اما نکته مهم و تفاوت اصلی ماجرا و نوع نگاه رند با دیدگاه ادیان این است که آن ها نگاه های نوع دوستانه رفتار اجتماعی نوع دوستانه و دیگردوستی را برای فرد مفید میدانند در واقع آن ها برای حفظ انسجام اجتماعی از دروغ نجیب اجتماعی استفاده می کنند اما رند رفتار ضداجتماعی و خودخواهی و مقدم دانستن منافع شخصی بر عمومی را برای گروه و جامعه خوب جلوه می دهد. در واقع رند برای ترویج ایده اش به دروغ ماکیاولیستی متوسل می شود. همانطور که قبلا گفتیم طبق اصول اجتماعی باید جامعه تفکر رند را مورد هجمه قرار دهد پس چرا دروغ بازار آزاد توانسته در جامعه مدرن تا این اندازه رشد کرده و به صورت فراگیر جوامع مختلف را به تسخیر خود درآورد؟ پاسخ ساده است فقط کافی است ما ادعای ایدئولوژی بازار آزاد را به سادگی قبول نکنیم. در واقع آنچه یک ایدئولوژی ادعا می کند انجام می دهد با آنچه در واقعیت انجام میدهد متفاوت است. من معتقدم همین اختلاف بین ادعا و اقدام رمز موفقیت ایدئولوژی بازار آزاد است. بازار آزاد مدعی ارتقای استقلال و خودمختاری است اما در واقعیت مروج تبعیت و اطاعت مطلق از سلسله مراتب است. در این میان برخی ادعا می کنند که تفکر بازار آزاد واقعا تعارضی با نوع دوستی ندارد و مخالفان با بدبینی آن را در تعارض با نوع دوستی معرفی می کنند. برای درک ادعای اخیر و سنجش درستی یا غلطی آن لازم است تعریفمان از نوع دوستی را مورد بازنگری قرار دهیم. ما عموما نوع دوستی را به صورت تک بعدی می شناسیم یعنی اگر کسی عملی از سر محبت انجام دهد می گوییم او انسان نوع دوستی است. مثلا اگر کسی به فقرا کمک مالی کند او را نوع دوست و عملش را نوع دوستانه می دانیم. اما خوب است بدانیم که انواع دیگری از نوع دوستی وجود دارد که ارتباط مستقیمی با مهربانی ندارد. در اصطلاح تکاملی، نوع دوستی به هر رفتاری گفته می شود که به نفع گروه بوده و هزینه ای برای فرد به همراه داشته باشد. در این تعریف جدید روابط قدرت نیز می تواند نوع دوستانه یا خودخواهانه باشد. در یک فرآیند قدرت، یک شخص تسلیم اراده دیگری می شود با این کار فردی که اراده دیگری را می پذیرد در واقع خود را به نفع صاحب اراده قربانی می کند. یعنی هزینه ای که در این رابطه می پردازد چشم پوشی کردن از منافعی است که اگر اراده صاحب قدرت را نمی پذیرفت نصیبش می شد. این تصمیم هم به نوعی دیگر دوستی و نوع دوستی به حساب می آید. حالا تصور کنید که اگر افرادی که دائما تسلیم اراده دیگران می شوند به طور متناوب هزینه هایی از خودشان پرداخت کنند کم کم دیگر چیزی برای از دست دادن وجود نخواهد داشت و از بین خواهند رفت. در این صورت دیگر کسانی وجود ندارند تا اراده دیگران را بپذیرند و تسلیم آن شوند. دقیقا به همین دلیل است که روابط قدرت باید در صورت اتمام منابع تسلیم شدگان به شکل دیگری و در چیز دیگری جریان یابد. حالا که دانستیم روابط قدرت هم می تواند نوع دوستی به حساب بیاید، باید ربط آن را به بحث خودمان و بازار آزاد پیدا کنیم. در ظاهر هیچ ربطی در این میان وجود ندارد زیرا اساسا بازار آزاد مخالف سلطه و تسلیم و ادبیات روابط قدرت است و مدعی استقلال و آزادی است. با این حال همانطور که اشاره کردیم نباید اهمیت زیادی به ادعاهای مطرح شده از طرف ایدئولوژی ها بدهیم. به اعتقاد من آنچه بازار آزاد در واقعیت انجام می دهد انباشت قدرت در پوشش آزادی و اسقلال طلبی است. کاری که ایدئولوژی های دیگر به صورت علنی انجام می دهند بازار آزاد با پنهان کاری پیش می برد. دقیقا همین پنهان کاری یکی از عوامل مهم در پیشرفت ایده بازار آزاد است. با نگاهی به دیگر ایدئولوژی ها متوجه می شویم که آن ها به صورت علنی خواهان اطاعت پیروانشان و تسلیم شدن آن ها هستندو حتی در اکثر ادیان نیز این تسلیم شدن و تن دادن به روابط قدرت امری پذیرفته شده و ممدوح است. البته دین عموما تسلیم شدن در برابر امر زمینی را توصیه نمی کند بلکه این اطاعت و تسلیم را در ارتباط با خداوند تعریف میکند گرچه برای پیوند امر آسمانی به زمینی همیشه افرادی نیز سخنگوی خدا روی زمین شناخته می شوند. با این حال بر خلاف ادیان ایدئولوژی بازار آزاد هرگز حرفی از اطاعت و تسلیم شدن نمی زند بلکه خود را کاملا مخالف آن نشان می دهد. سوال این است که پس چگونه روابط قدرت در بازار آزاد ارتقا پیدا می کند؟ پاسخ این است که آزادی مد نظر بازار آزاد در واقع نوعی از قدرت است. قدرت به مثابه آزادی آزادی و قدرت در ظاهر با یکدیگر در تضاد هستند اما اجازه دهید برای فهم بهتر موضوع اشاره ای به یک بحث فلسفی بکنیم تا متوجه شویم که این دو نه تنها تضادی با هم ندارند بلکه با یکدیگر ارتباط هم دارند. دو نوع آزادی را می توانیم تصور کنیم. «آزادی از» و «آزادی به». آزادی از ، مربوط به محدودیت هاست. یعنی آزادی شما در واقع محدود کننده دیگران از کارهایی است که می توانند انجام دهند. برای مثال وقتی شما از تبعیض آزاد هستید در حقیقت کسی نسبت به شما نمی تواند روابط تبعیض آلود داشته باشد و در این خصوص با محدودیت مواجه است. در مقابل این آزادی یک «آزادی به» وجود دارد که درباره قدرت است. من اگر آزاد باشم که حرفی را بزنم این قدرت را خواهم داشت که آنچه می خواهم را بگویم. آزادی بیان را میتوان یکی از مصادیق این نوع آزادی دانست. درست همینجاست که می توان از آزادی به عنوان ابزاری برای فرمان دادن به مردم استفاده کرد. در بازار آزاد آمریکا مالک آمازون برای اداره این شرکت آزاد است. اما این آزادی دو معنا دارد. در واقع معنای دوم همان تعریفی است که از آزادی به عنوان «آزادی به» کردیم. مالک آمازون آزاد است تا به کارمندانش فرمان بدهد. به همین دلیل است که من معتقدم در بازار آزاد ما شاهد استفاده از تعریف دیگری از آزادی هستیم که در حقیقت روابط قدرت را توسعه می دهد و شعار آزادی پوششی برای انباشت قدرت است. به تعبیر درست تر اگر پادشاهان و فئودال ها در گذشته از قدرت برخوردار بودند سرمایه داران مدرن از آزادی بهره مند هستند. یعنی در دنیای مدرن شاهد ظهور نوعی از آزادی به مثابه قدرت هستیم. بازار آزاد و سلسله مراتب با گسترش بازار آزاد شاهد آن هستیم که قدرت متمرکز تر شده است. این واقعیتی است که حداقل در ایالات متحده به خوبی آن را مشاهده می کنیم. شاید گمان کنید که با توسعه و فراگیر شدن بازار آزاد دولت ایالات متحده قاعدتا باید کوچک تر می شد اما در واقعیت و بر اساس آمارها و داده های رسمی دولت در طول این مدت توسعه بیشتری یافته و بزرگ تر شده است. جدای از این حقیقت، خوب است بدانید که در بازار آزاد و شرکت هایی که در آن فضا تنفس می کنند هرگز چیزی به نام سازماندهی بر اساس فرآیندهای بازار آزاد معنی ندارد. آن ها فعالیت های داخلی خودشان را بر اساس سلسه مراتب و دقیقا مانند پادگان ها و دولت ها سازمان دهی می کنند. پس در باطن، رشد شرکت های بزرگ به نوعی ادعای بازار آزاد را نیز زیر سوال می رود. پس در این موضوع هم مشاهده می کنیم که بازار آزاد کاملا بر خلاف آنچه ادعا می کند عمل کرده و باعث رشد حکمرانی سلسله مراتبی می شود. در کل بعد از بررسی ایده های بازار آزاد و سنجش آن ها بهتر درک می کنیم که چرا صاحبان شرکت های بزرگ و غول های نظام سرمایه داری و ثروتمندان سرسخت ترین مدافعان بازار آزاد هستند. آن ها بازار آزاد را دوست دارند و طرفدار آن هستند زیرا در پوشش آن قدرتشان روز به روز بیشتر می شود. درست است که آن ها آزادی را ستایش می کنند اما در واقع به دنبال بازار آزاد نیستند بلکه خواهان آزادی مدیران شرکت های بزرگ و آزادی برای فرمان دادن هستند. قدرت ایده ها کارلا هندلی و سارا متیو دو تن از دانشمندان انسان شناسی، اخیرا دریافتند که تنوع فرهنگی بین گروه های انسانی بسیار بیشتر از تنوع ژنتیکی است. به زبان ساده، این بدان معناست که ایده ها اهمیت زیادی در زندگی انسان ها دارند. آنچه ما درباره اش فکر می کنیم احتمالاً بر رفتار ما بیشتر از ژن های ما تأثیر می گذارد. اقتصاددانان، به نوبه خود، همیشه به قدرت ایده ها ایمان داشته اند. در ادبیات اقتصاددانان، ایده ها با نام «ترجیحات» شناخته می شوند. اقتصاددانان ادعا می کنند که هر فردی دارای مجموعه ای از ترجیحات است که کاملاً بر روی انتخاب های او تاثیر می گذارد. در واقع آن ها معتقدند انسان ها با توجه به ترجیحات خود (که ثابت هستند)، به گونه ای عمل می کنند که حداکثر سود را به دست بیاورند. حالا در اینجا دو مسئله پیش می آید. اول اینکه، اقتصاددانان فرض می کنند که ما نسبت به ترجیحات خود شناخت و آگاهی داریم. اما باید بگویم که این فرض همیشه درست نیست. تکامل اغلب چیزی را ایجاد می کند که دانیل دنت فیلسوف آن را «شایستگی بدون درک» می نامد. یک ارگانیسم می تواند بدون اینکه بداند چه کاری می کند، زنده بماند. این همان فرایندی است که غریزه نامیده می شود و هیچ نقشی برای "ترجیحات" آگاهانه باقی نمی گذارد. دومین مسئله این است که، نظریه اقتصادی هیچ نقشی برای خودفریبی باقی نمی گذارد . با اینکه نظریه تکاملی مدرن روشن می‌کند که ایده‌های ما می‌توانند توهم‌انگیز باشند. در واقع، ما انتظار قطع ارتباط بین ایده ها و واقعیت را داریم و درست همینجاست که توهم و دروغ و خودفریبی می تواند به انسان ها در رفتار نوع دوستانه کمک کند. ما حیوانات اجتماعی هستیم که به صورت گروهی با هم رقابت می کنیم. به خاطر نفع گروهمان، بهتر است نوع دوستانه رفتار کنیم. اما به خاطر خودمان ، بهتر است یک حرامزاده خودخواه باشیم. چگونگی سرکوب این رفتار خودخواهانه همیشه مشکل اساسی زندگی اجتماعی بشر بوده است. راه حلی که بیشتر فرهنگ ها برای این مشکل پیدا کرده اند، دروغ گفتن است. ما خودمان را متقاعد می کنیم که رفتار اجتماعی نوع دوستانه برای خودمان هم خوب است. با این حال، به طرز عجیبی، به نظر می رسد ایدئولوژی بازار آزاد این روند را از بین می برد. بازار آزاد به جای اینکه شایستگی اجتماع و برادری و نوع دوستی را تبلیغ کند، شایستگی خودخواهی و طمع را تبلیغ می کند. این روند به شدت می تواند برای جامعه آسیب زا باشد اما بازار آزاد با ترویج فریبی بزرگ و دروغی مضاعف ترجیحات ما را دست کاری می کند و هدف خود که انباشت قدرت است را در اصطلاحات زیبا و فریبنده پنهان می سازد. همه ما باید نسبت به این پدیده و فرآیند ظریف آن آگاهی پیدا کنیم تا بتوانیم در برابر این فریب قرن ایستادگی کنیم.