«در آستانه ورود موزه هنرهای معاصر تهران به پنجاه‌سالگی، حدود هزار اثر موزه‌ای این مجموعه روی وب‌سایت رسمی قرار گرفته و تا چند هفته آینده، حدود سه هزار اثر دیگر هم در دسترس قرار می‌گیرند»؛ این خبر اواسط هفته گذشته منتشر و با برخی واکنش‌ها از جمله اشاره به محدودیت‌های چندین سال گذشته برای نمایش فیزیکی آثار همراه شد. این واکنش‌ها در شرایطی صورت گرفت که برخی منتقدان نمایش آنلاین آثار را راهکاری برای حل مسائل بنیادی موزه هنرهای معاصر نمی‌دانند.
هر چند نمایش آنلاین آثار هنری در موزه‌های سراسر دنیا و حتی بسیاری از گالری‌های بین‌المللی مدت‌هاست جا افتاده، اما اجرای رسمی و همیشگی چنین قدمی در کشوری با تاریخ و تمدن ایران و قوانینی که سال‌هاست در حوزه میراث فرهنگی و موزه با چالش مواجه است، این قدم‌ها را کند می‌کند. نمایش آنلاین، چقدر نقدها و شبهه‌ها را درباره آثار موزه از بین می‌برد؟
رضا دبیری‌نژاد، رئیس موزه هنرهای معاصر تهران با اشاره به نقدها و شبهاتی که در طول سالهای گذشته نسبت به وضعیت آثار موزه هنرهای معاصر وجود داشته به آتیه آنلاین توضیح می‌دهد و می‌گوید:« تا پیش از این موزه هنرهای معاصر هیچ‌گاه بخش دائمی برای نمایش همیشگی آثار خود نداشته و با توجه به وجود آثار نفیس در گنجینه موزه و ارزش و اعتبار ملی و جهانی این آثار و با هدف رفع ابهام و ایجاد شفافیت، تصمیم گرفتیم به جز راه‌اندازی بخش انتشارات و نمایشگاه‌هایی که به طور دائم در موزه برگزار می‌شوند، نمایشگاهی دائمی از گنجینه موزه برگزار کنیم؛ پس از فضای مجازی و سایبری نیز کمک گرفتیم.» او تاکید می‌کند که در قدم اول یکی از مهمترین وظایف موزه‌ها مستندنگاری آثار برای ثبت و ضبط و تکمیل اطلاعات آنهاست و ایجاد شفافیت برای برخی ابهام‌ها و سوالات مبنی بر وضعیت آثار ملی و جهانی در موزه هنرهای معاصر یکی از مهمترین اهداف برگزاری این نمایشگاه آنلاین است.
دبیری‌نژاد معتقد است که امکانات جدید محدودیت‌های مکانی و ابزاری را از بین می‌برد و کمک می‌کند تا آثار به شیوه‌های بر خط نیز در اختیار علاقمندان قرار گیرد:« پس از بارگذاری حدود هزار اثر روی سایت که یک چهارم آثار را شامل می‌شوند، در طول یک ماه آینده همه آثار موزه به طور کامل و به صورت بر خط در اختیار علاقمندان قرار می‌گیرد.» او با اشاره به تصویربرداری آثار موزه در سالهای گذشته، از وجود برخی بانک‌های پراکنده اطلاعاتی در موزه هنرهای معاصر خبر می‌دهد و می‌گوید:«با توجه به در دسترس نبودن سایت موزه در طول چند سال گذشته، تجمیع و ساماندهی این آثار زمان‌بر بود اما در حال حاضر با پالایش آثار، اطلاعات بیشتری در اختیار علاقمندان قرار می‌گیرد. این نشان می‌دهد اطلاعاتمان محدود نیست و حتی می‌توان به مرور الگویی برای ایجاد نظام مجموعه‌داری هنر معاصر شکل داد. حتی در قدمی بزرگتر می‌توان با شناسایی سایر مجموعه‌ها، به موزه‌های دیگر هم برای کنار هم قرار دادن آثار هنری کمک کرد.»
رئیس موزه هنرهای معاصر تهران از فراهم شدن امکان مشارکت و همکاری با کارشناسان و علاقمندان به آثار این موزه با آنلاین شدن نمایش آن‌ها خبر می‌دهد و می‌گوید: «موزه هنرهای معاصر قطعا نمی‌تواند مدعی باشد که همه اطلاعات آثارِ و هنرمندان موزه را در اختیار دارد. بخشی از این اطلاعات در اختیار هنرمندان، خانواده، بنیادهای مختلف و پژوهشگرانی است که قبلا روی آثار هنری معاصر ایران و جهان مطالعه کرده‌اند.»
او نمایش برخط آثار موزه‌ای را فرصتی برای پژوهشگران و علاقمندانی می‌داند که از این آثار اطلاعاتی در اختیار دارند و میتوانند آن‌ها را با موزه به اشتراک بگذارند تا پرونده اطلاعاتی آثارکامل و به مرور زمینه تبادل مشارکت، همکاری و نقد و تحلیل آثار فراهم شود. دبیری‌نژاد این اقدام را بخشی از مستندنگاری پژوهشی و آموزش تعبیر می‌کند که می‌تواند در خدمت ماموریت‌های موزه‌ای باشد؛ به این ترتیب می‌توان از ناشران کتاب هم دعوت کرد تا در صورت تمایل به این حوزه ورود کنند.
این موزه‌دار ابراز امیدواری کرد که انتشار اطلاعات کل کتابخانه موزه به زودی انجام و و روی سایت بارگذاری شود: «از این طریق می‌توان پیوندی بین داده‌های مختلف یعنی داده‌های کتاب‌ها و آثار و داده‌های هنرمندان و نمایشگاه‌ها برقرار کرد. همچنین در فرآیند نمایشگاه کار پژوهشی انجام می‌دهیم یعنی برای هر اثر، عملیاتِ شناسایی، بازنگری اطلاعات و حتی گاهی پانویس‌های تفسیری و استیتمنت‌ها و متن‌های توضیحی قرار داده شده و تلاش می‌شود تا در واقع دانشنامه‌ای هر چند کوچک و یا چزی شبیه به یک سایبر موزه مجازی محدود خلق شود» او با اشاره به انتشار آنلاین آثار برخی موزه‌ها مانند موزه ملی ملک و حتی موزه هنرهای معاصر در طول سالهای گذشته، تاکید می‌کند: جایگاه ویژه موزه هنرهای معاصر برای علاقمندانِ آن و وجودِ آثارِ هنرمندان جهانی و ملی، باعث شده تا نمایش آنلاین آثار تاثیرگذاری دیگری روی مخاطبان خود داشته باشد.
رئیس موزه هنرهای معاصر تهران با اشاره به فعال نبودن هیچ بخش دائمی در موزه هنرهای معاصر، از برنامه‌ریزی برای ایجاد این بخش در موزه در آینده‌ای نزدیک خبر می‌دهد و اضافه می‌کند: امیدواریم بتوانیم در این بخش، آثار شاخص موزه را به طور ثابت یا چرخشی به صورت سالیانه به صورت فیزیکی در معرض دید علاقمندان قرار دهیم. برندهای جهانی و حتی ایرانی به عنوان بخشی از تاریخ هنر معاصر و مدرن در این لیست قرار می‌گیرند.
اولین رونمایی‌ها در مرحله اول اجرای طرح
به گفته دبیری‌نژاد در بخش اول نمایش آنلاین آثار، بخش زیادی از آن‌ها برای نخستین‌بار نمایش داده شده‌اند؛ نمونه آن 100 برگ از شاهنامه شاه طهماسبی است که تا کنون در هیچ نمایشگاهی شرکت داده نشده و با اطلاعات کامل روی سایت قرار گرفته است. او با اشاره به تجربه جهانی گذشته موزه‌ها در پیگیری بازگشت آثار موزه‌ای بعد از سرقت یا غارت موزه‌ها در دوران جنگ‌ها اشاره می‌کند و که آثار منتشر شده در کاتالوگ‌های موزه‌ای نقش موثری داشته‌اند:« نمایش آنلاین به ثبت آن اثر در اذهان عمومی کمک می‌کند و با این اقدام مردم همراه و همیار موزه می‌شوند.»
دبیری‌نژاد درباره احتمال سواستفاده از آثار موزه‌ای بارگذاری شده در سایت توضیح می‌دهد و می‌گوید:« حتی اگر اشتباهی در این مسیر داشته باشیم، باید بپذیریم که موزه و گنجینه‌اش متعلق به همه مردم و میراث ملی و جهانی ماست، اگر مردم و جامعه را صاحبان اصلی این آثار بدانیم، در عین حال باید آگاه باشیم که ما به شکل موقت بخشی از این مسئولیت را به نمایندگی از جامعه دنبال می‌کنیم و با انتشار آثار، بخشی از حق بهره‌برداری آن‌ها را در اختیار مخاطبان و جامعه قرار می‌دهیم.»
محدودیت یا معذرویت در نمایش برخی از آثار گنجینه موزه، نکته‌ای است که فعالان هنری و فرهنگی از آن حرف می‌زنند و دل‌نگرانی‌هایی دارند، اما رئیس موزه هنرهای معاصر تهران تاکید می‌کند که «به جز بخشی از آثار که ممکن است محدودیت‌هایی برای انتشار عمومی داشته باشند، تلاش می‌کنیم آثار دیگر را به شکل‌های گوناگون مثل انتشار اطلاعات بدون تصویر در سایت، آن‌ها را نیز معرفی کنیم تا هیچ اثری حذف نشود.» دبیری‌نژاد تاکید می‌کند که گاهی محدودیت در نمایش یک اثر فرهنگی، دلیل اجتماعی،تکنیکی و فنی دارد و به نظر می‌رسد باید به مرور شرایط و شیوه‌های انتشار آن را فراهم کنیم. به عنوان مثال ممکن است برخی اسامی از هنرمند گرفته تا خود اثر در جامعه تابو باشند، اما به مرور این محدودیت‌ها از بین می‌روند و این جریانات در سطح جامعه اصلاح می‌شوند.»
رئیس موزه هنرهای معاصر تهران با شاره به فعال بودن کمیته‌ای در شورای بین‌المللی موزه با عنوان «کمیته موزه‌های هنرهای مدرن و معاصر» از وجود چند استاندارد بین‌المللی برای این کمیته و الگوها و شیوه نامه‌هایی مشخص برای مستندنگاری آن‌ها خبر می‌دهد و می‌گوید: «موزه هنرهای معاصر تهران تلاش می‌کند از الگوهای معرفی شده استفاده کرده و به یک شناسنامه کامل‌تر و درست‌تری برسد تا بتواند بین داده‌ها و آثار هنرمندان پیوند برقرار کند.»
به اعتقاد او نگاه‌های جدید در عالم موزه‌داری از جمله تلقی کردن موزه به عنوان یک نهاد اجتماعی، فرهنگی و در دسترس مردم، می‌تواند تجربه متفاوتی را برای فضای فرهنگی کشور خلق کند: «موزه به عنوان میراثی ملی و در دسترسِ شهر، جامعه و کشور معرفی می‌شود و صِرفِ نمایش آثار فرصت‌سازی محسوب نمی‌شود، مثلا فقط در چند روز نخست واکنش‌های مثبتی از سوی دیگر موزه‌ها بوده که برای ادامه دادن این روند در موزه‌ها و گالری‌های خود اعلام آمادگی کرده‌اند.»
دبیری‌نژاد درباره هزینه‌ای که یک موزه برای ایجاد زیرساخت‌ها و اجرایی کردن چنین طرحی باید در اختیار داشته باشد، می‌گوید: فقط هزینه ایجاد زیرساخت مانند وب‌سایت یا برخی تجهیزات دیگر نیست، بلکه نبود اطلاعات کافی از یک اثر نیز گاهی اوقات خود هزینه‌بر است، اگر اثری از قبل مورد بررسی قرار گرفته باشد یا در کاتالوگی منتشر شده باشد قطعا مستندنگاری و ثبت اطلاعات آن نیز انجام شده است، به همین دلیل هزینه‌ها متغیر خواهند بود، اما با نهایی کردن چنین طرحی می‌توان به قطع گفت که یک بانک اطلاعاتی قوی در کشور برای آثار فرهنگی و هنری شکل می‌گیرد.
جاوید رمضانی، کارشناسی ارشد پژوهش هنر، پژوهشگر، منتقد و مرمتگر آثار هنری ایرانی است که در حوزه هنرهای تجسمی، مرمت، حفاظت و اصالت‌سنجی آثار فعالیت می‌کند. او طرح موزه هنرهای معاصر را برای نمایش آنلاین آثار موزه‌ای اقدامی مثبت ارزیابی می‌کند و می‌گوید: «فعال شدن وب‌سایت موزه به صورت رسمی و جدی، حرکت خوبی بود، اما به سامان رساندن آن و انجام کار دقیق و تمیز هم مهم است، هرچند سختی‌های خود را دارد.» رمضانی با اشاره به حجم زیادی از آثار شناخته شده موزه هنرهای معاصر، ادامه می‌دهد: «کتاب موزه سال‌ها قبل منتشر شده و لیستی مشخص از مخزن موزه منتشر شده و اطلاعات کامل از قطعات درخشان موزه موجود است. رمضانی این فعالیتها را برای گسترش و توسعه فعالیت‌های فرهنگی در موزه‌ها مثبت ارزیابی کرده و آن را ابزار اصلی جذب گردشگر برای موزه می‌داند، اما در عین حال تاکید می‌کند که این موضوعات بزرگتر و پیچیده‌تر از شرایط کنونی است که صنعت گردشگری نداریم. در وضعیتی که این صنعت فعالیت ندارد، تامین هزینه‌های سازوکار جدی برای موزه‌های کشور نیز سخت است»
رعایت نشدن حق کپی‌رایت در کشور، به ویژه برای فضاهای هنری متفاوت، نگرانی برخی از فعالان فرهنگی و هنری را به دنبال دارد، اما رمضانی می‌گوید: «هرچند ایران جزو کنوانسیون برن نیست، اما به هر حال ایران نیز در سال 1348 قانونی محکم و جدی در این زمینه تصویب کرد که معتقدم از این کنوانسیون نیز جدی‌تر است؛ چون به دنبال حفظ حقوق مولف و مصنف بوده و سال‌هاست با همین قانون فضا را را جلو می‌برد. یکی از نمونه‌های آن هم تلاش برای جلوگیری از انتشار کتاب‌های افست است.»
این کارشناس هنری، ورود میراث فرهنگی و تصدی‌گری دولت به مواردی مثل رعایت نکردن حقوق معنوی آثار تاریخی و هنری را یکی از مهمترین اقداماتی می‌داند که می‌تواند جلوی کپی‌برداری از آثار نمایش داده شده در وب‌سایت موزه هنرهای معاصر تهران را بگیرد.
