در مسیر بلوار اصلی دو شهرک صنعتی اصلی منطقه سیرجان در استان کرمان، سولههای خالی فراوان است. لابهلای این سولههای خالی، بعضی کارگاهها تجهیز شدهاند اما حتی آنهایی که به نظر میرسد تا کمی پیش فعال بودند، در گرمای سوزان ظهر این منطقه کویری یکی در میان تعطیل هستند.
گرد و غبار ناشی از باد روی تجهیزات و ماشینآلاتی که معلوم است چند هفته فعال نبودند، نشسته و سگهای ولگرد اطراف سولههای خالی و کارگاههای غیرفعال دنبال تکه استخوانی هستند که بعید است پیدا شود. گمان میرفت کارگرانی سر ظهر برای ناهار بیرون رفته باشند، اما تا بعدازظهر هم جز چند نفر، خبری از رفت و آمد زیر گرمای سوزان نیست.
زیر سایبان در مسیر بلوار کارگری بطری آب در دست میگوید تعطیلی واحدهای تولیدی به خاطر کمبود آب است: «برادر آب نیست.»
در همین شرایط کمآبی، کارگاههای فرشبافی و خدمات ترمیم و شستوشو که آب کمتری نیاز دارند، فعالاند و سینا محمودی، مدیرعامل یک شرکت فرشبافی در شهرک صنعتی میگوید مشکل کمبود آب در تابستانها خیلی وقت است که در شهرکهای صنعتی از کمبود برق پیش افتاده است: «بیشتر شرکتهای فعال در شهرکهای صنعتی فعال در منطقه سیرجان و حومه این روزها با مشکل کمآبی دستوپنجه نرم میکنند و فعالیت بسیاری از واحدهای آببر بهدلیل کمبود آب و انتقال محدود آن از طریق تانکرهای بزرگ، کُند یا تقریباً متوقف شده است.»
این تولیدکننده تاکید دارد که امسال کمبود آب بسیار بیشتر از کمبود برق کارگاههای صنعتی و شهرکها را به ویژه در استانهای کمآب شرقی کشور تحت فشار قرار داده و کار را به تعطیلی واحدها کشانده است. محمودی میگوید که تا پایان مردادماه صدها کارگر همان شهرک صنعتی شغل خود را بخاطر گرانی آب و توقف تولید، از دست دادهاند.
کمآبی شهرکهای صنعتی در استانهای شمالی و مرکزی مثل تهران، البرز، مازندران و گیلان و قزوین کمتر مشکل کمبود آب دارند. . البته ۶۰۰ شهرک صنعتی و ۵۰۰ ناحیه صنعتی دولتی و غیردولتی در کشور فعال هستند که بیشتر آنها در بخشهای کم آب کشور قرار دارند. سیدعلی صدری، عضو هیات مدیره شرکت شهرکهای صنعتی استان تهران با اشاره به اینکه مشکل کم آبی در هیچ کدام از شهرکهای صنعتی استان تهران وجود ندارد، میگوید: «قاعدتا در استانهای کویری و مناطق نسبتاً خشک کشور ممکن است مشکل کمبود آب در شهرکهای صنعتی وجود داشته باشد.»
کمی دورتر از تهران، ماجرا کاملاً متفاوت است. بهویژه از جایی که وارد استانهای کم آبتر مثل قم و اصفهان میشویم. رضا فرزانه، عضو اتاق بازرگانی کاشان و فعال صنعتی از آغاز مشکل کم آبی در شهرکهای صنعتی میگوید که امسال بیش از کمبود برق برایشان مسئله بود. البته به گفته او بیشتر واحدهای صنعتی و تولیدی در کاشان آببر نیستند و صنایع بزرگ آببر مثل فولاد کویر کاشان هم امتیازاتی برای تامین آب دارند: « برای حل مشکل کمآبی شهرکهای صنعتی، چند حلقه چاه حفر شده است. البته واحدهایی به واسطه آب بر بودن تعطیل شدند و جای آنها صنایع کممصرف در حوزه آبی در کاشان باقی ماندند.»
سیدعلی اکبر کلانتر، رئیس خانه صنعت استان یزد و عضو هیئت رئیسه خانه ایران میگوید قبلا راهکارهایی را از طریق خانه صنعت، معدن و تجارت ایران و یزد به صورت مکتوب به دولتهای مختلف ارائه داده، اما هنوز پس از سالها پاسخ روشنی نگرفته است: «در یزد مانند بسیاری از استانهای کم آب دیگر کشور، واحدهای صنعتی با مشکل کم آبی مواجه هستند. البته بخشی از این مشکل به واسطه عدم آمایش سرزمینی دقیق و جانمایی غیرکارشناسی و استقرار صنایع آب بر در این مناطق بوده است. به نظر میرسد مدیرانی که سالها تلاش میکردند با افزایش تعداد جواز واحدهای صنعتی بدون توجه به ظرفیت آبی مناطق با دیگر استانها رقابت و رزومه خود را پربارتر کنند، باید روزی در مراجع ذیصلاح بابت این کار خود پاسخگو باشند.»
این فعال صنعتی با اشاره به مشکلات کم آبی مناطق صنعتی استان یزد و عمده صنایع این منطقه، درباره شرایط شرکتها در این وضعیت توضیح میدهد: «طبق بررسیهای ما ۷۰ تا ۸۰ درصد آب برخی صنایع مانند کاشی، سرامیک، چینی، فولاد و.. امکان بازیافت دارند. این صنایع آببر اگر حمایت دولت و بانکها را برای تامین نقدینگی داشتند، میتوانستند از تجهیزاتی که سالهاست در ژاپن برای بازیافت آب گاها تا ۹۰ درصد طراحی شده، استفاده کنند. اما به نظر میرسد بهرهوری و کاهش مصرف و روشهای تجربه شده علمی در این حوزهها چندان برای دولتها اهمیتی ندارد. مشکل آب در واحدهای متوسط و کوچک شهرکهای صنعتی نیز در این روزها تشدید شده است. برخی صنایع غذایی مدام باید از آب شرب تصفیه شده و سالم استفاده کنند. دولت در مقابل برای حل بحران کم آبی صنایع روشهایی مثل تشکیل بازار آب را پیش گرفته و ادعا میکند که اگر صنعتی نمیتواند شرایط را تحمل کند، هزینه مترمکعبی ۳ یورو را پرداخت کند و از خلیج فارس آب بیاورد. در مقابل برخی صنایع مجبور به خرید آزاد از بازار آب شدند و این مستقیماً روی سفره مردم در اینجا اثر گذاشته است.»
کلانتر در پایان با یادآوری مشکلاتی که مانع از اصلاح وضعیت مصرف آب صنایع شده، نسبت به دولت انتقادات جدی مطرح میکند: «ما در استان یزد ۲۵ انجمن تخصصی صنایع همگن داریم که همه اعضا و هیئت مدیره آنها از نخبهترین کارآفرینان صنعتی و معدنی هستند. میتوانند وفاق دولت ملت را تشکیل دهند و در رفع موانع و حل مشکلات به دولت مشورت بدهند. علاوه بر این با اندک عنایتی از سوی دولت و حمایت مالی و سرمایهگذاری کمکی به نحوی که بعداً به مالیات صنایع، خصوصا صنایع آب بر افزوده شود، این امکان وجود داشت که سیستمهای بازیافت آب برای صنایع را طراحی و اجرا کنیم، اما این موضوع که در بسیاری از کشورهای صنعتی جهان اجرا شده و عادیست، گویا برای مسئولان ما تازه و دست نیافتنی است.»
گسترش روند استفاده از آب چاه در شهرکهای صنعتی به ویژه در مناطق کویری و نسبتاً خشک میتواند بحرانی شبیه به بحران استفاده غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی در بخش کشاورزی پدید آورد. برخی صنایع مانند کاشی، چینی و سرامیک و سیمان بسیار بیش از صنایع قطعهسازی، مواد غذایی و سایر صنایع عادی مصرف آب دارند و بیشترین تقاضای حفر چاه در شهرکهای صنعتی متعلق به چنین صنایعی است.
مصرف هر صنعت به ازای هر تن تولید، در شرایطی که مقیاس تولید در برخی صنایع روزانه به صدها یا هزاران تن میرسد، نشاندهنده نیاز مبرم بسیاری از صنایع خرد و کلان به آب است؛ آبی که این روزها برای تهیه آن برای شرب و کشاورزی نیز با چالشهای زیادی روبهرو هستیم.
محسن موسوی خوانساری، کارشناس حوزه آب و منابع طبیعی با بیان اینکه استفاده غیرقانونی از آب چاه برای کشاورزی و صنعت در هر دو حالت مضر است، میگوید: «مصرف آب چاه و حفر چاه برای رفع نیازهای صنایع بهطورکلی غیرمجاز است و صرفنظر از اینکه زیان آن به منابع سفرههای زیرزمینی آب بیشتر یا کمتر از مصرف آب کشاورزی باشد، به هرحال غیرمجاز بوده و باید با آن برخورد شود.»
اظهارات کارشناسان حوزه آب و منابع طبیعی البته تنها یک طرف ماجراست؛ طرف دیگر ماجرا این است که اگر با تدابیری آب این صنایع فراهم نشود و به نحوی با صرفهجویی و بازیافت آب، کار برای این صنایع و واحدهای فعال شهرکهای صنعتی به روال عادی نیفتد، قرار است دوباره دهها هزار نفر کارگر و تکنسین جدید، به لشگر بیکاران افزوده شود.
