ال‌نینوی نجات‌بخش یا بحران‌‎ساز؟ آیا ایران برای یک پاییز متفاوت آماده است؟

حدودا یک ماه به آغاز فصل پاییز مانده است و پیش‌بین‌های هواشناسی حاکی از پاییزی پربارش به علت وقوع پدیده ال‌نینو در ایران است. سحر تاج‌بخش رئیس سازمان هواشناسی کشور در خصوص‌آخرین وضعیت الگوهای اقلیمی اینگونه گفته است که با احتمال تقریباً ۷۰ درصد انتظار می‌رود بارش‌های پاییزه فراتر از نرمال باشند و این وضعیت ادامه داشته باشد. هرچند که ال‌نینو سال‌های بی‌تاثیری را نیز به جای گذاشته است و تغییر قابل‌توجهی در بارش‌های کشور رخ نداده است. با این حال هشدارهای جهانی که در ماه‌های اخیر درباره عواقب وقوع این پدیده منتشر شده‌اند نشان ‌می‌دهند پاییز و زمستان متفاوتی در انتظار کشورهای مختلفی از کره‌زمین است که متاثر از این پدیده خواهند بود. 

ال‌نینو و لانینا بخشی از یک چرخه واحد به نام انسو هستند که در دو فاز سرد و گرم رخ می‌دهند. ال‌نینو فاز گرم است و زمانی که دمای اقیانوس‌ها بالا می‌رود و الگوهای بارش را مختل می‌کند و اغلب در برخی مناطق خشکسالی و در مناطق دیگر بارش‌های سنگین‌تر به همراه می‌آورد. ال‌نینو زنجیره‌ای از پدیده‌های آب‌وهوایی شدید را در سراسر جهان به راه می‌اندازند. این پدیده به ویژه در مناطقی که تحت تاثیر شدید تغییر اقلیم قرار دارند بیشتر هم خواهد بود. این مطلب را مقاله‌ای که در ژورنال smallwar منتشر شده تایید می‌کند که در رویداد ال‌نینوی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، موج‌های گرمای طولانی‌مدت در جنوب آسیا اثرات ویرانگری بر برداشت غلات و برنج گذاشت و هم‌زمان باعث بروز فاجعه‌های بزرگ آب‌وهوایی شد.

یکی از قوی‌ترین‌ ال‌نینوها در راه است

بنابر اعلام سازمان ملل متحد، ال‌نینویی که در سال جاری میلادی رخ خواهد داد و به سال میلادی آینده نیز سرایت خواهد کرد، یکی از قوی‌ترین رویدادهای ال نینو است که تاکنون ثبت شده است. حالا جامعه جهانی هشدارهای متفاوتی را متاثر از دو پدیده در جهان مطرح می‌کند. نخست مسئله امنیت غذایی، که به ویژه و به واسطه جنگ ایران و آمریکا و همچنین روسیه و اوکراین جهان را تحت تاثیر قرار داده است و از سوی دیگر موضوع امنیت شغلی در جهان است که از این پدیده متاثر خواهد بود.

سازمان بین‌المللی کار(ILO) در روزهای اخیر گزارشی منتشر کرده است که در آن به بررسی پدیده ال‌نینو در سال‌های 2026 و 2027 بر اشتغال و درآمد کارگران در آمریکای لاتین و کارائیب پرداخته است؛ یکی از نقاطی که به ویژه از این پدیده متاثر خواهد شد. بر اساس پژوهش سازمان بین‌المللی کار، کارگران غیررسمی، روستایی و شاغلان در فضای باز از جمله گروه‌هایی هستند که احتمالا بیشترین آسیب را خواهند دید.

این گزارش هشدار داده است که اثرات ال‌نینو می‌تواند ناامنی غذایی را تشدید کند، با افزایش قیمت مواد غذایی و انرژی فشارهای تورمی را افزایش دهد، بهره‌وری را کاهش دهد و برای خانوارهای آسیب‌پذیر که معیشت آنها تضعیف می‌شود، خطر کار کودکان را افزایش دهد.

دامنه تاثیرات در ایران

این گزارش منحصرا به تاثیرات این پدیده بر آمریکای لاتین و کارائیب پرداخته است، اما سوال اینجاست که این پدیده بر ایران چه تاثیراتی خواهد گذاشت؟

ایران در واقع کشوری است که هم از پدیده ال‌نینو متاثر خواهد شد و هم تاثیراتی بر جهان خواهد داشت. تاکنون بیشتر اظهارنظرها در ایران پیرامون تغییر اقلیم ناشی از این پدیده از جمله افزایش دما و بارش اشاره داشته‌اند. با این حال پیش‌بینی‌های اقتصادی نیز درباره این پدیده و اثرات آن بر ایران انجام شده است. به گفته مهدی زارع استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله این سوپرال‌نینو مشابه آن رخدادی است که در سال 1877 رخ داده و منجر به بروز قحطی بزرگی شد و حالا پس از 149 سال، یک بحران اقلیمی مشابه در راه است که البته متفاوت از ادوار قبل خواهد بود؛ چرا که خطرات سال ۲۰۲۶ ماهیتی کاملاً سیستماتیک پیدا کرده‌اند. او معتقد است «برای تولید ناخالص داخلی (GDP) و رشد اقتصادی ایران در سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷، انتظار می‌رود اثر ترکیبی سوپر ال‌نینو و فاز مثبت IOD در مجموع اثر منفی خالصی داشته باشد و حدود ۰.۴ تا ۰.۸ درصد از رشد بالقوه اقتصادی کشور را کاهش دهد و در مقابل، رشد بخش کشاورزی و توسعه زیرساخت‌های ذخیره آب در ایران بین ۰.۳ تا ۰.۵ درصد برآورد می‌شود.»

بنابر گزارش ژورنال اسمال وار، با وقوع جنگی که در ایران در گرفته است، یکی از جوامع هدفی که از این پدیده متاثر خواهند شد، زمین‌های کشاورزی هستند که به دلیل جنگ در ایران کودهای شیمیایی به آنها نرسیده است. از سوی دیگر با توجه به قیمت کنونی نفت، جی.پی مورگان سرمایه‌گذار آمریکایی هشدار داده است که تبعات جنگ با وقوع پدیده ال‌نینو می‌تواند تورم محصولات غذایی را تا 1.5 درصد افزایش دهد.

بنابر پیش‌بینی سازمان ملل متحد، در مجموع  22 کشور در گروه کشورهای با خطر بالای متاثر از ال‌نینو قرار گرفته‌اند. در ایران، بخش‌هایی از جنوب شرقی کشور در مناطق با ریسک بالا قرار گرفته‌اند و بخش‌هایی از شمال، شمال شرق و شرق کشور شرایط اقلیمی تر را تجربه خواهند کرد. آمریکای لاتین و کارائیب ممکن است شاهد یکی از شدیدترین ناامنی‌های غذایی باشند. به‌طوری که بیش از ۱۶ میلیون نفر تحت تأثیر این پدیده قرار بگیرند. شرق و جنوب آفریقا نیز با خطرات قابل‌توجهی روبه‌رو هستند، به‌ویژه در شرایطی که فصل‌های بارانی پیش رو برای تولید غذا حیاتی‌اند. امنیت غذایی بیش از ۱۸ میلیون نفر احتمالا بدتر خواهد شد. در میان این کشورها، آنهایی که جنوب آفریقا قرار دارند به‌ویژه آسیب‌پذیرند، زیرا بسیاری از خانوارها به کشاورزی معیشتی دیم وابسته‌اند.

آسیا و اقیانوسیه هم ممکن است شاهد تأثیرات چشمگیری در چندین کشور آسیب‌پذیر قرار بگیرند. بنابر تخمین سازمان ملل متحد، به‌طور تقریبی 8.2 میلیون نفرِ دیگر دچار ناامنی غذایی حاد در این مناطق خواهند شد. غرب و مرکز آفریقا نیز در معرض خطرند و پیش‌بینی می‌شود ناامنی غذایی در این منطقه ۱۲ درصد افزایش یابد و نزدیک به ۶ میلیون نفر دیگر را تحت تأثیر قرار دهد.

حال پرسش اصلی اینجاست که آیا ایران برای یک پاییز متفاوت آماده است؟ ال‌نینوی پیش‌رو، اگرچه می‌تواند خشکسالی سال‌های اخیر را جبران کند، اما در سایه‌ی جنگ، تحریم‌ها و بحران معیشت، این بار دامنه‌ی اثرش فراتر از بارش و دما خواهد رفت. جنوب‌شرق کشور در منطقه‌ی پرخطر سازمان ملل قرار گرفته و هشدار کاهش رشد اقتصادی تا ۰.۸ درصد، زنگ خطری برای همه‌ی بخش‌هاست. ماه‌های پیش رو، شاید فرصتی برای جبران کم‌آبی باشد، اما اگر سیاستگذاران، همزمان با شادی باران، به فکر معیشت کشاورزان، کارگران فصلی و جوامع روستایی نباشند، این پاییز می‌تواند سرآغاز بحرانی تازه باشد.