تاب‌آوری اجتماعی در جنگ؛ نسخه‌ ۱۵ بندی مجلس برای مدیریت بحران

در حالی که تجربه جنگ‌های مدرن بیش از هر زمان دیگری به عرصه‌های اجتماعی، رسانه‌ای و زیرساختی گره خورده است، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی تازه، «تاب‌آوری اجتماعی» را یکی از عوامل کلیدی موفقیت در شرایط جنگی می‌داند و مجموعه‌ای از راهکارهای اجرایی برای تقویت آن ارائه داده است. این گزارش با عنوان «تاب‌آوری اجتماعی راز موفقیت در جنگ تحمیلی» تأکید می‌کند که جنگ امروز صرفاً تقابل نظامی نیست، بلکه میدان هم‌زمان فشارهای اقتصادی، رسانه‌ای و روانی بر جامعه است.

به گفته این گزارش، در شرایط بحران، هدف دشمن تنها درگیری نظامی نیست، بلکه تضعیف انسجام اجتماعی، ایجاد اختلال در زندگی روزمره و شکل‌دهی به نارضایتی عمومی نیز دنبال می‌شود؛ موضوعی که به باور نویسندگان گزارش، می‌تواند حتی پیش از عملیات نظامی، زمینه شکست یک جامعه را فراهم کند.

در بخش تحلیلی گزارش آمده است که جنگ‌های معاصر «چندبعدی» هستند و در کنار میدان نظامی، عرصه‌های رسانه‌ای و اجتماعی را نیز دربر می‌گیرند. در این چارچوب، فشار بر زیرساخت‌های حیاتی، جنگ روانی و ایجاد شایعات از جمله ابزارهایی معرفی شده‌اند که می‌توانند کارکرد جامعه را مختل کنند.

این گزارش همچنین با اشاره به تجربه تاریخی ایران در دوره قاجار و پهلوی، بر استمرار طمع قدرت‌های خارجی نسبت به موقعیت ژئوپلیتیکی کشور تأکید کرده و دوره پس از انقلاب اسلامی را دوره‌ای از «مقاومت در برابر این فشارها» توصیف می‌کند.

در بخش دیگری از گزارش، مجموعه‌ای از فشارهای خارجی از جمله تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های بانکی، فشارهای رسانه‌ای و تنش‌های سیاسی به‌عنوان زمینه‌ساز شکل‌گیری نارضایتی‌های داخلی معرفی شده است. با این حال، گزارش مدعی است که وقوع جنگ اخیر در رمضان ۱۴۰۴ موجب شکل‌گیری نوعی «انسجام اجتماعی کم‌نظیر» در داخل کشور شده است.

بر همین اساس، نویسندگان گزارش تأکید می‌کنند که یکی از اهداف اصلی طرف مقابل، تضعیف همین انسجام و تاب‌آوری اجتماعی است.

۱۵ محور برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی

در ادامه گزارش، ۱۵ محور سیاستی و اجرایی برای تقویت تاب‌آوری اجتماعی در شرایط جنگی ارائه شده است. از جمله این راهکارها کمپین‌های اجتماعی حمایت از آسیب‌دیدگان است؛یعنی راه‌اندازی پویش‌های مردمی برای حمایت از افراد آسیب‌دیده از جنگ با هدف تقویت همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی.

راهکار پیشنهادی دیگر مجلس گسترش ایستگاه‌های صلواتی محلی است. به اعتقاد تنظیم‌کنندگان این مطالعه توسعه ایستگاه‌های خدماتی در محلات ابزار تقویت همبستگی و ارائه خدمات عمومی در سطح شهر است.

خدمات ویژه برای کودکان و اطلاع‌رسانی فراگیر شهری از دیگر موارد اشاره شده مجلس است .

پیشنهاد ایجاد رادیو شهری و استفاده از بلندگوهای عمومی برای انتشار اخبار رسمی و مدیریت جریان اطلاعات، تأکید بر ضرورت طراحی سیستم کوپنی در شرایط جنگ برای جلوگیری از احتکار و نابرابری در دسترسی به کالاها، طراحی بسته‌های حمایتی برای کارگران، مستأجران و صاحبان کسب‌وکارهای کوچک در شرایط تعطیلی اقتصادی مطرح شده است.

در این بخش همچنین پیشنهادهایی مانند ثبت وضعیت بیکاری، مدیریت چک‌ها و تعویق تعهدات مالی و جلوگیری از تخلیه اجباری منازل بیان شده است.

ایجاد فضاهای امن موقت مانند ایستگاه‌های مترو برای جابه‌جایی کوتاه‌مدت مردم در زمان تهدیدات نظامی، تأکید بر تداوم زندگی شهری و برگزاری برنامه‌های عمومی برای جلوگیری از فروپاشی روانی جامعه و اجتماعی برای کاهش اضطراب و افزایش تاب‌آوری روانی، تقویت نقش مساجد و ساختارهای محلی در اطلاع‌رسانی و ارائه خدمات در شرایط بحران، ایجاد شبکه حمایت اجتماعی محله‌ای، تشکیل گروه‌های امداد و مددکاری محلی برای رصد وضعیت خانواده‌ها و انتقال نیازها به نهادهای مسئول، سازماندهی نیروهای مردمی برای فعالیت‌های امدادی، خدماتی و پشتیبانی در سطح ملی و محلی، تأکید بر نقش «سلامت معنوی» در افزایش تاب‌آوری روانی و پیوند دادن امید به مفاهیم هویتی و ارزشی، ایجاد شبکه‌های محلی سلامت و مشارکت داوطلبان برای مدیریت خدمات درمانی در شرایط بحران، تاکید بر آموزش مهارت‌های امدادی، ذخیره‌سازی دارو، تقویت بیمارستان‌ها و ایجاد مراکز درمانی سیار موارد دیگری است که مرکز پژوهش های مجلس به آن اشاره کرده است .

در جمع‌بندی این گزارش آمده است که تاب‌آوری اجتماعی نه‌تنها یک مفهوم روان‌شناختی، بلکه یک «زیرساخت حیاتی امنیت ملی» است. به باور نویسندگان، در شرایط جنگ‌های نوین، بقای یک جامعه به میزان توان آن در حفظ انسجام اجتماعی، مدیریت منابع و مشارکت عمومی وابسته است؛ موضوعی که نیازمند برنامه‌ریزی هم‌زمان در سطوح محلی، ملی و نهادی است.