جهش طلای سفید در مرز خوداتکایی

به گزارش آتیه‌آنلاین، پنبه از آن دسته محصولات صنعتی است که روزگاری در ایران به دست فراموشی سپرده شده بود اما ابراهیم هزار جریبی مجری طرح پنبه وزارت جهاد کشاورزی در گفت‌وگو با آتیه‌آنلاین از پایان این فراموشی خبر می‌دهد. به گفته او در دهه ۹۰ برنامه‌هایی برای حمایت از پنبه، افزایش سطح زیر کشت و به تبع آن تولید پنبه در وزارت جهاد کشاورزی پیگیری شده است. آن‌طور که مجری طرح پنبه وزارت جهاد کشاورزی گفت: این محصول در سال ۱۴۰۴ به خوداتکایی می‌رسد. وزارت جهاد کشاورزی برنامه‌هایی برای توسعه پنبه در مناطق غرب و جنوب غرب کشور با کمک گرفتن از آب‌های مرزی دارد. او از معرفی بذر پنبه با دوره رویش کوتاه خبر داد. این مقام مسئول در وزارت جهاد کشاورزی همچنین به تولید بذر پنبه با الیاف بلند در ایران اشاره کرد و گفت:  برنامه‌هایی برای تولید این رقم پنبه با مشارکت صنعت نساجی و عقد قراردادهای مشارکتی با کشاورزان را در دستور کار قرار دارد. مشروح گفت‌وگو با ابراهیم هزار جریبی - مجری طرح پنبه وزارت جهاد کشاورزی- را در ادامه می‌آید. وضعیت تولید پنبه در کشور چگونه است؟ کشت پنبه در ایران بیش از دو هزار سال سابقه دارد. مردم پنبه‌های بومی ایران را به صورت نقطه‌ای می‌کاشتند و مصرف محلی داشت اما زراعت پنبه به شکل امروزی وجود نداشت. در اصل بعد از تغییراتی که در ژنتیک پنبه پیش آمد و پنبه زراعی با کیفیتهای مناسب‌تر ایجاد شد، کشت صنعتی پنبه هم شکل گرفت. می‌توان گفت در کشور ما از دهه ۳۰ کشت پنبه به صورت رسمی شروع شد. صنایع نساجی خوبی هم در کشور داشتیم. نساجی جزء صنایع قدیمی ما است. این صنعت خیلی زود شکل گرفت و ایران در زمینه تولید پنبه خودکفا شد. حتی ما بعضی مواقع هم صادرات پنبه داشتیم. پنبه مازاد هم به خارج از کشور صادر می‌شد ولی هدف از کشت پنبه در ایران، تامین ماده اولیه صنعت نساجی بود. پنبه با هدف استحصال الیاف برای صنایع نساجی کشت می‌شود ولی این محصول مصرف‌های دیگر هم دارد. پنبه‌دانه در روغن‌کشی مصرف دارد. کنجاله صنعت روغن کشی، به مصرف صنعت دامپروری می‌رسد و خوراک دام می‌شود. لینترهای روی پنبه دانه برای صنایع نظامی استفاده می‌شود و کاربردهای جانبی دیگری هم دارد. بنابراین از محصول پنبه هم در ریسندگی استفاده می‌کنند و هم کارخانه روغن‌کشی از آن بهره می‌برد. در گذشته ما بیش از ۳۰۰ هزار هکتار در کشور کشت پنبه داشتیم. این میزان پنبه در چه سالی کشت می‌شد؟ در دهه ۳۰ حدود ۳۰۰ هزار هکتار پنبه در ایران کشت می‌شد ولی اخیرا سال ۷۵، سالی بود که بیشترین میزان کشت و تولید پنبه را در ایران داشتیم. در سال ۷۵، ۳۲۰ هزار هکتار پنبه کاشتیم و ۶۰۰ هزار تن وش پنبه را تهیه کردیم. در آن سال حتی مقداری هم پنبه صادر کردیم. این موضوع به خوبی ادامه داشت تا از سال ۸۰، سطح زیر کشت پنبه کم شد و در سال ۸۲، واردات پنبه آغاز شد. علت کاهش سطح زیر کشت چه بود؟ علت کاهش سطح زیر کشت این بود که مزیت‌های اقتصادی برخی زراعت‌های رقیب در استان‌های دارای پنبه‌کاری بیشتر شد. برنج در استان گلستان، سبزی و صیفی در مناطق خراسان‌ها و فارس دارای مزیت اقتصادی شدند و زراعت آن‌ها ارزش اقتصادی بیشتری برای کشاورز ایجاد می‌کرد به همین دلیل زارعان به سمت کشت این محصولات رفتند. در آن سال‌ها انجام دو کشت در سال در مناطق پنبه‌کاری مرسوم شد. کشاورزان گندم و برنج می‌کاشتند یا گندم و سویا در اراضی خود می‌کاشتند. ولی افرادی که پنبه کشت کرده بودند باید یکبار در سال محصول برداشت می‌کردند. به همین دلیل محصول پنبه از رقبا جا ماند. ضمن اینکه به‌طور همزمان ارز ارزان قیمت در اختیار واردکننده‌ها بود. آنها خیلی راحت پنبه وارد می‌کردند به همین دلیل واردات پنبه از سال ۸۲ شروع شد. تا جایی که از سال ۹۳، واردات این محصول از تولید بیشتر شد. در سال ۹۳، چقدر واردات انجام شد و چقدر در کشور تولید داشتیم؟ قبلا میزان واردات پنبه زیر ۵۰ درصد نیاز کشور بود تا اینکه واردات بیش از ۵۰ درصد شد. یعنی مثلا واردات پنبه به ۵۱ درصد نیاز کشور رسید و تولید ۴۹ درصد شد. بعد از اینکه مقدار واردات از تولید پیشی گرفت، وضع تولید بد شد. واردات ما در دهه ۹۰ به میانگین ۶۰ هزار تن رسید. محصولی که از کشاورزان خریداری می‌شود وش است. در کارخانه پنبه پاک‌کنی این محصول تصفیه می‌شود و حدود یک سوم وش، تبدیل به الیاف می‌شود که به آن پنبه می‌گوییم. آنچه که وارد می‌کنیم الیاف است. یعنی ما به کشور وش وارد نمی‌کنیم. وقتی می‌گوییم تولید وش ۳۰۰ هزار تن است، یعنی تولید پنبه صنایع نساجی ۱۵۰ هزار تن خواهد بود. ما تقریبا در سالی که واردات پنبه به اوج رسید، ۶۰ هزار تن الیاف پنبه به کشور وارد می‌کردیم. این مسئله باعث شد که سطح زیر کشت پنبه به ۷۰ هزار هکتار برسد و تولید وش ما از این مزارع ۶۵ هزار تن بود. در این سال به کف کار رسیدیم تا اینکه دولت تصمیم گرفت که به تولید پنبه کمک کند. پنبه جزء اولویت‌ها قرار گرفت و نامش در لیست محصولات اقتصاد مقاومتی ثبت شد. چه سالی پنبه جزء محصولات اقتصاد مقاومتی قرار گرفت؟ در برنامه ششم پنبه مورد حمایت قرار گرفت و از سال ۹۴ یا ۹۵ هم این محصول، جزء محصولات اقتصاد مقاومتی قرار گرفت. ورود دولت به مسئله تولید پنبه، مانع سقوط بیشتر سطح زیر کشت آن شد. ما نگذاشتیم سطح زیر کشت پنبه از ۷۵ هزار هکتار کمتر شود. در آن سال کمک خوبی به خرید تضمینی کردیم. و نگذاشتیم تولید بیشتر از این سقوط کند تا اوضاع آرام آرام به نفع پنبه شد و میزان تولید رشد پیدا کرد. سطح حداقلی تولید پنبه در سال ۹۹ به حدود ۹۸ هزار و ۸۱ هکتار رسید که از این مقدار توانستیم ۲۷۰ هزار تن وش تهیه کنیم و ۸۰ هزار تن پنبه تولید شد. در سال ۹۹، بالاخره تولید از واردات بیشتر شد. میزان مصرف پنبه بر اساس مقدار محصولی که در داخل تولید می‌شود و حجم واردات تعیین می‌شود. میانگین مصرف در دهه ۹۰، ۱۲ هزار تن بود. بر آن اساس، اگر حساب کنیم خوداتکایی کشور در پنبه به ۶۸ درصد رسید. این رقم در گذشته به زیر ۴۰ درصد رسیده بود. منتها از یک طرف خود صنایع نساجی هم در کشور رشد کرده است و دیگر به مصرف آن ۱۲۰ هزار تن قانع نیست. هم کارخانه‌های جدیدی در ایران شکل گرفت و هم اینکه سرعت کار کارخانه‌ها بیشتر شد. به همین دلیل میزان مصرف به ۱۵۰ هزار تن رسید. در حال حاضر با در نظر گرفتن مجموعه واردات به همراه تولید در کشور به ۱۵۰ هزار تن محلوج نیاز داریم و پیش‌بینی می‌کنیم که امسال هم رشد در تولید داشته باشیم. برنامه ما ۱۶ درصد رشد در سطح زیر کشت پنبه است. امسال با توجه به وقوع خشکسالی و نبود آب در سدها به همراه افت سطح آب چاه‌ها سعی و تلاش ما این است که به این برنامه برسیم اما مطمئنا دیگر میزان تولید کاهش نمی‌یابد و امیدواریم روند رشد ادامه یابد. طبق برنامه‌ها در انتهای برنامه هفتم یعنی ۱۴۰۴ به خوداتکایی در تولید پنبه می‌رسیم. چه برنامه به‌نژادی برای پنبه و بهبود کیفیت آن اجرا شده است؟ فقط کمیت تولید پنبه به‌عنوان محصولی که در نساجی به کار می‌رود، مهم نیست بلکه کیفیت این محصول هم مهم است. باید بدانید پنبه برای تولید چه لباسی (لباس کم کیفیت یا پر کیفیت) به کار خواهد رفت. از پنبه برای اهداف خاصی استفاده می‌شود. گاهی پنبه تبدیل به نخی می‌شود که از آن طناب تولید می‌کنند و یا به نخی تبدیل می‌شود که در تولید کیسه استفاده می‌شود. گاهی از نخ حاصل از پنبه برای تولید پارچه با کیفیت لباس استفاده می‌شود. لذا کیفیت پنبه مورد توجه وزارت جهاد کشاورزی است و بهبود کیفیت آن در دستور کار قرار دارد. کیفیت پنبه هم به مزرعه و نوع برداشت و هم به شرایط آب و هوا بستگی دارد. نوع بذر هم در کیفیت پنبه موثر است. یعنی رقم بذری که بتواند کیفیت مورد نظر را تامین کند، دارای اهمیت است. در مزرعه یکی از دلایل اصلی عدم کیفیت برداشت بد با دست است. بنابراین باید با توسعه مکانیزاسیون کیفیت برداشت را بهبود بدهیم. اقداماتی در این رابطه شروع شده است. دو دستگاه کمباین برداشت پنبه توسط بخش خصوصی وارد شده است. امسال ۱۰ دستگاه کمباین با حمایت دولت وارد می‌شود. بخش خصوصی هم قرار است امسال چند دستگاه دیگر وارد کند. سال گذشته یک کارخانه داخلی از نوع کمباین‌های تراکتوری و کششی حدود ۱۷ دستگاه تولید کرد و امسال هم تولید دارد. کدام کارخانه کمباین تولید کرد؟ یک کارخانه در اراک این دستگاه را تولید کرد. این کمباین‌های تراکتوری برداشت کارگری را حذف می‌کند، هزینه را پایین می‌آورد و می‌تواند کیفیت را بالا ببرد. زیرا در برداشت دستی دو اشکال وجود دارد. یکی ممکن است پنبه نارس برداشت شود و چوب‌ها داخل محصول برود و دیگر اینکه محصول برداشت شده در کیسه‌های پلاستیکی حمل و نقل می‌شود که پلاستیک برای پنبه مضر است. نباید نخ پلاستیکی و پنبه‌ای با هم مخلوط شود، زیرا در رنگرزی‌ها مشکل ایجاد می‌کند و در هنگام رنگ‌آمیزی لکه ایجاد می‌شود. ولی وقتی با کمباین برداشت شود، دیگر کیسه‌های پلاستیکی وجود ندارد و اینجا کیفیت متفاوت می‌شود. بحث دیگر کیفیت بذر است که مسئله مهمی است. ما بر اساس رقم پنبه می‌توانیم کیفیت‌ها را بهبود ببخشیم. پنبه‌های ایرانی را با پنبه‌های خارجی مقایسه کردیم. در برخی صفت‌ها مثل طول تار، ضخامت و نازکی تار، پنبه‌های ایرانی پنبه‌های بدی نیستند و می‌توان گفت مناسب بسیاری از کارخانه‌های نساجی کشور هستند اما در کنارش به این بسنده نکردیم و بذرهای خارجی هم آوردیم. از کشور ترکیه و یونان بذر وارد کردیم که بذرهای با کیفیتی هستند و به بهبود کیفیت بذر در ایران کمک می کند. روند بهبود کیفیت بذر آغاز شده است. امسال یک پروژه خاصی برای کیفیت طراحی می‌کنیم که بر آن اساس پنبه‌های با کیفیت‌تر در مدیریت مزرعه و مدیریت کارخانه‌های پنبه پاک‌کنی و بسته‌بندی داریم. یک مقدار دستورالعمل بهتر و سختگیرانه‌تری تهیه می‌کنیم که پنبه با کیفیت تولید کنیم. یک نوع پنبه خیلی با کیفیت‌تری وجود دارد که به آن ارقام «الیاف بلند» می‌گویند. این رقم خیلی با کیفیت است اما عملکرد آن در هکتار پایین است و یک سوم ارقام دیگر برداشت می‌شود. در نتیجه قیمت چنین رقمی باید خیلی بالا برود تا کشت آن برای کشاورز به صرفه باشد. در این رابطه به نساجی اعلام کردیم که اگر چنین پنبه‌ای می‌خواهید، باید با کشاورزان قرارداد ببندید و به آن‌ها تضمین بدهید که سه برابر قیمت خریداری می‌کنید، یعنی کشت این محصول از نظر درآمد باید برای کشاورز صرفه اقتصادی داشته باشد. این رقم از پنبه به صورت خیلی محدود در مصر کشت می‌شود. ضمن اینکه ما خیلی کارخانه در ایران نداریم که نیاز به پنبه الیاف بلند داشته باشد. اگر هم باشند، نیاز خود را وارد می‌کنند. درصد نیاز به این رقم کم است اما همکاران موسسه تحقیقات پنبه رقم «سپید» را برای طول تار بلند اصلاح کردند. بذر این رقم خاص را تازه تهیه کردیم و به نساجی هم اعلام کردیم که اگر مورد پسند است، این بذر را بگیرید و تکثیر کنید. قرارداد ببندید و گرنه اگر این اقدامات انجام نشود، ممکن است از سوی کشاورزان مورد استقبال زیادی قرار نگیرد. بخش صنعت می‌گوید این پنبه را لازم دارم و باید با کشاورز قرارداد ببندد. بخش صنعت مسئله عقد قرارداد با کشاورز را پذیرفت؟ بخش صنعت باید پنبه تولید شده را ببیند. بذر را تکثیر کردیم، امسال در زمین زارعین کشت کردیم. سال ۱۴۰۰ فرصتی است که باید بخش صنعت پنبه را بخرند. مذاکرات شفاهی هم در این رابطه کردیم. این پنبه در استان گلستان کشت شده است. در شهریور ماه برداشت می‌شود بنابراین فرصت هست که صنایع نساجی در خرید آن ورود کند. اما از سال آینده بخش صنعت از قبل از کشت باید دخالت کند، زیرا بذر زیاد می‌شود و برای اینکه این بذر در سطح وسیع کشت شود؛ حتما صنعت باید تقاضای خود را برای این نوع بذر مشخصا با کشاورزان مطرح کند و قرارداد ببندد. پنبه از نظر مصرف آب چه شرایطی دارد؟ پنبه نه محصول پرآب است و نه کم آب. مصرف آب این محصول در جاهای مختلف فرق می‌کند اما به‌طور میانگین حدود ۱۰ هزار متر مکعب در هکتار آب مصرف می‌کند. برنامه توسعه ما در استان گلستان و پارس‌آباد مغان انجام می‌شود. آنجا حتی ممکن است پنج هزار متر مکعب آب هم کفایت کند. ولی خوبی که پنبه دارد این است که می‌تواند شرایط سخت را هم تحمل کند. در شرایط خشک ممکن است تا ۱۵ هزار متر مکعب هم به اراضی زیر کشت پنبه آب بدهند اما پنبه با آبیاری کمتر هم ممکن است محصول بدهد. با آب کم کیفیت‌تر هم محصول می‌دهد. برنامه توسعه‌ای ما در مناطق خشک نیست و در مناطق پرآب‌تر است. در گلستان بارندگی داریم به همین دلیل دوره رشد پنبه کوتاه‌تر است. در گستان شهریور به اراضی زیر کشت آب نمی‌دهند اما در مناطق خشک، شهریور، مهر و حتی ممکن است در آبان هم به پنبه آب بدهند. در پارس آباد مغان، دوره رشد کوتاه‌تر است. بارندگی داریم و مصرف آب پایین‌تر است. در حال آغاز برنامه توسعه‌ای دیگری در مناطق گرم غرب و جنوب غرب کشور از کرمانشاه تا خوزستان هستیم. این مناطق بسیار گرم و پرآب است. رودخانه‌های مرزی وجود دارد، در حال طراحی برنامه‌هایی هستیم که در آن با کمک صنایع نساجی، کشاروزی قراردادی و کشت و صنعتی را برای توسعه پنبه آغاز کنیم. از سال گذشته مقدماتی آغاز شده است. امسال هم این برنامه را پیگیری می‌کنیم تا در این مناطق پرآب هم کشت پنبه انجام شود. در این مناطق کشت پنبه امکان‌پذیر است؟ در این مناطق سابقه کشت پنبه وجود دارد. پنبه گیاهی است که گرما و آب دوست دارد. مناطق گرم و معتدل مساعد کشت پنبه است. دوره رویش پنبه چقدر است؟ در برخی ارقام پنبه طول دوره رویش ممکن است دو ماه هم باشد. کشت پنبه با گرم شدن هوا آغاز می‌شود. در برخی مناطق از اسفند ماه هم می‌توان کشت را شروع کرد. گاهی تا خرداد ماه هم پنبه کشت می‌شود. تاریخ متنوعی از کشت پنبه در کشور وجود دارد. در حال حاضر پنبه‌های زودرسی معرفی شده‌اند که مصرف آب را کمتر می‌کند، ضمن آنکه می‌تواند دیرتر کشت شود و زمینه دو کشت در مزارع را فراهم می‌کند. کشاورز می‌تواند در پاییز محصول دیگری مثل گندم، جو و کلزا کشت کند بعد از برداشت، پنبه بکارد تا مشکلی که در پنبه سابق داشتیم که یک کشت بود و در رقابت با محصولات دو کشتی شکست می‌خورد، برطرف شود و کشاورز به کشت پنبه رغبت پیدا کند. میزان مصرف آب در پنبه با طول دوره رویش کم هم کاهش می‌یابد. این رقم را در داخل تولید کرده‌ایم؟ هم این رقم در داخل تولید شده است و هم رقم وارداتی داریم. می‌توانیم پنبه استان‌هایی که در اردیبهشت کشت می‌کردند را به اواخر خرداد منتقل کنیم. ۵۰ روز دوره رویش را کم کنیم تا هم مصرف آب را کاهش دهیم و هم زمینه دو کشت شدن را فراهم کنیم.